Krampachtig aan het pielen op het kleine scherm van je iPhone om een tekening te maken voor Draw Something? Dat is binnenkort wellicht verleden tijd. De Duitse kunstenaar Adi Hoesle is er namelijk in geslaagd een apparaat te ontwikkelen waardoor je met je hersenen een schilderij kan ontwerpen. Hij ontwikkelde samen met prof. dr. Andrea Kübler van de Universiteit van Würzburg een machine die gedachten vertaalt in schilderijen.

De hersengolven worden gedecodeerd door middel van een eeg-scan. Deze scan wordt gemaakt met een soort rood kosmonautenhoedje dat de brainpainter draagt tijdens het maken van zijn of haar meesterwerk. In dit hoedje zitten elektroden die de hersensignalen meten. Deze nieuwe manier om kunst te maken kan een uitkomst zijn voor verlamde mensen. Zonder hun handen te gebruiken, kunnen ze toch creatief bezig zijn. Lees meer »

Poepen uit je mond, een scheten latende Osama Bin Laden of Jezus als superheld, het is allemaal mogelijk in de grove en grappige animatieserie South Park. Kenny, Stan, Kyle en Cartman zijn nu al zeventien jaar op tv te zien en nog steeds razend populair, zelfs als object van wetenschappelijke studie. In het kader van de blogserie over kunst en wetenschap voor het Studium Generale van de Universiteit Utrecht interviewde Roos Koene prof. Brian Dunphy van het Brooklyn College in New York die door Nederland toerde om lezingen te geven over South Park en ‘The American Experience’.

Studie naar South Park
Sinds 2008 geeft Dunphy de cursus ‘South Park & political correctness’ aan het departement Televisie en Radio. Volgens hem is South Park niet zozeer inhoudelijk interessant maar is de serie wel een goede manier om mensen aan het denken te zetten. In de show komt een breed scala aan controversiële onderwerpen aan bod, waaronder seks, het homohuwelijk, religie, oorlog, racisme en de Amerikaanse verkiezingen. In elke aflevering wordt de zaak eerst van verschillende kanten belicht en vervolgens belachelijk gemaakt. Na het zien van een aflevering ben je als kijker klaar voor de ‘echte’ discussie. In de syllabus van zijn cursus combineerde Dunphy afleveringen van South Park met wetenschappelijke teksten. Lees meer »

In 2010 organiseerde Studium Generale in samenwerking met het Nanopodium het theaterdebat Nano is groot onder leiding van dr. Frank Kupper, theatermaker en universitair docent wetenschapscommunicatie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. In het kader van de serie blogs over kunst en wetenschap vroeg Roos Koene hem naar zijn visie op kunst en wetenschapscommunicatie, met name als het gaat om complexe, betwiste onderwerpen. In het theaterstuk gingen de acteurs op een interactieve manier een dialoog met het publiek aan, in theaterscènes over verschillende aspecten van nanotechnologie zoals gezondheid. Is deze vorm van wetenschapscommunicatie effectief? Is theater een goed medium om wetenschappelijke kennis over te brengen en een maatschappelijke dialoog te starten? En wat is de meerwaarde van de performatieve kunstvorm zoals theater? Lees meer »

Geen richtinggevoel hebben – typisch een vrouweneigenschap. En een eigenschap van Paul Auster. In zijn nieuwste boek Winterlogboek schrijft hij erover hoe hij altijd gedesoriënteerd uit de metro komt, hoe hij in het rechthoekige stratenplan van New York weet te verdwalen, hoe hij zelfs verkeerd loopt als hij rekening houdt met zijn belabberde gevoel voor oost en west, noord en zuid. Herkenbaar, net als die innerlijke gesprekken waarin je je al dan niet niet falende richtinggevoel om de tuin probeert te leiden. (En hoera voor de iPhone met gps.) Ook in zijn lezing zaterdag bij City2Cities kwam Auster erop terug. Later die avond wees ik hem de weg naar de wc. ‘I will come back looking for you!’ zei hij. Ik bleef toch maar op hem staan wachten, want de portier had ook de lichten al uitgedaan.

Lees hier verder: Paul Auster – Winterlogboek: The story about what it means to be alive (without wanting to sound pompous). De hele lezing met het daaropvolgende interview is hier terug te zien.

Zijn verhalen een  goede manier om wetenschap te communiceren naar een breder publiek? Deze vraag stelde Roos Koene aan Marjan Slob. Slob sprak eerder voor Studium Generale in de reeks lunchlezingen Geloof, hoop en liefde over verhalen en specifiek over de bouquetreeksroman. Zij stelt dat analyse van verhalen helpt om verborgen waarden te onderzoeken die jij zelf hebt of onderdeel zijn van je cultuur. Als publiciste en filosofe schrijft Slob over complexe wetenschappelijke issues voor een breder publiek. Onderwerpen als nanotechnologie, genetische manipulatie bij dieren of de inzet van intelligente robots in plaats van verplegers zijn niet alleen inhoudelijk en technisch ingewikkeld, ze gaan ook over waarden en belangen. Over onbekende effecten op onze gezondheid en veiligheid, en over de waarde van het leven van een dier of de waardigheid van je zieke moeder, waarop niet zomaar bezuinigd mag worden. Zijn verhalen en kunst in het algemeen een goede manier om dergelijke technische en betwiste wetenschappelijke onderwerpen te bediscussiëren en de maatschappij te betrekken bij de wetenschap? Lees meer »

Wat kunnen we in onze moderne tijd nog leren van de werken van een 19e-eeuwse Engelsman?
Met een kritische, maar zachtaardige blik beschreef Dickens de mens. Niet alleen als persoonlijkheid, maar ook juist in zijn sociale rol. Ook nu nog levert zijn werk ons belangrijke inzichten over het inrichten van de maatschappij en hoe die werkt op individuele levens. Artsen, juristen, dominees, maar ook historici en sociale wetenschappers kunnen daar veel van opsteken.

Prof. mr. Jan Lokin (Rechtsgeschiedenis, UU) sprak vier avonden over het werk van de Engelse schrijver Charles Dickens; hoe literatuur kan werken als bron van mensenkennis en begrip van de wereld. Alle blogs zijn nu gebundeld te downloaden als pdf.

