Prof. dr. Maarten van Rossem ging in de driedelige lezingenreeks Kapitalisme in op de achterliggende factoren die een rol hebben gespeeld bij het ontstaan van de kredietcrisis, maar ook op de wortels van onze hedendaagse, relatieve welvaart. Kijk nu het YouTube-filmpje met de drie lezingen in vogelvlucht. Liever lezen? Hier download je een pdf-bundeling van de blogs die verschenen.

Van Rossem laat zien welke theorieën en historische motieven ten grondslag liggen aan het economisch beleid van het Westen van de afgelopen eeuw. Het Keynsianisme en het neoliberalisme streden met elkaar om dominantie, met de laatste als voorlopige winnaar. Of toch niet? De historische analyse van Van Rossem nodigt uit tot reflectie op de ideologieën die schuilgaan achter de economische besluiten van staten. Om de crisis het hoofd te bieden is een nieuwe koers wellicht nodig.

Herdenken is proberen je de pijn en het lijden van de slachtoffers, maar ook van de overlevenden van de Tweede Wereldoorlog voor te stellen. Voor Micha de Winter betekent herdenken dat je je moet afvragen wat er precies gebeurd is tijdens de Tweede Wereldoorlog en de vele massaslachtingen die de wereld sindsdien heeft gekend. Op vrijdag 4 mei sprak pedagoog prof. dr. Micha de Winter de jaarlijkse herdenkingslezing uit in het Academiegebouw.

Daarin ging hij in op het herdenken van degenen die zich hebben opgeofferd voor onze vrijheid en waarom onderwijs en opvoeding zo belangrijk zijn voor het blijvend waarderen daarvan. ‘We denken aan mensen die alleen vanwege hun afkomst, etniciteit of geaardheid als minderwaardig worden beschouwd en zonder enig mededogen de dood zijn ingejaagd.’ Hoe heeft dat zo ver kunnen komen en, misschien nog belangrijker, wat kunnen we in onze tijd doen om herhaling in de toekomst te voorkomen? Lees meer »

‘Hier in Nederland is het té goed.’ Mensen moeten wakker geschud worden, ‘je moet dingen gaan denken, dingen gaan doen … en door dat te gaan doen kunnen we misschien ook wel echt wat veranderen.’ We zijn te gast in punkwinkel No Fun, in het Amsterdam van 1977 (Wonderland, een documentaire over punk in Nederland, 1977). Het is een opvallende uitspraak dat het in Nederland té goed zou gaan. Verzetten de punks zich niet tegen juist tegen werkloosheid en gebrek aan goede woonruimte, tegen een maatschappij zonder toekomstperspectief? Oftewel: No Future nu, zoals Leonor Jonker haar boek over de punk in Nederland noemde. Zij opent de derde avond van de serie Underground met het filmfragment uit de punkdocumentaire.

Beste vrienden met je ouders
Misschien kwamen die grote maatschappelijke problemen – jeugdwerkloosheid, leegstand – pas een paar jaar later echt aan de oppervlakte. In het begin van de jaren tachtig verandert ook de punk- en kraakscène; die wordt steeds extremer en de reacties van de autoriteiten verharden mee. Is dat wat ons nu ook te wachten staat? Een steeds terugkerende vraag is waarom jongeren nu, 35 jaar later, zo weinig hun stem laten horen, niet massaal de straat op gaan of zich zelfs maar afzetten tegen de generaties boven hen. Je zou kunnen zeggen dat het ondanks de crisis nog steeds ‘té goed’ is hier in Nederland. Is het weer tijd om de mensen wakker te schudden? Lees meer »

Welzijnswerk beschrijven vanuit maoïstisch perspectief, dat klinkt vreemd en radicaal in onze oren, not done zelfs, maar in de jaren zeventig keek niemand er vreemd van op. Prof. dr. Hans Achterhuis legt de filosofie en ideologie van de jaren zeventig en tachtig bloot in de eerste lezing van de serie Underground. Zijn eigen werk en de ontwikkeling daarin legt een aantal paradoxen van die tijd bloot. Waarom het marxisme er met de haren bijtrekken als je schrijft over de praktijk van de zorg? Hij kan het zich niet meer goed voorstellen, maar onder de ‘culturele hegemonie van links’ die in de jaren zeventig heerste, was het vanzelfsprekend. Lees meer »

Sinds drie jaar domineert de economische crisis de politiek en de media. Het faillissement van de bank Lehman Brothers in de VS wordt aangewezen als de directe aanleiding. De implosie van de kredietmarkt bracht het financiële systeem in Amerika in gevaar, waarna de crisis zich als een olievlek over de wereld verspreidde. De oorzaak van de crisis is echter minder duidelijk voor wie geen doorgewinterde econoom is.

