Dick Swaabs Wij zijn ons brein heeft een hoop stof doen opwaaien rondom een eeuwenoud debat. Zijn we vrij of zijn we te reduceren tot niets anders dan deterministisch bepaalde materie? Sluiten deze twee opties elkaar eigenlijk wel uit? Het debat is populair en de commotie rondom Swaabs boek illustreert dat. De oorzaak zit wellicht in het feit dat de vrije wil, het bewustzijn en ons brein zaken zijn waar iedereen mee te maken heeft. Het is ook een lastig debat, omdat het aan verschillende disciplines raakt. Studium Generale organiseerde eerder een kettingreactie over de vraag ‘ Zijn wij ons brein?’ waarbij wetenschappers uit verschillende disciplines ingingen op vragen rondom het brein en de vrije wil. De populariteit van het onderwerp blijkt ook uit de drukbezochte lezingen van prof. dr. mr. Herman Philipse in de serie Filosofie van de geest, die je hier terug kunt kijken.

Ook Ed Veldhuizen is door de thema’s rondom het brein geraakt. Ed Veldhuizen was hoogleraar Administratieve Organisatie en Bestuurlijke Informatie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en ontwikkelde zich na zijn emeritaat tot hobbyfilosoof.

Gefascineerd door het lichaam-geest-probleem, het bewustzijn en de vrije wil trok Veldhuizen eropuit voor een gesprek met Dick Swaab en vroeg hem in een informeel gesprek naar de zaken die hij zo moeilijk los kon laten. Weten we niet onvoldoende van de manier waarop mentale processen functioneren om uitspraken te kunnen doen over het bewustzijn? Wat is de rol van taal in ons denken? Is er echt nergens ‘een beetje’ ruimte voor de vrije wil? Veldhuizen besprak deze vragen met Dick Swaab en schreef een verslag naar aanleiding van het gesprek. Download hier het interview van Ed Veldhuizen met Dick Swaab (pdf). Kijk ook de lezing Tijd in het brein terug die Swaab gaf in de wetenschapsfilosofische serie Tijd.

In ons handelen vooronderstellen we dat we vrij zijn en de neurowetenschap, of welke wetenschap dan ook, kan daar volgens prof. dr. Marcus Düwell weinig verandering in brengen. Vandaag als allerlaatste in de kettingreactie het antwoord van prof. dr. Liesbeth Woertman. Zij is onderwijsdirecteur Psychologie en hoogleraar Kwaliteit en Vormgeving Psychologie Onderwijs. Woertman hield zich onder andere bezig met het schoonheidsideaal van vrouwen, seksualiteit en het lichaamsbeeld. Hebben deze aspecten invloed op hoe vrij we ons voelen?

Is de mens vrijer dan hij denkt, of denkt hij dat hij vrijer is dan hij is?
Aan wie wordt deze vraag eigenlijk gesteld? Wordt deze vraag aan mij als opleidingsdirecteur psychologie gesteld? Of is deze vraag gesteld aan mij als onderzoeker op het gebied van lichaamsbeelden? Of is dit een vraag aan de klinische psychologe? Is dit een vraag voor de (groot)moeder, de vriendin, de dochter of de minnares?

De vrije wil is een aanname als we over menselijk gedrag denken en praten. We gaan er in de geleefde werkelijkheid van uit dat mensen een vrije wil hebben. Maar er zijn uitzonderingen. Aan sommige mensen schrijven we geen vrije wil toe. Denk aan verslaafden en bepaalde groepen psychiatrisch patiënten. De definitie van Dick Swaab is: 'de vrije wil is de mogelijkheid om te besluiten iets wel of niet te doen zonder interne of externe beperkingen die deze keuze bepalen'. Thomas Müller beargumenteert dat als we de vraag op deze manier stellen, het antwoord nee moet zijn. Onze wil is niet vrij. Ik ga als opleidingsdirecteur, onderzoeker, klinisch psycholoog, (groot)moeder, vriendin, dochter en minnares uit van een wil. Niet noodzakelijk van een vrije wil. Ik ben gevormd door de tijd waarin ik leef. Mijn ervaringen met bovengenoemde rollen vormen een kader maar daarbinnen is allerlei ruimte om keuzes te maken. Lees meer »

De mens is een onderdeel van de natuur en daarmee van de natuurwetten. Maar de mens is ook een wezen dat verantwoordelijkheid bezit en vrijheid wordt toebedeeld. Botsen deze twee mensbeelden of niet? Vandaag is filosoof prof. dr. Marcus Düwell aan het woord in de kettingreactie: 'Natuurlijk zijn wij niet ons brein.'