Drinken uit een beker van papierpulp, rijden in een auto van insectenskeletten en lopen in oplosbare kleding. Als plastic in de toekomst wegvalt, moeten we op zoek gaan naar geschikte alternatieven. Het materiaal is niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven en een vervanger bij grondstoffenschaarste is dus vereist. Het grote voordeel van plastic is dat je er zowat alles van kunt maken. Het nadeel is echter dat je voor het maken van de stof aardolie nodig hebt en er bij de productie gevaarlijke stoffen zoals benzeen en styreen vrijkomen. Daarnaast zijn heel veel plastics schadelijk voor het milieu en moeilijk te recyclen. Wat is nu de oplossing voor grondstoffenschaarste? Zowel wetenschappers als ontwerpers houden zich met deze vraag bezig. Lees meer »

Een dikke nerd met een groot te kort aan vitamine D, hangend achter de pc. Dit is het beeld dat men vaak heeft van de gemiddelde gamer. Gamen is echter lang zo slecht nog niet. Zo blijkt het spelen van shooters (schietspelletjes) een lui oog te kunnen verhelpen en vergroot het spelen van Tetris de hersenactiviteit en –effectiviteit. Uit ander onderzoek is zelfs gebleken dat gamers sneller en beter kunnen beslissen. Zo nemen ze tijdens het spelen van een actiegame gemiddeld zes besluiten per seconde! Een ander voordeel van het spelen van games is dat je hand-oogcoördinatie verbetert en dat het de koppeling tussen het brein en de handeling bevordert.

Gemiddeld wordt er per week drie miljard uur gegamed. Een verontrustend aantal zou je zeggen, wat een tijdverspilling! Volgens gamedesigner Jane McGonigal is dit echter nog lang niet genoeg en zouden we minstens 21 miljard uur per week aan het spelen van games moeten besteden. Haar TED-talk draagt de veelzeggende titel Gaming can make a better world. Ze betoogt dat, door games te spelen in een virtuele wereld, ook de echte wereld verbetert. Games stimuleren samenwerking waardoor grote problemen als hongersnood, armoede, overgewicht of landelijke conflicten opgelost kunnen worden. Lees meer »

Iedereen is muzikaal: het is de titel van de jaarlijkse Kunst- en wetenschapslezing, dit keer verzorgd door prof. dr. Henkjan Honing, het is ook de titel van zijn boek over muzikaliteit, én de kortste samenvatting van zijn wetenschappelijke stelling. Muzikaliteit is een heel gewone eigenschap die alle mensen delen; a-muzikaliteit is juist bijzonder. Ongeveer vier procent van de mensen lijdt aan ‘amusie’ – wat betekent dat je moeite hebt om verschillende melodieën te onderscheiden of platter gezegd, ‘toondoof bent.

Taal-bias
Onderzoekers van muzikaliteit hebben nogal eens last van een ‘taal-bias’. Franse en Duitse baby’s huilen verschillend, en dat wordt dan al gauw verklaard als een eerste teken voor taalgevoel. Maar waarom niet als gevoel voor muzikale kenmerken? Die lijken zich nog veel eerder te uiten, al bij baby’s van slechts een paar dagen oud. Bovendien blijkt uit onderzoek dat bij het luisteren naar muziek het hele brein betrokken is, anders dan bij taal. Al heel gauw leren we veel van onze aangeboren muzikaliteit weer af, door bijvoorbeeld gewenning aan westerse muziek. Honing is vooral geïnteresseerd in de fase die hieraan voorafgaat. Dat we muzikaal zijn, is vastgesteld, maar waarom zijn we dat? Wat maakt ons tot het muzikale dier bij uitstek? Lees meer »

Nederlandse artsen schrijven ongeveer één miljoen recepten per dag uit. Dit was een van de feiten die prof. dr. Bert Leufkens tijdens de jaarlijkse diesrede ‘Connecting sciences makes medicines work’ naar voren bracht.  Leufkens maakte in zijn lezing een interessante koppeling  met kunst. Zo haalde hij de ‘medical-art-installation’ van de groep Pharmacopoeia aan. Dit team, bestaande uit   textielontwerpster Susie Freeman, videokunstenaar David Critchley en huisarts Liz Lee, maakte in 2003 het kunstwerk ‘Cradle to grave’. Dit werk bestaat uit een dertien meter lange tafel met daarop een kleed waarin allemaal medicijnen zijn genaaid. De ene kant van de tafel toont de medische geschiedenis van een man, de andere kant van een vrouw. Elke zijde telt meer dan 14.000 pillen, tabletten en capsules. De vitrine waarin kleed ligt, weerspiegelt het gemiddeld aantal door een arts voorgeschreven medicijnen per mensenleven. Lees meer »

‘We liggen aan het infuus van de populaire cultuur,’ aldus Thomas van Aalten op de derde lezing van Underground. Van Aalten – zelf in de dertig – ziet bij de tieners en jonge twintigers van nu lethargie. Passiviteit en vooral onverschilligheid zouden kenmerkend zijn voor onze generatie. De meesten van ons zijn opgegroeid met alle aandacht en spullen die ons hartje begeerde: onze ouders zijn als het ware onze beste vrienden.

De jaren ’70 en vooral de jaren ’80 waren, net als nu, jaren van crisis en werkloosheid. Toen was er echter een grote undergroundscène van punks, die een tegenreactie boden. Het zou logisch zijn als wij nu ook, als jeugd in tijden van crisis, stappen ondernemen zoals toen. Maar daar lijkt geen animo voor te zijn. Een groot verschil met toen is dat we geen generatiekloof voelen. Ik ben tegen veel dingen, maar niet tegen een generatie die mij niet begrijpt of tegen ‘het systeem’. Protest voeren, waarom zou ik? Misschien heeft de welvaart ons wel gemakzuchtig gemaakt, wat ons ervan weerhoudt te rebelleren en de revolutie te voeren die volgens de sprekers van Underground juist in tijden van crisis zo hard nodig is.

Toch blijft de vraag knagen die zowel Thomas van Aalten als Caroline Nevejan stelde: zijn wij echt zo verdoofd en zo anders dan vroegere generaties, zoals de punkers in de jaren ’80? Of hebben wij als vroege twintigers toch meer gemeen met de punkbeweging dan we zelf denken? Lees meer »

Prachtig geprepareerd en in stukken gesneden staan de plastinaten van de Duiste anatoom Gunther Von Hagens te kijk tijdens de expositie Bodyworlds in de EXPO Zuidas in Amsterdam. Von Hagens is de uitvinder van de plastinatiemethode, een manier om het menselijk lichaam na overlijden op te zetten. Met zijn expositie reist hij de hele wereld over. Von Hagens ziet zijn tentoonstelling als een interessante mengeling van kunst en wetenschap. De opgezette lichamen zijn volgens hem namelijk niet alleen een goede anatomieles, maar geven ook een esthetische indruk van het menselijk lichaam. Lees meer »

Magnetronmaaltijden, Ikea-meubels en massaal geproduceerde kleding: tegenwoordig hoeven we niets meer zelf te maken aangezien je vrijwel alles kant en klaar in de winkel kunt kopen. De vraag is of we door alle technologische ontwikkelingen de fysieke verbinding met de wereld niet kwijtraken. Computers of machines fabriceren de meeste producten en zelden maakt men meer iets met de hand. Missen we deze tactiliteit en handvaardigheid dan niet?