Neoliberalisme als oorzaak
Prof. dr. Maarten van Rossem draagt in de eerste lezing van de serie Kapitalisme een duidelijke oorzaak aan voor het ontstaan van de crisis: het neoliberalisme dat in het marktmechanisme de oplossing voor alle economische problemen ziet. Als je de markt laat functioneren zonder inmenging door bijvoorbeeld de overheid, zal de economie zichzelf herstellen. Dit idee werd uitgedragen door Alan Greenspan, die tot 2006 voorzitter was van de invloedrijke Federal Reserve System in Amerika. Privatisering, liberalisering en deregulering zijn de stokpaardjes van het neoliberalisme. Dat dit niet altijd functioneert, is zichtbaar bij de problemen in de thuiszorg en spoorwegen sinds ze geprivatiseerd werden. Desondanks is het neoliberalisme nog altijd de motor achter economisch beleid in het Westen. Dat was echter niet altijd het geval. Sinds dertig jaar wordt het neoliberale marktmechanisme gehanteerd. Daarvoor kenmerkte de economische geschiedenis van de twintigste eeuw zich door de conjunctuurpolitiek van Keynes. Lees meer »

De afgelopen vier avonden zat het nieuwe De La Martheater in Amsterdam helemaal vol. De oudejaarsconference van Maarten van Rossem, die hij voor het tweede jaar opvoerde, was tot de laatste stoel uitverkocht. Ook bij Studium Generale heeft hij de afgelopen jaren voor vele volle zalen gezorgd. Zo sprak hij in 2009 over de geschiedenis van de atoombom, in 2010 over de opkomst en ondergang van de Russische communistische leiders Lenin en Stalin, en in 2011 over het populisme en de invloed daarvan op Nederland. Mocht je dus geen kaartje hebben kunnen bemachtigen voor de oudejaarsconference, kijk dan deze en andere lezingen terug via http://www.sg.uu.nl/contact/sprekers/j-r/prof-dr-maarten-van-rossem/

Een uitvinding als de wc heeft een enorme bijdrage geleverd aan de volksgezondheid. Maar een wc waar niemand op gaat zitten, is niks waard. Rond die uitvinding moet een cultuur gevormd worden, zodat mensen er ook daadwerkelijk gebruik van maken. En zo is het ook met de techniek van de toekomst, stelt prof. dr. ir. Harry Lintsen in de eerste lunchlezing over Hedendaags futurisme. ‘We moeten opnieuw de pot op.’

Lintsen begon met het verhaal van Nieuw Atlantis, opgetekend door Francis Bacon in 1627. Bacon schetste een ideale samenleving waarin wetenschap en techniek centraal staan. Hij voorspelde dat investeren in wetenschap en onderzoek zou leiden tot technische toepassingen die het grote maatschappelijke probleem van die tijd zouden oplossen, namelijk schaarste. Techniek zou welvaart brengen. Lees meer »

Columncontest ‘An animal you just want to eat’

During the Night of Descartes on October 13 in the Geertekerk (afternoon program 14.00 until 17.30 hours in English, evening program 20.15 until 22.30 hours in Dutch), the question is explored whether history and philosophy can explain and determine our attitude towards animals now and in the future. Recently the first ‘animal cops’ were appointed in the Netherlands, yet we still have the 'plofkip' (a chicken too fat to stand upright), so the least one can say is that were are inconsistent in our attitude towards animals.

Hypocrisy?
On the occasion of the Night of Descartes 2011, the Descartes Centre, Studium Generale, and the digital university paper DUB have organised a column contest. You are invited to write a column on the following topic:

Would it not be both easy and decent to put the well-being animals first in our dealings with them, and not our own interests? If so, can we go on experimenting  on animals and eating  meat then? Or is a rabbit in the wild different from a rabbit as a pet, and a rabbit in a laboratory again different from a rabbit in fur farming? In other words, do the needs and rights of animals and the responsibilities of humans differ from one context to another, and perhaps also from one species to another?