Lees meer »

In de vorige kettingreactie van Marian Joëls zagen we dat stress een goed voorbeeld is van een fenomeen waarbij omgeving, 'geest' en lichaam nauw op elkaar betrokken zijn. Deze keer is hoogleraar Taalbeheersing prof. dr. Ted Sanders aan het woord. Bepaalt onze taal hoe we denken of andersom?*

'Als ik 's avonds de fietsenstalling bij het station in mijn woonplaats uitfiets, kom ik langs een toonbank waarachter meestal een besnorde man van een jaar of 45 staat. Hij werkt daar. Als ik voorbij kom, zeg ik: “daaag” en hij antwoordt “daaag”. Zeg ik “tot ziens”, dan zegt hij ook “tot ziens” en zeg ik “fijne avond”, dan wenst hij mij ook een fijne avond. Ik ben dit quasi-experiment gaan uitvoeren omdat het me op was gevallen dat hij in het spitsuur tegen een voorbijtrekkende rij fietsers binnen 15 seconden vijf verschillende groeten achter elkaar produceerde: “daaag”, “groetjes”, “tot ziens”, “fijn weekend”, “houdoe” (u hebt nu een idee van de regio waar we ons bevinden).' Lees meer »

'Net zoals een zin niet meer is dan een reeks inktstrepen, zo is ook een gedachte niet meer dan een verzameling hersenprocessen, maar je mist wel het essentiële van het verschijnsel als je een zin enkel beschouwt als een reeks inktstrepen en een gedachte enkel als een verzameling hersenprocessen.' Dit was de les die dr. Menno Lievers ons meegaf voor de kerstvakantie. Volgens Lievers is het bestaan van het begrip vrije wil niet afhankelijk van de mogelijkheid een kwabbetje in de hersenen te lokaliseren. Vandaag is neurowetenschapper prof. dr. Marian Joëls aan het woord. Zij doet onderzoek naar de invloed van stress op de hersenen. Zoals veel mensen uit ervaring weten, kan stress zorgen voor behoorlijk wat lichamelijk ongemak en wordt het veroorzaakt door omgevingsfactoren. Hoe denkt Joëls over de verhouding tussen lichaam en geest? Lees meer »

'Wij zijn onze connecties', is de stelling van neurowetenschapper dr. Martijn van den Heuvel. Deze connecties vormen een chaotisch systeem, waarbij een kleine verandering grote gevolgen kan hebben. Dit betekent niet dat we per definitie vrij zijn, een chaotisch systeem kan immers nog steeds deterministisch zijn. Deze week is deskundige op het gebied van de filosofie van de geest dr. Menno Lievers aan het woord. Zijn gedachten meer dan de onderliggende neurologische processen die deze mogelijk maken?

Ja en nee
'Deze vraag is op meerdere manieren uit te leggen. Ten eerste "gedachte". Wordt hiermee de inhoud van een denkact bedoeld? Dan is er geen verband met "neurologische processen die deze mogelijk maken". Een gedachte in die betekenis van het woord, bijvoorbeeld "de stelling van Pythagoras", wordt niet mogelijk gemaakt door hersenprocessen. "Gedachte" moet dus worden opgevat als een concrete denkact in ruimte en tijd, laten we zeggen als een verzameling hersenprocessen. Dan wordt de vraag: wat onderscheidt de verzameling hersenprocessen die we "gedachte" noemen van andere hersenprocessen? De vraag lijkt op een andere vraag uit de taalfilosofie: wat onderscheidt een willekeurige verzameling inktstrepen op papier van de strepen die een betekenisvolle zin realiseren? De eerste verzameling heeft geen betekenis en de tweede heeft wel betekenis (-inhoud). Toegepast op zinnen, luidt de vraag dan: "is een zin dus meer dan de onderliggende inktstrepen die deze mogelijk maken?" Het antwoord op deze vraag is ja en nee. Ja, een zin is meer dan een verzameling strepen op papier. Je kunt de betekenis van een zin dan ook niet reduceren tot die inktstrepen. Bovendien zou de zin ook op een andere manier kunnen worden gerealiseerd, bijvoorbeeld op een computerscherm of als geluidsopname. Je kunt ook "nee" antwoorden, want deze concrete zin bestaat als die inktstrepen. Hetzelfde geldt voor gedachten en hersenprocessen.' Lees meer »