Volgens de kunstenares Monika Auch hoeven we de tactiliteit met de materie niet te verliezen. Zij verruilde de geneeskunde voor een opleiding aan de Rietveld Academie in Amsterdam. Ze is nu geen arts meer, maar werkzaam als autonoom kunstenares, en met succes. Centraal in haar werk staat de connectie van wetenschap met kunst. Auch wil juist de nieuwe technieken combineren met het handwerk en de bijbehorende ambachten. Zo weeft ze stoffen, zeefdrukt ze prints en maakt ze gebruik van de 3D-printer. De snelle technieken hoeven de oude ambachten niet in de weg te staan, ze zijn ook verenigbaar zo bewijst Auch. Lees meer »

De mannelijke gratie van zijn lichaam benam haar de adem. Zijn lichaam was krachtig en soepel, en straalde zelfverzekerdheid uit. Hij leek op een roofdier dat lui naar een kudde lag te kijken. Hoeveel mannen waren er op het feest? Hoeveel mannen had ze ontmoet in haar leven? Al die mannen konden niet tippen aan deze krachtige persoonlijkheid. Eens had ze daar anders over gedacht, maar nu wist ze dat ze de betekenis van het woord ‘man’ nooit gekend had.

Analyse van romannetjes
Dit fragment las filosoof en publicist Marjan Slob voor tijdens de lunchlezing over ‘Romantische liefde’ in de in de serie Geloof, hoop en liefde. De passage is afkomstig uit het pulpboekje Eenzaam hart van Amanda Carpenter en maakt deel uit van de wereldberoemde bouquetreeks. In deze populaire serie boeken wordt vrijwel altijd hetzelfde verhaal verteld. Het begint met een vrouw die een overrompelende liefde beleeft. Ze ontmoet een man die haar wereld volledig op zijn kop zet. Hij overrompelt haar en brengt haar volledig van haar stuk. Uiteindelijk blijkt de man de liefde van haar leven te zijn en vindt ze het geluk. Een happy end, eind goed al goed, en het boekje kan je weggooien. Lees meer »

Waar zijn mijn schoenen gebleven!? Oh nee, ik heb ze gewoon aan. Dit kan je zomaar overkomen als je de nieuwste sportschoenen draagt van Nike. Onlangs presenteerde Nike alle nieuwe sportspullen voor de Olympische Spelen van deze zomer op de Nike Innovation Summit.

Opvallend waren de nieuwe gebreide schoenen gemaakt met Flyknit technologie. Dit is een stevig gebreide stof die hard aanvoelt en niet meerekt. Vanuit de sportwereld kwam er de vraag om een schoen te ontwikkelen die aanvoelde als een sok maar toch ook steun geeft. Vandaar dat het schoenenmerk kwam met deze nieuwe schoen, gebruik makend van deze oude ambachtelijke breitechniek. De gebreide stof is ademend, naadloos en lichtgewicht. De schoen weegt slechts 160 gram, dit is 16 procent lichter dan de schoenen die tijdens de Olympische Spelen in Beijing gedragen werden. Dat lijkt niet veel, maar op een afstand van 42 kilometer (een marathon) bestaande uit ongeveer 40.000 stappen, scheelt dit toch zo’n 800 kilo, het gewicht van een auto. Een ander groot voordeel van de schoen is dat vorm van de voet er al in gebreid zit. Daardoor voelt hij aan als een soort tweede huid. Wellicht is het binnenkort zelfs mogelijk om je voet te scannen en op basis daarvan een perfect zittende gebreide schoen te maken. Lees meer »

Neus dicht of lavendeltakje bij de hand, want het kon vroeger nog wel eens een stinkende aangelegenheid worden in het anatomisch theater. Ongeveer één keer per jaar mochten niet alleen chirurgijns en doctoren, maar ook andere mensen de snijzaal in om de openbare anatomieles bij te wonen. De sectie werd meestal verricht op een subjectum anatomicum, een ter dood veroordeelde. Dit waren bij voorkeur misdadigers van buiten de stad, zodat het lichaam voor het publiek anoniem bleef. Lees meer »

Een hoogtepunt van menselijke creativiteit, zo noemt dr. Pieter Dirksen de Johannes Passion van de Duitse componist Johann Sebastian Bach. Weinig mensen weten dat je niet kunt spreken van dé Johannes Passion. In totaal zijn er namelijk vier verschillende versies van het bekende muziekstuk gecomponeerd, en wel in 1724, 1725, 1732 en 1749. Tegenwoordig wordt bijna altijd de versie uit 1749 ten gehore gebracht. Dit is enigszins merkwaardig, aangezien deze versie nooit onder Bach heeft geklonken.

Retoucheren
Musicus en musicoloog dr. Pieter Dirksen sprak tijdens de lunchlezing in de serie Geloof, hoop en liefde over zijn reconstructie van de versie uit 1724. Hij ‘retoucheerde’ als het ware het stuk dat we al kennen. Hiervoor raadpleegde hij onder andere bronnen uit de Staatsbibliotheek in Berlijn. Van sommige stukken is niet bekend waar deze zich bevinden. Wellicht zijn ze verloren gegaan aangezien Bach sommige aria’s op losse blaadjes schreef en hij ook nog wel eens wat uitleende. Lees meer »

Wat heeft een bejaarde vrouw met een 3D-printer te maken? Onlangs kreeg een 83-jarige vrouw in het Orbis Medisch Centrum in Sittard‐Geleen een 3D-geprinte kaak geïmplanteerd. De onderkaak van de patiënt was dermate geïnfecteerd dat een volledige verwijdering van het bot noodzakelijk was. De nieuwe kaak is gemaakt van gesmolten lagen titaniumpoeder die door een 3D-printer zijn afgedrukt. In de toekomst zal het mogelijk zijn om onder andere prothesen, implantaten of zelfs werkende organen te vervaardigen. In de Tedtalk Printing a human kidney van Anthony Atala zie je bijvoorbeeld hoe de 3D-printer een menselijke nier maakt van levend celmateriaal. Lees meer »

Meng een paar liter suikerwater, groene thee en het micro-organisme gluconacetobocater xylinus dat cellulose produceert, en maak je eigen kleding. Door de mix van bacteriën te laten gisten, ontstaat er een gefermenteerde ‘huid’ van enkele centimeters dik. Deze kan je vervolgens in bijna elke gewenste vorm modelleren. De Britse modeontwerpster Suzanne Lee creëert op deze manier haar eigen kleding. Deze zogenaamde Biocouture is gemaakt van een biologisch en duurzaam materiaal dat in principe iedereen thuis in de badkuip kan kweken. Ze sprak over de ontwikkeling van de nieuwe stof tijdens haar Tedtalk Grow your own clothes. Het materiaal genereert zichzelf zolang je het maar levend houdt. Bij een scheurtje in de stof is het een kwestie van natmaken, waardoor het kledingstuk zichzelf heelt. Verdere experimenten zijn wel nodig, want het materiaal is nog niet buigzaam genoeg en niet waterbestendig. Zweten of in de regen lopen in Biocouture is er dus nog niet bij. Een team van biochemici, biologen en microbiologen helpt Lee de stof verder te ontwikkelen en het materiaal zonder toevoeging van chemicaliën te verbeteren. Lees meer »

Het is vijf keer sterker dan staal en vier keer sterker dan de kunstmatig gefabriceerde vezel kevlar: spinnenzijde. Tegenwoordig is het ook mogelijk om kleding te maken van dit materiaal. Zo slaagden de kunstenaar Simon Peers en modeontwerper Nicholas Godley erin om van zijde van 1,2 miljoen spinnen een gouden cape te maken. Het inwinnen van de zijde is een zeer tijdrovende klus. Het duurde dan ook vier jaar voordat de cape af was. Elke dag werden er duizenden Golden Orb spinnen verzameld. Deze zijdespin produceert een goudkleurige draad, vandaar de gouden kleur van de cape. Na het onttrekken van het zijdespinsel werden alle spinnen weer losgelaten in de natuur. Volgens Godley voelt de cape als niets wat je eerder voelde, zo zacht, licht en toch heel sterk. Het kledingstuk is tot en met 5 juni 2012 te zien in het Victoria and Albert Museum in Londen. Lees meer »

Alfred Hitchcocks The Birds is een slechte film. De verhaallijn is mager, er zit nagenoeg geen plot in en alle personages zijn flat characters. Dr. Jaap Bos, die de inleiding bij de film verzorgt in de reeks De zwerm, is de eerste om dit toe te geven. ‘En toch heeft de film een verpletterende indruk op mij gemaakt’, aldus Bos. Hoe kan dat? The Birds is de grootvader van de horrorfilm, maar eng is hij niet. Er zitten vierhonderd special effects in de film, maar vergeleken met nu doen die wat lachwekkend aan. Waar zit de kracht van de film dan in? Lees meer »

Roos Koene, studente Taal- en cultuurstudies en stagiaire bij Studium Generale, zal de komende tijd regelmatig bloggen over kunst en wetenschap.

© Babak Anasori, Michael Naguib, Yury Gogotsi, Michel W. Barsoum, Drexel University of Philadelphia

Een borstkankercel die lijkt op een octopus en nanomateriaal dat lijkt op de Grand Canyon. Dit waren inzendingen voor de International Science & Engineering Visualization Challenge, een jaarlijks terugkerende wedstrijd die wordt georganiseerd door het tijdschrift Science en de National Science Foundation. Doel van de wedstrijd was om wetenschappelijke interesse in de maatschappij te stimuleren door wetenschap op een zo mooi mogelijke manier in beeld te brengen. Een beeld zegt immers vaak meer dan duizend woorden. Iedereen kon meedoen, maar de competitie is vooral populair onder wetenschappers en studenten.

De wedstrijd leidde tot een grote collectie van ingezonden foto’s. Zo ontving de National Science Foundation onder andere een foto van de huid van een onrijpe komkommer, een filmpje van borstkankercel en een 3D-tekening van het hiv-virus. De wedstrijd bewijst dat wetenschap kan leiden tot heel esthetische beelden.

© Bryan William Jones, The University of Utah

Dun plakje muizenoog
Afgelopen week zijn de winnaars bekend gemaakt. Er waren vijf categorieën: fotografie, illustratie, informatieposters, interactieve media en video’s. Neuroloog Bryan Jones van de Universiteit van Utah won in de categorie fotografie. Hij maakte een foto van een dun plakje muizenoog. Door de oogbal vooraf te behandelen met speciale antilichamen krijgt het de kleuren rood, groen en blauw. Op de foto zie je dat het oogwit groen en de oogspieren lichtroze gekleurd zijn.

Een andere interessante inzending is die van een groep studenten van de Drexel University in Philadelphia. Zij maakten met behulp van een elektronenmicroscoop een foto van nanogestructureerd materiaal. Dit materiaal was gemaakt van ultradunne lagen titanium. Door het materiaal in een oplossing van waterstoffluoride te leggen, verdwijnen de aluminiummoleculen. Wat overblijft is een strip van slechts vijf atomische lagen. Dit leverde een beeld op dat lijkt op de Grand Canyon.

Dit jaar wordt de fotowedstrijd weer georganiseerd. Dus wil jij jezelf ontpoppen tot zowel wetenschapper als kunstenaar? Geef je dan op voor de International Science & Engeneering Visualization Challenge van 2012. De inschrijving start 31 mei 2012. Meer informatie is hier te vinden.

Gedichtendag ligt alweer achter ons, het Huis van de Poëzie is weer 'gewoon' het Centraal Museum. Het was een mooie avond met rap en spoken word uit de jaren zeventig en tachtig. Wil je de nummers terugluisteren? Hier vind je een Spotify-playlist waar alle liedjes en gedichten in staan. Een leuke impressie van het Huis lees je bijvoorbeeld op 8WEEKLY. Zien we je bij Underground?

(Klik op de foto voor een vergroting)

Marlene Dumas als achtergond:

Luisteren en meelezen:

Een mooie locatie!

Volgende keer zie je ons weer in de Aula!

Oververhitte korte lontjes aan de ene kant en degenen die hun emoties op kille, hautaine wijze weten te beheersen aan de andere kant. Je kan haast een tweedeling in de maatschappij tussen deze twee maken. De andere wang versus oog om oog, tand om tand. Vergeving tegenover vergelding. Op de eerste van twee avonden over dit thema, georganiseerd in samenwerking met SLAU en gemodereerd door Aleid Truijens, ging het over de persoonlijke invulling van het ‘glibberige begrip’ vergeving, in de woorden van Rob Schouten. Aanleiding was het boek De andere wang van Willem van Leeuwen, waarin hij op zoek gaat een antwoord op de vraag of vergeving mogelijk is en hoe dat dan werkt.

Ballast
‘Wrok is ballast, je kijkt niet meer vrij naar andere mensen,’ zegt Van Leeuwen over de redenen om zijn boek te schrijven. Wrok kan misschien een houvast bieden, maar kost enorm veel energie. Toch zijn de meeste mensen vooral bezig met schuld en genoegdoening, bijvoorbeeld in tv-programma’s als De rijdende rechter en Radar. Waar is de vergevingsgezindheid? Kunnen we die aanleren? Of moet je het in je opvoeding al hebben meegekregen? ‘Wat je niet gekregen hebt,’ zegt Willem van Leeuwen, ‘kun je ook niet weggeven.’ De wijze waarop vergeving als een soort taakje wordt onderwezen in een religieuze opvoeding, achten de sprekers daarentegen ook niet erg waardevol. Oprechtheid, zo blijkt, is een belangrijk onderdeel van werkzame vergeving.  Lees meer »

Een succesvolle carrière in de muziek: velen dromen ervan. Zelfs na bijna tien jaar talentenjachten als Idols en The Voice of Holland op tv, blijven de kandidaten toestromen. Is dat een goede manier om je carrière te beginnen? Nee, zegt Niels Aalberts, hoofddocent Music Management aan de HKU en eigenaar van Eerste Hulp bij Plaatopnamen. Dit soort programma’s draait om het maken van goede televisie, niet om de muziek. Meedoen levert misschien (kortstondige) bekendheid op, maar is geen basis voor een lange loopbaan.  Lees meer »

Als iedere volwassene net iets meer het kind in zichzelf in leven zou houden, zou de wereld een stukje mooier zijn. Dat moet je wel concluderen uit het werk van Charles Dickens, waarin kinderen de enigen zijn met een open vizier en een gevoelig hart. Via het kind laat Dickens zien hoe ruw en onbeschaafd de volwassen wereld met al haar regeltjes, bemoei- en geldzucht is. En het kind is degene die de volwassenen de ogen laat openen.

Charles Dickens was een ‘modernist’ zoals dat in de negentiende eeuw genoemd werd. Met zijn werk ageerde hij tegen onderdrukking en uitbuiting, en niet zonder succes. Hij was er niet alleen op uit om misstanden aan de kaak te stellen. Dickens geloofde ferm in het belang van verbeelding, verbeelding die gestimuleerd moet worden om uit te kunnen groeien tot moreel besef. In kinderen is die verbeelding nog levend. Het hele maatschappelijke systeem lijkt er echter op uit om de verbeelding uit te roeien, met uitwassen in het recht en onderwijs tot gevolg. Lees meer »

Elke grote schrijver heeft een schare lezers die niets slechts over hun held wil horen. Bij Charles Dickens gaat die verknochtheid nog dieper dan normaal, zo vertelt Dickens-biografe Claire Tomalin in een interview met The Guardian: ‘in the case of Dickens, who induces such intense (and intensely odd) passions in his devotees, you can multiply this by five’. Hoe komt het toch dat Dickens zulke ‘intense’, zelfs ‘passionele’ reacties oproept? Prof. Jan Lokin leest een aantal beschrijvingen van Dickens-personages voor. Ze zijn zo treffend gekarakteriseerd, met zulke unieke metaforen, dat je ze meteen als levensechte figuren voor ogen staan. Lees meer »

Journalisten en wetenschappers lijken op het eerste gezicht twee verschillende takken van sport te bedrijven. Maar hun dagelijkse werkzaamheden zijn met dezelfde woorden te omschrijven: onderzoeken en schrijven. Van een journalist verwacht je dat deze net als een wetenschapper rekenschap geeft van zijn bronnen en deze kritisch beschouwt. Andersom verwacht je van een wetenschapper dat deze zich net zo helder kan uitdrukken als een journalist. Maar hoe doe je dat, helder schrijven? Ad van Liempt (lector Onderzoeksjournalistiek aan de HU, bekend als journalist, publicist en tv-programmamaker) besprak een aantal do’s en don’ts in zijn lezing over journalistiek. Lees meer »

Charles Dickens begon op zijn 24^e aan wat zou uitgroeien tot zijn eerste roman: The Pickwick Papers. De schetsen verschenen als maandelijks feuilleton in de krant, voorzien van illustraties. Al in die eerste proeve van zijn kunnen toont Dickens zijn talenten: een onovertroffen observatievermogen en bijtende humor. Vanaf dat moment schrijft hij constant, soms aan twee romans tegelijkertijd. Zijn werk zal zichtbare invloed hebben, bijvoorbeeld op de ontwikkeling van de Engelse rechtspraak, zo vertelt prof. Jan Lokin in de tweede lezing over Dickens.

De Engelse rechtspraak van de negentiende eeuw ging terug tot de vroege middeleeuwen. Vonnissen werden weliswaar op rechtvaardige wijze uitgesproken, maar de procedures die de rechtbank moest volgen waren zo traag, inefficiënt en ronduit absurd dat het vele tragische gevallen opleverde. Dat gold in het bijzonder voor de Chancery Court, die jaren of zelfs generaties kon doen over het afhandelen van een testament. In de tussentijd vervielen families in schuld en armoede, hoe groot de erfenis waar ze recht op hadden ook mocht zijn. Lees meer »

Bij de naam Charles Dickens denken de meeste mensen waarschijnlijk meteen aan schrijnende verhalen over graatmagere fabrieksarbeiders in het negentiende-eeuwse Engeland. Weeskinderen die honds behandeld worden door gierige bovenmeesters met losse handjes. Of schuldenaars die zich met geen mogelijkheid uit het moeras van armoede weten te trekken. Allemaal terechte associaties. Pas na zijn dood werd bekend dat Dickens zelf die wereld van binnenuit kende.

In 2012 is het tweehonderd jaar geleden dat de Engelse schrijver Charles Dickens werd geboren. Bij Studium Generale houdt professor Jan Lokin vier lezingen over het werk van Dickens en de betekenis daarvan in deze tijd. Hoewel de fabrieksarbeiders, weeskinderen en schuldenaars zoals Dickens ze beschreef niet meer van deze tijd lijken te zijn, zijn de romans waarin ze optreden nog steeds van grote waarde en schoonheid. Lees meer »

kijk ook de lezing De literaire expressie van angst terug

De Atlas van Wanen is de titel van een nieuw project van dichter Ingmar Heytze. De afgelopen twee maanden bracht hij door in kunstenaarsverblijf Het Vijfde Seizoen in Den Dolder en gisteren presenteerde hij daar het eerste bijzondere resultaat: een bundel gedichten, met foto's door Anouk Prins en schilderijen door Peter van der Horst. De opmaat voor de volgende dichtbundel van Ingmar Heytze, die in 2012 moet verschijnen. Een bundel waar we sinds de dubbellezing van Heytze met dr. Hans van Stralen in het voorjaar van 2010 naar uitkijken.

De enorme vergaarbak aan mogelijke psychiatrische stoornissen is de inspiratie voor de gedichten, zoals Ingmar Heytze in die lezing al vertelt. Zoals de waan om van glas te zijn - die gepaard gaat met de angst elk moment te kunnen breken. Of de waan van de vrouw die maandenlang ongemerkt bij een man in huis op de bovenste plank van een kast bivakkeerde.

Op www.atlasvanwanen.nl is nu de gepresenteerde bundel te downloaden, evenals een fotoboek van Het Vijfde Seizoen en het dagboek dat Heytze bijhield tijdens zijn verblijf. En de lezing waar het allemaal mee begon is natuurlijk ook nog beschikbaar: De literaire expressie van angst

Literatuur als bron van mensenkennis en begrip van de wereld: het oeuvre van Charles Dickens is daar het perfecte voorbeeld van. Prof. mr. Jan Lokin (Rechtsgeschiedenis, UU) bespreekt in vier lezingen het werk en leven van Dickens.

We kennen Charles Dickens als chroniqueur van het negentiende-eeuwse Engeland, met steeds opnieuw uitgegeven en verfilmde werken als Oliver Twist, Hard Times en Bleak House. Zijn eigen leven leest ook als een roman, doorspekt met figuren die verwant zijn met personages uit zijn werk.

De lezingen zijn op vier achtereenvolgende dinsdagen vanaf 11 oktober van 20.00 tot 21.30 uur.

Het hele programma waar dit filmpje op is gebaseerd vind je bij Geloof je ogen niet. Daar zijn ook alle lezingen volledig terug te zien.

Monument op de werelderfgoedlijst, icoon van de stad Utrecht en inmiddels digitaal toegankelijk. Het Rietveld Schröderhuis was het eerste architectonische  ontwerp van Gerrit Rietveld en is vaak de eerste associatie die wordt opgeroepen bij het horen van de naam ‘Rietveld’. Rietveld die zich ontwikkelde van meubelmaker tot architect leefde in een tijd van internationale economische crisis, waarin men in Nederland bang was voor alles wat er van buiten kwam. Gerrit Rietveld begaf zich juist graag in internationale kringen.

In het najaar van 2010, het Rietveldjaar, bespraken Ida van Zijl, dr. Hetty Berens, dr. Helleke van den Braber en dr. Linda Boersma op welke wijze Rietveld hiermee omging en welke invloed Rietveld nog steeds uitoefent op hippe designers van vandaag de dag. Lees hier de bundel met artikelen over de lezingen uit de serie Rietveld Revisited.

Curriculum Vitae – Geschreven portretten is het thema van de Boekenweek, die afgelopen woensdag van start ging. Biografieën, autobiografieën en familieverhalen staan de komende dagen in de belangstelling. Waarom lezen we graag zulke dikke pillen over het leven van bekende en minder bekende personen, waarin alle details zijn nageplozen en van het leven een afgerond verhaal is gemaakt? Is het uit sensatiezucht, omdat we alles willen weten, liefst tot aan schandalen toe? Of zoeken we een rolmodel, dat laat zien hoe een uitzonderlijk figuur een bijzonder en toch zo gewoon leven leidt? En daarmee ons iets leert over hoe we zelf ons leven leiden? Lees meer »

De film L'année dernière à Marienbad is met Engelse ondertiteling in tien delen terug te zien op YouTube. Zie hier deel I.

Hardop gedichten voorlezen is goed voor je hart, zo bleek al enkele jaren geleden uit wetenschappelijk onderzoek. Het uitspreken van ritmische taal heeft een gunstige invloed op je ademhaling en dat werkt door in je hartslag. Er zijn zelfs medische therapieën gebaseerd op deze bevindingen.

Is het per se nodig om de gedichten zelf hardop voor te lezen of is het luisteren naar poëzie ook al voldoende? Zoals zelfs de gedachte aan sport al een positief effect heeft op je lichaam? Dat poëzie lezen en luisteren hoe dan ook geliefd is, was te zien op het uitverkochte Huis van de Poëzie dat ter gelegenheid van Gedichtendag in Utrecht plaatsvond. Honderden bezoekers luisterden in de kamers van het Stadhuis naar de voordrachten van tientallen dichters. Lees meer »

Er zijn 2 vrijkaarten voor de eerste 5 snelle beslissers voor de theatervoorstelling 'Einstein, sneller dan het licht' op zaterdag 5 maart om 19.30u in Theater Kikker. De voorstelling past goed bij de Studium Generale serie 'Kennis voor de toekomst: Wat leren toekomstige wetenschappers van genieën' die op 5 april van start gaat.

In Einstein, sneller dan licht strijden vier spelers met de zwaartekracht. Ze visualiseren Einsteins ideeën over tijd en ruimte in een snelgemonteerde voorstelling vol special effects, live muziek, zang en humor. Je hoeft overigens geen professor te zijn om alles te kunnen volgen, want Einstein zei zelf namelijk ooit: “Alles moet zo simpel mogelijk worden gemaakt, maar niet simpeler!”

Kunst en wetenschap komen samen in deze Filiaalvoorstelling over een eigenzinnig en briljant man. Alleen voor nieuwsgierige mensen! Met Ramses Graus, Myrthe Klieverik, Joost Claes en Gábor Tarján. Meer info

Mail, o.v.v. Studium Generale Actie, naar: reserveren@hetfiliaal.nl en win die kaarten!

Download nu de blogbundel van de serie De taal van muziek, waarin Leo Samama de klassieke muziek ontleedde en alles lees rustig na over monodie, de opera, Bach en de modernen.

Klik hier om de bundel te downloaden (366 KB).

Bij Studium Generale maak je kennis met de wetenschap van sociologie tot sterrenkunde, maar ook met beeldende kunst en literatuur.

Schrijvers en wetenschappers beschrijven de wereld. In andere gevallen bestudeert de wetenschap de kunst. Soms is de scheiding tussen wetenschap en kunst vaag: er zijn wetenschappers die ook kunst maken en de inzichten van de twee vakken met elkaar combineren. Twee zienswijzen die elkaar niet buitensluiten, maar insluiten.

In 2010 organiseerde Studium Generale verschillende activiteiten op het grensvlak van kunst en wetenschap. Lees over vertalen bij het Huis van de Poëzie, de liefde op Festival Mooie Woorden, de Kunst- en wetenschapslezing van Vincent Icke, herdenken met Jan Terlouw op 4 mei en de inspiratie van Zwarte gaten.

Download de blogbundel in hoge kwaliteit of in een lichter bestand.

Ook benieuwd naar wat er allemaal op stapel staat in het nieuwe seizoen bij Studium Generale? De kerstvakantie is begonnen en we kijken terug op een geslaagd najaarsprogramma, maar ook kijken we vooruit naar wat er in het nieuwe jaar gaat gebeuren. De komende weken tellen we af tot het nieuwe seizoen. Lees hier als eerste over de komende lezingenseries en bijzondere avonden. Half januari verschijnt de brochure. Ben je al geabonneerd, dan valt hij automatisch bij je in de bus. Wil je ook een exemplaar ontvangen, stuur dan een mailtje met je adresgegevens naar info@sg.uu.nl onder vermelding van 'brochure'.

Donderdag 27 januari 2011 is het Gedichtendag. Zoals elk jaar vindt het poëziefestival het Huis van de Poëzie plaats en ook deze keer is Studium Generale weer van de partij. Dit jaar is het Stadhuis het decor voor deze live poëziebloemlezing. Luister naar poëzie, voorgelezen en van context voorzien door topsprekers van Studium Generale. Hoe verbeeldde Emily Dickinson het verglijden van de tijd? En waarom kiest een ethicus voor een gedicht van Willem Bilderdijk?

Kaarten voor het Huis van de Poëzie zijn nu al te koop. Kijk op www.huisvandepoezie.nl.

Bekijk nu het filmpje over De biografie, de reeks van Studium Generale en SLAU die dit najaar plaatsvond. Over verhaal en werkelijkheid, spiegels en inspiratie, mens en mythe. Vier dubbellezingen in 6 minuten en 40 seconden. Met een gastrol van Harry Mulisch.

Liever lezen? De uitgeschreven tekst is hier terug te vinden. En uiteraard zijn de volledige lezingen nog steeds terug te zien op de programmapagina.

Bij de naam 'Rietveld' denken de meeste mensen eerder aan het Rietveldhuis of de Rietveldstoel dan aan de Utrechtse architect en ontwerper Gerrit Rietveld. Als lid van kunstenaarskring De Stijl en pionier van het Nieuwe Bouwen strekte zijn invloed zich in de roerige jaren twintig en dertig al snel internationaal uit. Rietvelds tijd was dynamisch, zowel in de beeldende kunst en architectuur als in de muziek, wetenschap, literatuur en het denken. De rechte lijnen, de eenvoud en primaire kleuren zie je terug in allerlei kunstvormen, zoals de schilderijen van Mondriaan en de ontwerpen van Bauhaus. Beïnvloedde de tijdgeest hem of andersom?

De Stijl was als avant-gardistische beweging erg vernieuwend. Maar wat eens vooruitstrevend was, wordt uiteindelijk gewoon; ook het Rietveld Schröderhuis is een hoekhuis waar je ongemerkt langsfietst. Zijn we zo aan abstracte kunst gewend geraakt? We beseffen vaak niet dat het Rietvelds invloed is die we terugzien in onze huizen, meubels en alledaagse gebruiksvoorwerpen. Toch zijn de functionaliteit en het democratische design van deze ontwerpen internationaal beroemd. Nederland staat hier nog steeds om bekend, dankzij Rietveld; de meubelmaker die later architect werd.

Bekijk de lezingen, of de korte (samenvattende) film hieronder:

In 1936 werd de Spaanse dichter Federico García Lorca voor het vuurpeloton gebracht. Zijn graf werd nooit gevonden. Waar is de laatste rustplaats van de grootste dichter die Spanje ooit heeft voortgebracht? En waarom werd hij omgebracht? Ging het om een politieke moord, om zijn homoseksualiteit of om een familievete geworteld in het Andalusische land? De verhalen rond Lorca zijn sinds zijn dood uitgegroeid tot mythes. De laatste dubbellezing in de serie De biografie draaide om mythische dichters en de onmogelijke taak waarvoor de biograaf zich gesteld ziet als hij die mythe wil beschrijven. Lees meer »

We zien dat de muziek door de eeuwen heen steeds een balans heeft trachten te vinden tussen zuivere intellectualiteit en emotionaliteit. In deze zoektocht is er steeds één constante factor gebleken; het publiek. De communicatie met het publiek was en is altijd een cruciaal punt geweest; hierbij heerst vooral een spanning tussen de behoefte van de luisteraar en de behoefte van de componist. De luisteraar wenst met de ogen dicht veroverd en meegesleept te worden door mooie melodieën. De componist wil graag een bepaalde boodschap over brengen, echter vraagt dit in een aantal gevallen om een geschoold oor. De laatste lezing in de reeks ‘De taal van de muziek’ gisteravond gehouden door drs. Leo Samama vroeg in eerste instantie enkel om een luisterend oor. Lees meer »

Elke dag worden we overspoeld door beelden: niet alleen van televisie, maar ook in de krant en op het internet. Mede door de opkomst van nieuwe media zijn we steeds meer gericht op beeld. Ook in de wetenschap speelt beeldmateriaal een steeds grotere rol. Zo wordt er onderzoek gedaan naar games (72% van de Nederlanders speelt meer dan 4 uur per week) en de relatie tussen bijvoorbeeld zien en lezen.

Geloof je ogen niet
Wetenschappers uit alle disciplines laten ons anders kijken naar beelden uit hun vakgebied, van hersenscans tot kunstwerken, van games tot Google Earth. Studium Generale liet in de reeks ‘Geloof je ogen niet’ tien Utrechtse wetenschappers aan het woord over ‘visuele geletterdheid’. Bekijk het filmpje voor een samenvatting van de 5 dubbellezingen. Liever lezen? De hele tekst staat ook online: Geloof je ogen niet.

‘Hoe doe je dat nou, leven?’ Een vraag die iedereen zich stelt, maar waar niemand helemaal op zichzelf antwoord op kan vinden. Ervaringen van anderen kunnen als een leidraad dienen bij het nadenken hierover. Het spiegelen van je eigen leven aan dat van een ander persoon helpt je betekenis te geven aan wat je doet en belangrijk vindt. Dat is dan ook een van de redenen om biografieën te lezen. Daarin verschilt een biografie niet zo veel van een roman of van andere fictieve verhalen. In de derde dubbellezing voor de serie over de biografie, door Hans Goedkoop en Joachim Duyndam, kwam naar voren dat het onderscheid tussen feit en fictie in een biografie niet scherp te trekken is. En eigenlijk doet dat er ook niet toe. Lees meer »

In de afgelopen colleges sprak Samama over de belangrijkste verschijningsvormen van de muziek in de 17e en 18e eeuw. Hierin maakte de muziek een ontwikkeling door van een talige naar een meer abstracte vorm.

Zo werd er in de 17e eeuw nog volop gebruik gemaakt van liturgische stijlfiguren in composities. En de opera kwam tot ontwikkeling, begeleid door het cantate en oratorium. Deze genres kenmerkten zich meer en meer door koren, gestatieven en aria’s, de laatste twee ontwikkelden zich tot een twee-eenheid.

Samama liet horen hoe de zuivere instrumentale muziek in de 17e eeuw steeds meer eigen regels ontwikkelde onder invloed van onder andere Bach. Ook het zingen van psalmen werd populair. De ensembles werden verder uitgebreid en de concerto grosso kwamen op, een orkest van solisten. In de 18e eeuw verruilde men de rethorische muziek voor een meer galante vorm met de nadruk op het polaire luisteren, het luisteren naar uitersten. Dit zorgde aan het einde van de 18e eeuw, tot aangename emotionele melodieën. Lees meer »

De Spaanse dichter Federico García Lorca is het onderwerp van het Utrechtse festival Literaire meesters, dat op 7 november van start gaat. 9 november spreken Michaël Stoker en Peter Valkenet in de Studium Generale-serie De biografie over Pessoa en Lorca. Helaas heeft Ian Gibson, biograaf van Lorca, moeten afzeggen voor het festival. Hij figureert wel in een film over de mythische biografie van de dichter, die tot over het graf controversieel is:

'De stoffelijke resten van de Spaanse dichter Federico García Lorca zijn verduisterd. Dat beweert althans Ian Gibson, schrijver van de meest gezaghebbende biografie over García Lorca.'

Lees verder op NRC Boeken.

Onze oren zijn lui geworden. We zijn niet gewend om mogelijke stijlfiguren en recapitulaties bloot te leggen en terugkomende thema’s te ontdekken in de muziek die we horen. We luisteren tegenwoordig het liefst alleen naar een deun en de begeleiding; daarnaast moet de thematiek herkenbaar zijn en de melodie reproduceerbaar. Dit noemt Leo Samama ook wel ‘polair luisteren’.

Het ontstaan en de ontwikkeling van de monodie
Terug naar de 18e eeuw;  de tijd waarin we ons gehoor nog niet bloot stelden aan de nieuwste iPods en geen grote festivalbijeenkomsten bezochten. Na de Renaissance was het doel van componisten om door middel van taligheid – getypeerd door symboliek – een verhaal duidelijk te representeren. Drs. Samama verduidelijkte zijn verhaal met een stuk van Bach gespeeld in toccata waarin veel verschillende lijnen en partijen te ontdekken zijn. Hierbij gaf hij aan dat dit voor de luisteraar toentertijd ook geen sinecure was; muziek als deze is dan ook te beschijven als ‘geleerde muziek’. Binnen de geleerde muziek draait het met name om de ‘hogere mechanismen in het leven’. De muziek van Bach valt grotendeels onder deze muziekcategorie gezien de vaak religieuze thematiek van zijn muziekstukken. Lees meer »

Wilhelmina, Bernhard en nu Den Uyl: elk seizoen is er wel een dramaserie te volgen over een belangrijke persoon uit de Nederlandse geschiedenis. Controversiële programma’s, waarin de scriptschrijvers en acteurs een interpretatie van het verleden geven, die haast vanzelf in de plaats van dat verleden komt te staan. De kinderen van Joop den Uyl stelden na het zien van de serie dat het niet zo was gegaan, maar dat het wel de waarheid was. Dat tekent de dubbelzinnige verhouding tussen werkelijkheid en de dramatisering daarvan.

Hetzelfde doet zich voor bij biografieën. Annejet van der Zijl schreef een lovend ontvangen biografie van Prins Bernhard, met als ondertitel: ‘Een verborgen geschiedenis’. Van der Zijl gaat op zoek naar het verhaal van iemands leven dat nog niet verteld is. Zelfs bij Prins Bernhard, over wie zoveel gezegd en geschreven is, was er nog een verborgen geschiedenis boven te halen. Een moeilijke opdracht, want over Bernhard heeft iedereen een mening of zelfs vooroordeel. Niet voor niets denkt het grote publiek bij het woord ‘schavuit’ meteen aan Bernhard – dat komt door de veelbekeken dramaserie Schavuit van Oranje, over het leven van de prins. Lees meer »

Er is tegenwoordig een breed scala aan muziek: van pop tot R&B, en van hiphop tot klassieke muziek. Ieder heeft zo zijn eigen smaak en muziekkeus. Maar wat is nu eigenlijk de oorsprong van de westerse muziek? Gisteren was de eerste lezing van Leo Samama in de serie De taal van muziek waarin hij vertelde over het eenstemmige gezang en hoe dit evolueerde via de polyfonie naar de monodie.

Klank en structuur
Een muziekstuk bestaat uit verschillende componenten die samen een harmonisch geheel vormen. Samama vertelde dat er bij het componeren van een muziekstuk erg veel techniek en terminologie komt kijken. Om de ene klank van de andere te kunnen onderscheiden, is het noodzakelijk elk van de afzonderlijke componenten onder de loep te nemen. Lees meer »

Op de sterfdag van schrijver en beeldend kunstenaar Jan Wolkers, startte de serie De biografie met een dubbellezing van Onno Blom – Wolkers’ biograaf – en prof. dr. Hans Renders, directeur van het Biografie Instituut. Blom raakte bevriend met Wolkers en groeide in aanloop naar 19 oktober 2007, toen Wolkers overleed, uit tot ‘aangenomen oudste zoon’. Staat dit in de weg bij het schrijven van de voorgenomen biografie? Dat hoeft niet. Zoals Hans Renders betoogde: een biografie is nooit definitief, maar altijd een weergave van een visie, van een actueel en tijdelijk onderzoek.

Blom vertelde een indrukwekkend verhaal over de laatste jaren, maanden en dagen van Jan Wolkers, waar hij zelf steeds nauwer bij betrokken raakte. Van regelmatige atelierbezoeken op ‘het eiland’ (Texel) tot dagelijkse telefoontjes met de steeds verder verslechterende zieke. Hij noteerde de laatste woorden – ‘Zo is het genoeg’, over een boterham met jam – en stond de pers te woord na het overlijden. