Werp kort een blik op de aandelenmarkten. Wat valt je op? Als je de koers volgt, zie je dat die ergens heel goed in is: schommelen. Of, beter gezegd, onvoorspelbaar schommelen. Dit onvoorspelbare schommelen is het resultaat van het handelen van banken, overheden en particulieren op de financiële markt. Alle actoren hebben hetzelfde doel – winst maken – en dezelfde drie opties om dit te bereiken – kopen, verkopen of vasthouden. Maar als doel en middelen bekend zijn, waarom kunnen we dan niet weten of de koers morgen keldert als nooit tevoren of ongekend de hoogte in schiet? Wat maakt de financiële markt zo onvoorspelbaar? Dat heeft te maken met kuddegedrag.

Voorbij de homo economicus
Als je de mens behandelt als zuiver rationeel en autonoom wezen die zo adequaat mogelijk zijn eigen belang behartigt, kom je niet verder, aldus dr. Liesbeth Noordegraaf-Eelens. Je zit ernaast als je denkt dat de mens altijd datgene kiest wat het beste is voor hem of haar. De mens is geen ‘homo economicus’, verklaart de econome tijdens haar lezing over kuddegedrag en de economische crisis. Lees meer »

In de jaren ’90 vormde het marktkapitalisme het nieuwe geloof in Amerika. Zelfs de meest fervente ongelovigen omarmden het marktmechanisme. De jaren ’90 in de VS kenmerkten zich door sterke economische groei. De snelle opkomst van de IT-industrie bijvoorbeeld, deed de beurskoersen enorm stijgen. Door alle voorspoed nam het geloof in de markt dusdanig toe, dat men geloofde dat er een nieuwe, frictieloze economie was ontstaan. Het gebruik van computers zou de economie dusdanig verbeteren dat de conjunctuurbeweging veranderde. Hierdoor zou een nieuwe crisis onmogelijk zijn. Prof. dr. Maarten van Rossem onderzoekt in zijn laatste lezing in de serie Kapitalisme de invloed van het marktmechanisme op de financiële crisis. Lees meer »

‘It’s morning again in America!’ Zo luidde de verkiezingsslogan van de Republikeinse president Ronald Reagan in 1984. De leus verwees naar de explosieve opkomst van het neoliberalisme, dat volgens Reagan de oplossing bracht voor alle economische problemen. Na de ondergang van Keynes’ theorie, leek het neoliberalisme de ideologie van de toekomst.

De opkomst van het neoliberalisme
Prof. dr. Maarten van Rossem doet uit de doeken hoe dit zover is gekomen. Het neoliberalisme is tijdens de conjunctuurpolitiek geïnspireerd op Keynes verdedigd door de Chicago School, een kleine groep van traditionele liberalen. In de jaren ’70, toen bleek dat de conjunctuurpolitiek niet naar wens functioneerde, ontstond er een plotselinge ommezwaai naar het neoliberalisme. De transformatie werd geleid door de economen en filosofen Friedrich Hayek en Milton Friedman. Volgens hen leidt economische vrijheid tot politieke vrijheid. Het vrijgeven van de markt, zal de oplossing bieden voor economische én politieke problemen. Menselijk interveniëren leidt enkel tot vrijheidsbeperking van de economie. Als de economie niet functioneert zoals men wenst, is de neiging groot om de economische situatie te willen veranderen. Dit resulteert in een planeconomie, zoals bij het socialisme en communisme het geval is; soms gaat dit gepaard met dwang en geweld. De ineenstorting van de voormalige Sovjet-Unie is deels te wijten aan de slecht functionerende planeconomie. Lees meer »

‘Hou op met bonussen.’ ‘Verbied banken het handelen voor eigen rekening.’ ‘Laat sociale en milieurisico’s meewegen bij risicobepaling.’ In deze niet mis te verstane bewoordingen presenteerde het Sustainable Finance Lab (SFL) bij monde van voorzitter Herman Wijffels de tussenstand van vier avonden discussiëren over de toekomst van de financiële sector. Concreet doet zij negen aanbevelingen. Deze zijn terug te lezen in een notitie die met de presentatie is uitgegaan.

De financiële sector heeft de afgelopen decennia te veel gefocust op kortetermijnwinst en steeds complexere producten, en te weinig op de klant. De crisis heeft de zwakke plekken van het systeem blootgelegd. Het moet weer veiliger, simpeler en soberder, is nu het credo. De sector moet zodanig ingericht worden dat essentiële functies van banken, zoals het regelen van het betalingsverkeer, nooit in gevaar kunnen komen. Nieuwe financiële producten moet vooraf aan een toets onderworpen worden, net zoals voedingsmiddelen en medicijnen. Op de werkvloer moet meer ruimte komen voor diversiteit en de morele kant van bankieren. Lees meer »

De hamvraag is eigenlijk: in hoeverre beschouwen we financiële instellingen als bedrijven op de vrije markt en in hoeverre als onderdeel van het publieke domein? Het eerste geval vraagt om vrijlaten en het tweede juist om ingrijpen. Op dit moment is er een verkeerde mix van deregulering en overheidsinterventie, zo legt Harald Benink (hoogleraar Banking and Finance, Universiteit van Tilburg) uit. Het is niet gereguleerd welke activiteiten financiële instellingen mogen ontplooien en hoeveel risico ze daarbij mogen nemen, maar de overheid staat wel klaar om ze te redden als het fout gaat. Lees meer »

Een zoektocht naar een dienstbare sector begint met de vraag: dienstbaar aan wie? Aan de klant is dan het antwoord. Maar je kunt pas dienstbaar zijn aan een klant als je uitgaat van een realistisch mensbeeld, zo betoogt Esther-Mirjam Sent (hoogleraar Economische Theorie en Economisch Beleid, Radboud Universiteit Nijmegen). Lange tijd gingen economen uit van de mens als rationeel calculerende maximizer van het eigen belang. Maar daar valt wel wat op af te dingen. Slechts 20% van de consumenten is te typeren als maximizer. De andere 80% is satisfier, en is veel minder bezig met het zoeken naar de beste deal. Mensen zijn in beperkte mate rationeel, maar uit allerlei psychologisch onderzoek blijkt dat mensen onder invloed van incomplete informatie, tijdsdruk en omgeving lang niet altijd de beste beslissingen nemen. Zeker in ‘de wereld van de kleine lettertjes’ zullen de satisfiers snel verdwalen. Lees meer »

De financiële sector, en met haar de hele economie, staat zwaar onder druk. De afgelopen vijf jaar volgden de crises elkaar in rap tempo op: van kredietcrisis naar bankencrisis en de ergste economische crisis sinds de jaren dertig, en via eurocrisis en politieke crisis naar mogelijk opnieuw een bankencrisis en economische neergang. Dit alles vindt plaats in een sfeer van bank-bashen, bonus-haten en algeheel wantrouwen tussen burgers en banken, tussen burgers en overheden en tussen banken en overheden onderling.

Over de oorzaken van de financiële crisis en hoe bedrijven en overheden daarop reageerden, is al een hoop gezegd en geschreven. Maar fundamentele vragen worden vaak niet gesteld, laat staan beantwoord. Hoe maken we de financiële sector weer stabiel en dienstbaar aan de maatschappij en aan een duurzame economie? Die vraag wil het Sustainable Finance Lab, een groep van tien wetenschappers van verschillende universiteiten en disciplines, in de volle breedte verkennen in een serie discussieavonden. Alle avonden zijn opgenomen en terug te zien via de website van het SFL. Hieronder een impressie. Lees meer »

Drs. Liesbeth Noordegraaf-Eelens (Filosoof en econoom, NSOB, EUR)

In de economische wetenschappen zijn economische modellen de grootste vriend van de econoom. Toch waren ze niet in staat om de economische crisis te voorspellen. Dat roept vragen op. Ligt het aan de modellen? Hoe moet het nu verder? Liesbeth Noordegraaf-Eelens, auteur van o.a. 'Op naar de volgende crisis', geeft antwoord vanuit haar achtergrond als econoom-filosoof.

Bekijk het korte filmpje hieronder en/of de gehele lezing.

Wees welkom vanaf 22 september bij de nieuwe lunchlezingenreeks van Studium Generale, elke woensdagmiddag van 13.00-13.45 uur in de Boothzaal van de Universiteitsbibliotheek, Uithof.

Dat is wat Herman Wijffels wil doen nu hij met pensioen is na een periode als bewindvoerder bij de Wereldbank in Washington, waar hij na zijn voorzitterschap van de SER enkele jaren werkte. "Niet meer in bestuurlijke keurslijven gestoken worden, want de revolutie komt van onderen en daar wil ik aan bijdragen". Hij doelt op de groeiende groep mensen wereldwijd die er van overtuigd raakt dat onze huidige manier van leven en van produceren en consumeren tegen systeemgrenzen aanloopt. Deze grenzen herken je aan "vastlopers", zoals Wijffels ze noemt, het opraken van de fossiele brandstoffen, de klimaatverandering, maar ook de gezondheidszorg in Nederland die ziekenzorg is in plaats van te doen wat de naam zegt. Je ontwikkelen als mens, als maatschappij en mondiaal, daar gaat het om. Nieuwe verhouding tussen mens en natuur en betere menselijke relaties. In Europa heerst dat besef steeds meer, maar wat houdt ons tegen?
Lees meer »

Dinsdag 23 maart jongstleden hield ik de lezing Consumentenmacht; van winkel tot wereldhandelsverdrag. Donderdag berichtten de kranten over het onderzoek van ING dat binnen 10 jaar een omslag wordt verwacht naar duurzame productie. Voorspeld wordt daarin dat consumenten steeds meer om duurzaamheid zullen vragen en dat bedrijven daarop zullen reageren al is het maar uit kostenoverwegingen door de toenemende schaarste aan schoon water, energie en voedsel en de noodzaak om de CO2 uitstoot te beperken. Dit rapport werd toegelicht door topfunctionarissen van Nederlandse multinationals die overtuigd zijn van het belang van deze ontwikkeling. Goed nieuws dus dat deze bedrijven vooruit kijken en verantwoordelijkheid willen nemen. Dat maakt het leven van de consument weer een stukje makkelijker, want zoveel duurzaam aanbod was er nog niet. Komt het nu wel goed met duurzaamheid? Dat is toch ook een publiek goed? Wie bepaalt hoe snel en duurzaam deze ontwikkeling is? Wordt het belang van mens en milieu overal voorop gezet of alleen in zoverre als het de aandeelhouderswaarde en merkwaarde bevordert? Zorgt de markt er voor dat consumenten ook in China en in Brazilië leren omgaan met de verleidingen van creditcards en nieuwe voedingsmiddelen waardoor nu al veel kinderen in deze landen ziekelijk dik zijn? De ervaring van de laatste decennia leert dat de markt de duurzaamheidsvraagstukken niet kan oplossen. Bedrijven zullen het belang van consumenten en duurzame consumptie niet waarborgen, zolang dat niet loont zoals in het huidige economische systeem. Daarvoor zijn veranderingen nodig binnen het wereldhandelsverdrag en een andere kijk op toezicht in de markt. Consumenten hebben meer duurzame keuzes nodig, maar ook inzicht in hun eigen beperkingen. Collectieve actie is geen betutteling, maar nodig om duurzaamheid voor iedereen en op lange termijn te realiseren. Ook de overheid kan duurzaamheid niet garanderen, zo is gebleken, maar zal wel een nieuwe actieve rol moeten aannemen in de samenleving.

Kijk de lezing over Consumentenmacht terug of discussieer mee met prof. Herman Wijffels dinsdagavond 30 maart bij Studium Generale over duurzame waarden en hoe we tot een andere maatschappij kunnen komen. Lees meer »

Een verzekering tegen een ongeluk door een terroristische aanslag verkoopt beter dan gewoon een verzekering. Terwijl de kans op zo’n aanslag veel kleiner is. Iedereen weet dat en toch zijn mensen bereid meer te betalen. Hoe kan dat? De economische wetenschap is jarenlang uitgegaan van de mens als rationeel wezen. Onterecht, aldus prof. dr. Henriëtte Prast, gedragseconoom en columnist, verbonden aan de WRR. Rationele modellen beschrijven een ideale gang van zaken die verre van realistisch is. De gedragseconomie kijkt naar wat mensen echt doen als ze economische beslissingen maken en probeert de systematiek daarin te ontdekken. Lees meer »

Tijdens het vingertje-wijzen dat volgde op de economische crisis kwam iedereen aan de beurt. De bankiers, de politiek, de consument; iedereen en niemand had schuld aan de crash van het kapitaal. Relatief buiten schot bleven de economische wetenschappen. Terwijl je van de wetenschap toch mag verwachten dat zijn kennis ons beschermt voor zo’n diepe valkuil, of in ieder geval een eenduidige analyse kan geven over wat er aan de hand is en hoe het nu verder moet. Econoom en filosoof drs. Liesbeth Noordegraaf-Eelens, auteur van het boek ‘Op naar de volgende crisis’, spreekt over de economische wetenschappen in de vierde aflevering van de lunchlezingenreeks ‘Good science bad science’.

Lees meer »