In your column you may want to address questions like: Can we clearly determine what animal welfare is and use this as a starting point for legislation? Should we re-evaluate the relation between humans and animals in every situation? How does the interest of (human) public health relate to animal health, is there ‘one health‘, as it is recently put? How influential are historical and cultural factors? Has our aesthetic perception of how animals should look gone mad, resulting in breeding practices that cause serious damage to their health and natural behavior. And how do you expect we shall look upon these issues in the future?

For more information on the symposium, click here.

Students and employees of Utrecht University and the University Medical Centre Utrecht are  encouraged to send in their column. Yet anyone should feel free to participate in the contest. Your column of about 400 to 600 words, together with name, address, and telephone number of the author, should be received on Monday, October 3th, 2011 at the latest at info@sg.uu.nl. The winning column will be published on DUB. Moreover, the author will win booktickets worth 250 euros! The winner will be announced during the Night of Descartes.

In de Nacht van Descartes op 13 oktober in de Geertekerk (14.00-17.30 uur en 20.15-22.30 uur) wordt de vraag gesteld of geschiedenis en filosofie onze houding ten opzichte van het dier kan verklaren en bepalen voor de toekomst. Want nu de eerste animal cops zijn aangesteld, en we tegelijk ook nog steeds de plofkip kennen die te dik is om te staan, zijn we op zijn minst inconsequent te noemen in onze houding naar dieren.

Hypocriet?
Ter gelegenheid van de Nacht van Descartes 2011 hebben het Descartes Centre, Studium Generale en het digitale universiteitsblad DUB een columnwedstrijd uitgeschreven. Schrijf een column over de volgende kwestie:

Is het niet het eenvoudigst en het fatsoenlijkst om in onze omgang met dieren het welzijn van het dier voorop te stellen en niet de belangen van de mens? En kun je dan nog dierproeven doen en vlees eten? Of is een konijn in het wild verschillend van een konijn als huisdier, en is een konijn in het laboratorium iets anders dan een konijn in de bontfokkerij? Met andere woorden, verschillen de behoeften en rechten van dieren en de plichten van de mens per context, en ook per diersoort?

Je kunt in je column ingaan op vragen als: Kunnen we eenduidig vaststellen wat dierenwelzijn is en dat uitgangspunt maken van wetgeving? Is het juist goed om in elke situatie de relatie tussen mensen en dier opnieuw te bekijken? Hoe verhoudt het belang van menselijke gezondheid zich ten opzichte van dier gezondheid (one health)? Wat is de invloed van geschiedenis en cultuur van een land? Is ons esthetisch beeld van hoe een dier er uit moet zien niet doorgeschoten, denk aan het doorfokken wat natuurlijk gedrag onmogelijk maakt? En hoe zullen we in de toekomst tegen de kwestie aan kijken?

Voor meer informatie over het symposium en leestips kijk hier.

Studenten en medewerkers van de UU en het UMC worden nadrukkelijk uitgenodigd om een bijdrage over dit thema in te zenden. Ook anderen geïnteresseerden mogen hun bijdrage insturen. De bijdrage van tussen de 400 en 600 woorden moet uiterlijk op maandag 3 oktober binnen zijn, voorzien van naam, adres en telefoonnummer van de auteur op info@sg.uu.nl. De bekroonde column wordt gepubliceerd op DUB. De auteur krijgt bovendien een prijs bestaande uit boekenbonnen ter waarde van 250 euro. En de winnaar wordt op de Nacht van Descartes (13 oktober) bekend gemaakt.

Is ADHD een hype? De lezing van Timo Bolt over de geschiedenis van deze ziekte, en de andere lezingen in de serie Broodje brein, zijn allemaal in hun geheel terug te zien, zie hier.

Er is weer een nieuw filmpje, naar aanleiding van de reeks Kennis voor de toekomst. Je kunt ook de blogbundel downloaden of alle lezingen in hun geheel terugkijken. Check ook Zes lessen van genieën uit de wetenschap – ook handig voor gewone stervelingen.