'De tegenwerping dat het niet ethisch zou zijn om iemand op te sluiten die hier niets aan kan doen, kan worden beantwoord in die zin dat het ook onethisch is om hen die gruweldaden verrichten ongestraft te laten', aldus prof. mr. Nora van Oostrom-Streep in haar bijdrage aan de kettingreactie vorige week. In het recht gaat men er vooralsnog van uit dat de mens normaliter niet wilsonbekwaam is. Er zijn wetenschappers die daar anders over denken, wetenschappers die menen dat wij ons brein zijn. Volgens neurowetenschapper dr. Martijn van den Heuvel zijn wij onze connecties. Volgens Van den Heuvel hangen connecties nauw samen met ons IQ. Van Oostrom-Streep wil hier meer van weten en vroeg hem: 'Wanneer onze (neurologische) connecties samenhangen met ons IQ, wat is dan de invloed hiervan op ons gedrag?' En laten deze connecties ruimte voor een vrije wil? Lees meer »

Vorige week riep prof. dr. Frans Verstraten wetenschappers op om eerst in de studieboeken te duiken voordat zij zich met andere disciplines bemoeien. Op die manier kunnen wetenschappers uit verschillende vakgebieden beter met elkaar in discussie treden en pas dan heeft het zin om elkaars werk te beoordelen. Studium Generale zet deze week de discussie weer voort. Na psychologen, filosofen, een neuroloog, een psychiater en een bioloog is het tijd voor een rechtsgeleerde. Prof. mr. Nora van Oostrom-Streep vertelt hoe het in het recht gesteld is met de vrije wil. Zij beantwoordt deze week onder andere de vraag die Verstraten aan haar stelde: 'Als we de media en sommige wetenschappers moeten geloven en het zou inderdaad zo zijn dat de mens geen vrije wil heeft, kan de mens dan nog verantwoordelijk worden gesteld voor zijn (foute) daden? Is het dan nog wel ethisch om iemand op te sluiten of te veroordelen?' Lees meer »

Als de vrije wil een illusie is en redenen die we geven voor handelingen slechts rationalisaties zijn die we achteraf vormen, belanden we in een paradox, betoogde prof. dr. mr. Herman Philipse vorige week. Want: 'Waarom zou men zijn [Victor Lammes] conclusie dat alle redenen rationalisaties zijn, geloven, indien de redenen voor die conclusie niets meer zijn dan rationalisaties?' Deze week is het woord aan hoogleraar Psychologische Functieleer prof. dr. Frans Verstraten. Philipse wil weten hoe Verstraten hierover denkt en vraagt hem: Ben je het als psycholoog eens met Victor Lamme en Dick Swaab dat de menselijke vrije wil niet meer is dan een “plezierige illusie” (overigens is Swaab iets genuanceerder dan Lamme op dit punt)?' Lees meer »

Zelfs als we de spraakverwarring over de vrije wil ontrafelen, zullen we het niet eens worden over haar bestaan en eigenschappen. Dr. Ria van der Lecq bleek vorige week niet al te optimistisch over eensgezindheid rondom de vrije wil. 'Een eenduidig antwoord zullen we niet aantreffen, omdat er bij verschillende vakgebieden verschillende en conflicterende aannames een rol spelen', aldus Van der Lecq. Aan filosoof prof. dr. mr. Herman Philipse stelde zij de vraag: 'Uit de bijdragen van de anderen blijkt dat elke discipline over de vrije wil zijn eigen vragen heeft geformuleerd. Wat houdt dan 'het verhelderen van DE vraag' in?'

Drie keer vrije wil
Volgens Philipse moeten de verschillende gebruiken van de term 'vrije wil' en de daarmee samenhangende noties geanalyseerd en verhelderd worden. In deze zin is Philipse het eens met Ria van der Lecq en ook met Thomas Müller. Philipse geeft de volgende invulling aan zijn analyse.

'In de wijsgerige traditie zijn veel verschillende begrippen van vrije wil ontwikkeld, die allemaal naast elkaar kunnen bestaan en deels aansluiten bij het alledaagse spraakgebruik. Men kan wilsvrijheid bijvoorbeeld begrijpen als een vermogen of dispositie om op grond van goede redenen te kiezen uit verschillende gedragsmogelijkheden. In deze betekenis is de ene mens vrijer dan de andere en er zijn altijd beperkingen van vrijheid. Neurowetenschap kan een bijdrage leveren aan het verklaren van deze verschillen. Ze zal echter nooit kunnen ontdekken dat wilsvrijheid in de zin van dit vermogen in het geheel niet bestaat, want het is een empirisch feit dat mensen het in verschillende mate bezitten. Lees meer »

Dat wij een product zijn van evolutionaire processen betekent niet dat onze wil hierdoor per definitie beperkt is, zo verklaarde gedragsbioloog Johan Bolhuis. Hij merkte op dat de werking van het brein niet kan worden afgeleid uit haar geschiedenis en dat we best een vrije wil zouden kunnen hebben, ook al vinden we zoiets niet terug bij mensapen. Wat men eigenlijk bedoelt met 'iets als de vrije wil' blijft een lastige vraag volgens Bolhuis. Het is een filosofische vraag, en na dr. Thomas Müller is dr. Ria van der Lecq de tweede filosoof die hierop zal ingaan. Zij is voormalig hoofddocent middeleeuwse filosofie en interdisciplinair onderzoeker. Hoe kijkt een historicus van de wijsbegeerte tegen een oud filosofisch idee als 'de vrije wil' aan? Lees meer »

Psychiater dr. Iris Sommer riep vorige week op alert te zijn wanneer er in onderzoek geschermd wordt met fMRI. De standaardvariatie is vaak 'allerbelabberdst' en onderzoek met fMRI is pas betekenisvol als het om grote groepen gaat. Terwijl Iris Sommer en neuroloog prof. dr. Jan van Gijn zieke mensen met gezonde mensen vergelijken, vergelijkt bioloog prof. dr. Johan Bolhuis op zijn beurt mensen met dieren. Een gedeelde voorouder maakt dat kennis van brein, cognitie en gedrag bij dieren, ons iets kan vertellen over de manier waarop de mens in elkaar steekt. Beiden zijn een product van evolutie. Lees meer »

Dr. Iris Sommer

'We moeten vrije wil vooronderstellen, niet alleen voor alledaagse ethische begrippen als schuld en verantwoordelijkheid, maar ook als we wetenschap als een menselijke praktijk willen begrijpen,' stelde dr. Thomas Müller vorige week. Deze week is psychiater dr. Iris Sommer aan het woord. In onderzoek naar de werking en functies van hersenen wordt vaak geschermd met plaatjes van fMRI-scans. Na de filosofische inbreng van Müller geeft Iris Sommer verheldering rondom de praktijk van fMRI en beantwoordt de vraag: wat hebben we eigenlijk aan fMRI? Lees meer »

Dr. Thomas Müller

Vorige week maakte prof. dr. Jan van Gijn de vergelijking tussen neurologisch onderzoek en satellieten. Uit de gegevens die een satelliet ons toestuurt kunnen we niet opmaken waarom een volksverhuizing plaatsvindt, net zo min als de gegevens uit neurologisch onderzoek ons kunnen vertellen waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt. Vandaag is het de beurt aan filosoof dr. Thomas Müller in het online debat 'de kettingreactie' over lichaam en geest. In augustus vorig jaar ontving Müller een beurs van anderhalf miljoen euro om onderzoek te doen naar de vrije wil. Neuroloog Jan van Gijn stelt Müller de vraag:'Leidt een materialistisch uitgangspunt wat betreft de hersenfunctie noodzakelijkerwijs tot determinisme, of is het juist de complexiteit van ontelbare kleine krachten die nog ruimte laat voor de vrije wil?' Lees meer »

Prof. dr. Jan van Gijn

Deze week reageert hoogleraar Neurologie Jan van Gijn op de vraag of wij ons brein zijn. Hij is na prof. dr. Willem Koops de tweede in deze kettingreactie over lichaam en geest. Koops legde Van Gijn de vraag voor: 'Meent u dat een natuurwetenschappelijk uitgangspunt, of beter een Cartesiaans georiënteerde methodologie voor de studie van het menselijk gedrag, zich noodzakelijkerwijs dient te oriënteren op hersenstudies? Of simpeler: denkt u dat er naast de neurologie een zinvolle plaats is voor de psychologie?'

Al ons denken en handelen vloeit voort uit activiteit van zenuwcellen in de hersenen. Daar gaat Jan van Gijn van uit. Zenuwcellen zetten zuurstof en glucose om in elektrische en chemische signalen en al die signalen samen bepalen het gedrag van een individu. Maar dit betekent niet dat bestudering van de activiteit van hersenweefsels ons kan leren hoe denken en handelen tot stand komt. Dit is vooralsnog niet mogelijk omdat hersenen simpelweg te complex zijn. Het is een praktische onmogelijkheid, geen theoretische. Voor onderzoek van gedrag is psychologie onmisbaar. ‘Eenvoudige testjes kunnen neurologen zelf leren uit te voeren, maar een volledig psychologisch functieprofiel testen en interpreteren is werk voor neuropsychologen.’ Gedrag ontstaat dankzij materie, maar kan daar niet uit worden afgeleid.

Satellieten
Van Gijn vergelijkt de gegevens van hersenen die we kunnen meten met de gegevens die een satelliet rond de aarde opvangt over warmte, radioactieve straling, licht en geluid. Deze gegevens zijn te abstract om te kunnen verklaren waarom een volksverhuizing plaatsvindt, een economische crisis is uitgebroken of een politicus wordt vermoord. De neurologie heeft ons best wat te vertellen, net zoals de satelliet ons ook best wat te vertellen heeft. De honderdmiljard hersencellen vormen geen ongeordende flipperkast. ‘Er zijn wel een paar specialisaties en bekende verbindingen, maar niet zo veel. Als alle bekende functies op het hersenoppervlak worden 'ingekleurd', blijft negen tiende nog wit. Als de neurochirurg uit een van die 'witte' gebieden een tumor verwijdert, zal de patiënt niet deels verlamd of gevoelloos zijn, of niet meer goed kunnen spreken, maar zijn karakter zal dikwijls veranderd zijn – lang niet altijd op een onvoorspelbare manier.’ Kortom, de neurologie leert ons over globale functies van de hersenen, maar niet waarom iemand kaas in plaats van ham op zijn brood doet.

fMRI
En wat is de rol van fMRI in het onderzoek en het debat? Hierover is Van Gijn helder. fMRI heeft geen zin voor onderzoek en behandeling van individuele patiënten. Het nut van fMRI zit in het wetenschappelijk onderzoek naar hersenfuncties bij groepen gezonde en zieke patiënten. Door het verzamelen van groepen patiënten met een goed omschreven stoornis van de hersenfunctie, zoals schizofrenie of een bepaalde vorm van dementie, en door deze groep patiënten vervolgens te vergelijken met een controlegroep, kan ons begrip een heel klein stapje verder komen – wat nog heel iets anders is dan die stoornissen ‘snappen’.

Volgende week
De eerste filosoof komt aan het woord. Jan van Gijn vraagt expert op het gebied van de vrije wil dr. Thomas Müller: 'Leidt een materialistisch uitgangspunt wat betreft de hersenfunctie noodzakelijkerwijs tot determinisme, of is het juist de complexiteit van ontelbare kleine krachten die nog ruimte laat voor de vrije wil?'

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops

Later verscheen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marian Joëls
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ted Sanders
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marcus Düwell
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Liesbeth Woertman

Prof. dr. Willem Koops

Het eerste antwoord op de vraag of wij ons brein zijn komt van hoogleraar Ontwikkelingspsychologie Willem Koops. Zijn reactie is de eerste schakel van de kettingreactie over de verhouding tussen lichaam en geest, in het leven geroepen door Studium Generale om het debat op de Universiteit Utrecht te stimuleren. Hoe denkt Koops over de rol van hersenonderzoek bij het begrijpen van de mens?

Lekenpositivisme
‘Hersenplaatjes maken is een middel om tot theorievorming over gedrag te komen en niet het middel!’ Volgens Koops is de taak van de psychologie niet zozeer om de hersenen te begrijpen, maar om gedrag te begrijpen. ‘Wij zijn in het geheel niet onze hersenen.’ Als psycholoog moet je dus alleen focussen op hersenen als dat bijdraagt aan het begrijpen van gedrag. Er bestaat de neiging de studie van hersenprocessen ‘wetenschappelijker’  te vinden dan gedragsonderzoek, vooral onder leken. Dit ‘lekenpositivisme’ waarbij men uitgaat van het idee ‘hoe verder gereduceerd hoe wetenschappelijker’, is onzin. ‘Het ergste wat een psycholoog kan doen is het lekenpositivisme overnemen en menen dat als je weet wat er in de hersenen gebeurt, dat je dan dichter bij oorzaken bent aangeland.’

En de rol van hersenscans? Koops waarschuwt: áls je al gebruik maakt van fMRI, besef dan dat er veel mis kan gaan met het interpreteren van de metingen. Dit toonde het beroemde experiment van Craig Bennett die aan een dode zalm plaatjes van geëmotioneerde mensen liet zien en interpreteerbare hersenactiviteit vond.

We zijn meer dan ons brein
Nogmaals, benadrukt Koops, we zijn meer dan onze hersenen. ‘Swaab, die domweg beweert Wij zijn ons brein (de titel van zijn bestseller), mag blij zijn dat dat onzin is: immers, als het waar was had hij zijn boek niet kunnen schrijven (hersenen schrijven niet) en zou niemand het gekocht hebben (hersenen kopen niet). Wie bewustzijn en vrije wil ontkent, wie meent dat denken vooral onbewust verloopt, wie meent dat wij onze hersenen zijn, zo iemand ontkent de mogelijkheid van het tussenmenselijk gesprek.’ Hebben filosofen nog wat bij te dragen aan de discussie? Filosofen die zich met vrije wil bezighouden moeten voorzichtig zijn: over sommige vragen die zij stellen, heeft de empirische wetenschap wel degelijk wat te zeggen. Dit mag een filosoof niet negeren.

Volgende week
Hoogleraar Neurologie Jan van Gijn zal komende maandag ingaan op de vraag of zij ons brein zijn. Willem Koops vraagt hem 'of hij meent dat een natuurwetenschappelijk uitgangspunt, of beter een Cartesiaans georiënteerde methodologie voor de studie van het menselijk gedrag, zich noodzakelijkerwijs dient te oriënteren op hersenstudies. Of simpeler: denkt u dat er naast de neurologie een zinvolle plaats is voor de psychologie?'

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?

Later verscheen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marian Joëls
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ted Sanders
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marcus Düwell
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Liesbeth Woertman

Debat is essentieel voor wetenschap en vruchtbaar onderzoek. Niet alleen binnen verschillende disciplines en tussen verschillende onderzoekers moet de dialoog gevoerd worden, ook wetenschappers van verschillende vakgebieden moeten met elkaar in gesprek.

Ter bevordering van deze interdisciplinaire dialoog heeft rector magnificus prof. dr. Bert van der Zwaan Studium Generale gevraagd om een aanzet hiertoe te geven. Zo ontstond het idee van een digitale kettingbrief (kettingreactie). De bedoeling is dat verschillende docenten en hoogleraren een aantal vragen beantwoorden en reageren op hun voorgangers in een lopend verhaal. Op deze manier kunnen verschillende perspectieven elkaar aanvullen en bekritiseren, bijvallen en verlichten. Het onderwerp is de rol van neurowetenschappen in het denken over denken en gedrag - een onderwerp dat aan veel verschillende disciplines raakt.

Vanaf komende week zal elke maandag een reactie op ons blog verschijnen. Onder andere prof. dr. Willem Koops, prof. dr. mr. Herman Philipse, prof. dr. Frans Verstraten en prof. dr. Jan van Gijn zullen van zich laten horen. Houd het nieuwsblog dus in de gaten en volg deze dialoog op niveau!

Ter inspiratie: Studium Generale organiseerde dit voorjaar een serie lunchlezingen over het thema lichaam en geest. Op basis van deze vijf lezingen is een korte film gemaakt. De lezingen zijn allemaal in hun geheel terug te zien via de programmapagina Broodje brein.

Later verscheen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marian Joëls
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ted Sanders
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marcus Düwell
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Liesbeth Woertman