Vier grootheden uit de geschiedenis van de wetenschap: Isaac Newton, Florence Nightingale, Charles Darwin en Sigmund Freud. Vier lezingen lang ging Studium Generale op zoek naar de betekenis van deze genieën voor de 21e eeuw en wat de wetenschapper van de toekomst van hen kan leren. Niet iedereen kan een Newton of een Darwin worden, maar het leven en werk van zulke figuren werkt wel als voorbeeld voor veel mensen, ook gewone stervelingen. Waar ligt het aan dat bijvoorbeeld Newton zo exemplarisch was? Welke eigenschappen maken van een wetenschapper een Groot Wetenschapper? Uit vier weken en een veelvoud aan verhalen zijn zes tips te destilleren voor iedereen die streeft naar een geniaal bestaan.

1. Werk keihard aan één stuk door
Om maar meteen elke romantiek uit het leven van een genie te verwijderen: een groots wetenschapper (dan wel kunstenaar, dan wel filosoof) word je door hard te werken. En dan niet vijf dagen in de week, acht uur per dag de uren op kantoor uitzitten, maar geconcentreerd en oplossingsgericht bezig zijn. Net zo lang als het nodig is. Newton kon dagen achter elkaar uiterst gefocust nadenken over wiskundige problemen. Vergelijk het met de flow waar je op je werk misschien soms in komt, een half uurtje maximaal. En dat dan tot het moment dat je de wet van de zwaartekracht hebt ontdekt, bewezen en beschreven. Dat kan alleen in de juiste omstandigheden. Darwin reisde jarenlang rond de wereld op de Beagle, zonder afleiding en met niets anders omhanden dan de natuur om te bestuderen. Lees meer »

Met Isaac Newton werd de moderne wetenschap geboren en vierde zij meteen haar hoogtepunt. Newton verpersoonlijkt het moderne denken en de drang naar weten. Professor Floris Cohen, die het boek Isaac Newton en het ware weten schreef, aarzelt niet Newton een genie te noemen. Waar ligt het aan dat Newton zo exemplarisch was? Welke eigenschappen maken van een wetenschapper een Groot Wetenschapper? Newton muntte de beroemde uitspraak: ‘If I have seen further it is only by standing on the shoulders of giants.’ Nu geldt Newton zelf als een reus, op wiens schouders de wetenschappers van de toekomst staan.

In de reeks Kennis voor de toekomst passeren vier grootheden uit de geschiedenis van de wetenschap de revue. Na Isaac Newton volgen Florence Nightingale, Darwin, Freud. Steeds met de vraag wat deze genieën in de 21^e eeuw voor betekenis hebben en wat de wetenschapper van de toekomst van hen kan leren. Niet iedereen kan een Newton of een Darwin worden, maar het leven en werk van zulke figuren werkt wel als voorbeeld voor veel mensen. Soms leert de bestudering van het verleden je meer over de toekomst dan de nieuwste en meest geavanceerde technologie dat kan. Lees meer »

Rob Riemen (essayist en directeur van het Nexus Instituut) houdt op 4 mei de herdenkingslezing 2011 over de geest van het verzet. Hij zal beschrijven hoe tijdens de Tweede Wereldoorlog de gewone, alledaagse mens tot vreselijke dingen in staat was. Maar als beschaafde mensen in staat zijn tot dergelijke acties, waarin schuilt dan de geest van het verzet? Waarom is het verzet de uitzondering op de regel? Bekijk het inleidende interview met Rob Riemen en/of kom op 4 mei naar het Academiegebouw om 20.15 uur na de dodenherdenking op het domplein.

Tijd als element van het bestaan; de biologische klok die ons begeleidt van geboorte tot dood. Dat zijn individueel beleefde vormen van tijd – hoe gedeeld menselijk of dierlijk ze ook zijn. In de geschiedenis gaat het om de collectief ervaren tijd. Dr. Harry Jansen beschrijft drie manieren waarop de historicus om kan gaan met het begrip tijd: de golvende, de gefaseerde en de durende tijd.

Rise and Fall
De golvende tijd in de geschiedenis is het duidelijkst in de geliefde historische beschrijving die je kort gezegd ‘Rise and Fall’ kunt noemen. Wereldrijken worden beschreven in hun opkomst, groei en bloei tot aan het onvermijdelijke verval en de ondergang. Tenminste, het wordt gepresenteerd als onvermijdelijk (hoe lang horen we al niet dat de onvermijdelijke ondergang van supermacht Amerika eraan zit te komen?), omdat het zo in het model past. Die golvende beweging blijft echter een presentatie, een van de verschillende manieren om geschiedenis te benaderen. Lees meer »

Er is weer een mooie blogbundel verschenen, ditmaal over de reeks Lenin en Stalin door prof. dr. Maarten van Rossem. Een beknopte geschiedenis van deze twee giganten uit de wereldgeschiedenis.

Download de bundel hier. Er is ook een bundel beschikbaar van de reeks Populisme.

Newton, Nightingale, Darwin en Freud: wereldberoemde genieën die in het verleden hun discipline op de kaart hebben gezet. Wat kunnen wetenschappers van de toekomst van deze rolmodellen leren?

Soms kan het verleden je meer leren over de ontwikkelingen in de 21e eeuw dan een hypermoderne whizzkid die op de hoogte is van al het laatste nieuws. Onder anderen prof. Jelle Reumer en prof. Floris Cohen vertellen wat deze grote wetenschappers betekenen voor de toekomst.

Deze serie is onderdeel van het lustrumprogramma van de Universiteit Utrecht, die 375 jaar geleden werd opgericht.

Dinsdagen vanaf 5 april.

Niet voor niets de meest teruggekeken lezingenreeks van het najaar: Populisme door prof. Maarten van Rossem. Hij trok volle zalen met dit actuele onderwerp en haalde zelfs de rubriek 'De tv draait door' van De wereld draait door.

Lees nu de artikelen terug die op dit blog verschenen. Download de bundel nu in hoge kwaliteit (20 MB, (c) Studium Generale), of in een lichter formaat.

Alle lezingen en filmpjes van Van Rossem, ook van voorgaande seizoenen zijn terug te vinden onder Prof.dr. Maarten van Rossem.

Hebben we helden echt nodig? Want raken we anders stuurloos? Dr. Beatrice de Graaf neemt je mee op reis langs heldenverhalen uit de geschiedenis tot aan de helden van nu.

Bekijk de jubileumfilm:

Als één ding zeker is over het schrijven – en lezen – van een biografie, dan is het dat de hoofdpersoon bijzonder moet zijn, iemand die nieuwsgierigheid oproept. Prins Bernhard en verzetsheld Pim Boellaard zijn bij uitstek zulke hoofdpersonen. Toch kregen hun biografen, respectievelijk Annejet van der Zijl en Jolande Withuis, beiden regelmatig de vraag: waarom een boek over deze mannen? In een dubbellezing in de serie De biografie gaven zij antwoord op die vraag. De drijfveer om je hoofdpersoon te begrijpen, het puzzelen op de raadsels van een leven en de grote invloed van de tijd kwamen daarin naar voren. Lees meer »

Ouders over de hele wereld willen dat hun kinderen gelukkig zijn. Dat klinkt logisch, maar wanneer je kijkt naar de wereldgeschiedenis van het opvoeden blijkt dat geluk nog maar een recent ideaal is, dat in het Westen is ontstaan en zich langzaam maar zeker over de hele wereld verspreidt. Professor Peter Stearns (George Mason University, VS), auteur van het eerder dit jaar verschenen overzichtswerk Childhood in World History, gaf in zijn lezing voor de serie Voorbeeldig opgroeien een heldere uiteenzetting van de globale veranderingen in het opvoeden van kinderen.

Eind achttiende eeuw begon de overgang naar het ‘moderne model’ van opvoeden, zoals Stearns het noemt, met de transitie van een agrarische naar een industriële samenleving. Die transitie heeft drie kenmerken. Ten eerste is het kind niet langer primair een arbeidskracht die bijdraagt aan het levensonderhoud van het gezin, maar gericht op onderwijs en ontwikkeling. Ten tweede is er een afname in het geboortecijfer, van gemiddeld zes à zeven kinderen per familie naar ongeveer twee. En ten slotte neemt ook de kindersterfte enorm af. Was de dood eerst nog alomtegenwoordig, ook in het leven van een kind, nu is de dood echt een ervaring voor volwassenen geworden. Lees meer »

Volgens de huidige generatie populisten gaat het de laatste dertig jaar eigenlijk alleen maar slecht met Nederland. Waarom benadrukken Geert Wilders en Rita Verdonk dat het land op de rem staat en dat zij de rem eraf zullen halen? In de laatste lezing in de serie Populisme onderzocht prof. dr. Maarten van Rossem wat populisten nu eigenlijk drijft. Lees meer »

Op het 50-jarig jubileum sprak dr. Beatrice de Graaf over 'Kleine mensen, grote daden'. Over de behoefte aan helden in de geschiedenis en de vraag waarom Nederland niet goed is in heldenverering. Kijk hieronder de lezing terug.

Foto: Mark van de Brink

Het populisme bedreigt de grondwet, zo besloot Maarten van Rossem zijn tweede lezing over populisme (zie ook Neoliberalisme en het gevaar van ideeën). Gisteren ging hij verder in op de achtergronden hiervan en op de vraag wat het populisme nou bezielt.

Democratisering
Populisten vinden zichzelf altijd de grootste democraten van onze democratie, zegt Van Rossem. De overige politieke partijen in ons land zijn maar verlengstukken van de elite en kunnen absoluut niet het belang van ‘het volk’ behartigen. Hier zijn wel enkele kanttekeningen bij te plaatsen. Waarom zouden de PVV-stemmers belangrijker zijn dan alle andere stemmers in Nederland? Volgens Geert Wilders omdat zij de ‘echte’ en ‘authentieke’ waarden en identiteit van Nederland vertegenwoordigen. Wat die identiteit precies behelst, wordt maar zelden gedefinieerd.

Lees meer »

Waarom vinden de aanhangers van Geert Wilders geen aansluiting bij de bestaande politieke partijen? De tweede lezing van prof. dr. Maarten van Rossem uit de serie Populisme stond in het teken van het neoliberalisme.

Neoliberalisme
In de jaren '80 ging het slecht met de wereldeconomie. Waar voorheen sprake was van ongebreidelde groei en werk voor iedereen, ondervonden nu vooral industriearbeiders voor het eerst grootschalige werkloosheid. Dit leidde ertoe dat regerende politieke partijen flink moesten saneren in de westerse naoorlogse verzorgingsstaat. In deze periode ontstond het neoliberalisme van Thatcher en Reagan.

In Nederland was Ruud Lubbers het gezicht van deze stroming. Hij bereikte brede consensus en zorgde ervoor dat alle partijen, link of rechts, naar het midden trokken. Op de flanken liet dit natuurlijk enorm veel ruimte over. Dit, samen met het saneren van de verzorgingsstaat, zorgde voor onvrede bij veel burgers. Het waren de populistische bewegingen die in het ontstane vacuüm sprongen en aan de ontevreden burgers een ander perspectief boden. Lees meer »

Populisme is behalve erg actueel ook een controversieel thema, dat blijkt wel uit de hoge opkomst gisterenavond bij de eerste lezing van prof. dr. Maarten van Rossem in de serie Populisme. De Aula van het Academiegebouw was ondanks het slechte weer dan ook helemaal afgeladen vol.

Rechts of links?
De partij van Geert Wilders wordt vaak als 'rechts' gezien maar is dit wel zo makkelijk te stellen? Populisme kenmerkt zich doordat het niet per definitie een rechtse of een linkse stroming is. Een handige populist neemt linkse en rechtse elementen en smeedt die tot één geheel. Dit is tegenwoordig erg duidelijk bij Geert Wilders, die een strikt vreemdelingenbeleid nastreeft maar ook tegen de verhoging van de AOW-leeftijd is. Het is deze mix van standpunten die het populisme zo’n grote populariteit geeft. Tegelijkertijd is het erg lastig voor de gevestigde partijen om hier weerstand aan te bieden, omdat het populisme zo’n onduidelijk profiel heeft. Dat is dan ook de grote zwakte van deze stroming zegt Van Rossem, 'ze is in feite inhoudsloos'. Of is dat juist een kracht? Lees meer »

Word je alleen een groot leider als je veel aanhang hebt onder het gewone volk? Vanuit democratisch oogpunt zou het antwoord op deze vraag ‘ja’ zijn. Veel stemmen leiden tot veel zetels in het parlement en dat vergroot weer de kans op regeringsdeelname. Afname van populariteit is dan vervolgens weer terug te zien in nieuwe verkiezingsuitslagen. Lees meer »

Heeft het populisme een vaste plek veroverd in Den Haag? De laatste verkiezingsuitslag laat zien dat een makkelijk antwoord daarop niet te geven is. Het populisme zou groot zijn gemaakt door Pim Fortuyn, in 2002. Maar is het populisme echt zo nieuw? Of is het een onlosmakelijk deel van democratie?

Prof. dr. Maarten van Rossem houdt dit najaar vier lezingen over de geschiedenis van Nederland in de laatste eeuw. Hij plaatst het hedendaags populisme in perspectief en stelt een diagnose van het nieuwe politieke klimaat.

Vanaf 14 september.

Gisteravond was de vierde en laatste lezing van Maarten van Rossem in de serie Lenin en Stalin. Met deze lezing over de buitenlandse politiek en de laatste jaren van de despoot Stalin staan we aan het begin van het einde. Stalins greep op de wereldpolitiek verslapte en zijn gezondheid ging sterk achteruit. Deze aftakeling op meerdere fronten begon met een reeks fouten, zoals het Vijfjarenplan en de vijandschap jegens de sociaal-democraten. De fouten werden ingegeven door angst van anderen om Stalin tegen te spreken en met een beter inzicht te komen, en door Stalins groeiende paranoïa die zich kenmerkte door totaal absurde opvattingen.

Lees meer »

Nadat Maarten van Rossem in de afgelopen twee weken het leven van Lenin heeft besproken, was het afgelopen maandag de beurt aan Stalin. Vaak wordt Stalin afgeschilderd als de underdog die aan de macht komt, maar volgens Van Rossem had hij voordat hij Lenin opvolgde ook al veel invloed. Hij kwam als enige bolsjewiek echt uit het arbeidersmilieu en bleef ook in de aanloop naar de revolutie in Rusland. Hij werd verschillende keren opgepakt voor zijn ondergrondse werk, werd naar werkkampen in Siberië gestuurd, maar wist ook steeds weer te ontsnappen.
Lees meer »

Kwamen de dienstmeisjes daadwerkelijk aan de macht, of was het slechts een wisseling van de wacht tussen verschillende elites? Na een korte muzikale inleiding met enkele fragmenten van de Russische componist Schostakowitsch ging het in de tweede lezing van prof. dr. Maarten van Rossem in de lezingenreeks Lenin en Stalin over de gevolgen van de Oktoberrevolutie van 1917. Op welke manier werden de idealen van Lenin en de andere revolutionairen in de praktijk gebracht, of kwam er van deze idealen uiteindelijk niet veel terecht?
Lees meer »

Ook in dit seizoen geeft prof. dr. Maarten van Rossem weer een serie lezingen bij Studium Generale over een van de belangrijke onderwerpen uit de wereldgeschiedenis. Na eerder te hebben gesproken over de Wereldoorlogen en de atoombom, komen dit jaar twee belangrijke historische personen aan bod: Lenin en Stalin, de grote leiders van het communistische Rusland. In de eerste lezing van deze reeks schetste Maarten van Rossem de opkomst van de Russische communisten en de jonge jaren van Vladimir Iljitsj Oeljanov, beter bekend als Lenin. Lees meer »

In de lezingenserie Het Brein zoeken wetenschappers uit verschillende disciplines naar een verklaring voor bewustzijn. Tot zover zijn filosofische, algemeen wetenschappelijke en taalkundige inzichten gecombineerd in de zoektocht naar de concretisering van bewustzijn.

Uit de lezingen van Bas Haring hebben we kunnen concluderen dat het moeilijk is om grip te krijgen op bewustzijn. Iedereen ervaart bewustzijn, maar het is niet aan de buitenkant af te lezen. Volgens Haring doen wetenschappelijke inzichten vermoeden dat bewustzijn een narratief karakter heeft; bewustzijn kan worden geformuleerd als verhalen vertellen over jezelf tegen jezelf. Wanneer deze inzichten worden geprojecteerd op dieren en zelfs op computers is er geen reden waarom zij ook niet over bewustzijn kunnen beschikken. Rik Smits gaf ons een uiteenzetting over de ontwikkeling van bewustzijn, waarbij de relatie tussen taal en bewustzijn centraal stond. Hersengroei in onze voorouders gaf ruimte voor geheugen en daarmee leren. Er ontstond een zogenaamde binnenwereld die via taal een weg naar buiten heeft gevonden. Taal gaf verdere vorm aan deze binnenwereld en creëerde daarmee het bewustzijn.

In navolging van Rik Smits gaat Jan Sleutels verder in op de ontwikkeling van het bewustzijn. In tegenstelling tot Smits zal Sleutels het ontstaan van bewustzijn niet verklaren aan de hand van taalontwikkeling, maar juist benadrukken dat via bestudering van vroeger spraakgebruik en schrift veel over bewustzijn kan worden gezegd.

In de zoektocht naar een verklaring voor het bewustzijn kunnen verschillende disciplines worden gecombineerd. Via moderne neurowetenschappelijke technologieën, zoals PET- en CAT-scans en MRI-apparaten, kan in het hoofd van de mens worden gekeken. Ook de filosofie en de taalkunde leveren een nuttige bijdrage aan de concretisering van bewustzijn. Maar volgens Sleutels moet je altijd de volkspsychologie als uitgangspunt nemen om zicht te krijgen op het bewustzijn. In de volkspsychologie wordt het menselijk gedrag, en daarmee ook het bewustzijn, ontleend aan het dagelijks spraakgebruik of omgangstaal.

Taal in al zijn uitingsvormen, dus ook schrift, geeft veel informatie over de toestand van het bewustzijn van de mens. Spraakgebruik van onze voorouders is niet bewaard gebleven, maar via grotschilderingen en schrift kan een goede voorstelling worden gemaakt van de binnenwereld van de oermens.

Een bekende drogredenering, wanneer de volkspsychologie wordt gebruikt voor het verklaren van gedrag van onze voorouders, is het projecteren van onze moderne geest op onze voorouders. Dit resulteert in de zogenaamde Flintstone fallacy. Om dit te voorkomen moet niet de huidige volkspsychologie als uitgangspunt worden genomen, maar de vroegere volkspsychologie. Deze kan worden bepaald door overblijfselen uit het verleden te bestuderen, zoals schilderingen en teksten.

Julian Jaynes, een Amerikaanse psycholoog, heeft op deze manier de Ilias bestudeerd. De Ilias is het geschreven verslag van mondelinge overgeleverde verhalen, waarin het menselijke gedrag is opgenomen. Hiermee is de Ilias een uitermate geschikt document voor de bestudering van de volkspsychologie. Opmerkelijk aan deze teksten is, dat de binnenwereld van mensen heel anders wordt beschreven dan we hedendag gewend zijn. In de Ilias zijn geen redeneringen voor gedrag terug te vinden. Als verklaring van gedrag worden vaak antwoorden als ‘God sprak tot mij’ of ‘Ik kreeg een blinde vlek’ gegeven. Hieruit valt te concluderen dat de binnenwereld, dus het bewustzijn, van de oude Grieken rondom 1200 v. Chr. verschilde van de onze. Het bewustzijn was minder ontwikkeld. In latere Griekse geschriften, zoals de Odyssee, veranderen de beschrijvingen van menselijk gedrag en begint de binnenwereld meer te lijken op die van de moderne mens.

Maar wat heeft dan de omslag veroorzaakt? Wat is de trigger geweest die het bewustzijn verder heeft doen ontwikkelen? Volgens Sleutels is de omslag terug te vinden in de linguïstiek. De introductie van taaltechnologie en schrift zorgen voor het grote verschil tussen de oude en de nieuwe Grieken. De Ilias is een geschreven verslag van mondeling overgeleverde verhalen. De Odyssee daarentegen is een schriftelijk verhaal, dat geen oorsprong heeft in mondelinge overleveringen. Verder richting het heden is meer structuur terug te vinden in schriftelijke overleveringen. Er ontstaan hoofdstukken, alinea’s en voetnoten. Allemaal aanwijzingen van een verder ontwikkeld bewustzijn.

Uit de informatie van het verleden blijkt dat bewustzijn zich is blijven ontwikkelen. Vanzelf rijst de vraag wat we in de toekomst kunnen gaan verwachten. Zal ons bewustzijn zich nog verder ontwikkelen? Sleutels is hier van overtuigd. Je ziet het zelfs voor je ogen gebeuren. Communicatietechnologieën zijn aan grote veranderingen onderhevig. Door internet en vele nieuwe communicatietoepassingen zijn bijvoorbeeld het vermogen tot multitasken en het ruimtelijk inzicht toegenomen.

Met andere woorden, het bewustzijn zoals we die nu kennen is van veel recentere datum dan algemeen is aangenomen. Er zijn al grote verschillen te vinden tussen het bewustzijn van de oude Grieken en de moderne mens. Taaltechnologie en schrift hebben grote invloed gehad op de ontwikkeling van bewustzijn. Deze ontwikkeling is nog steeds gaande, mede gevoed door de snel veranderende maatschappij en de introductie van nieuwe communicatietechnologieën.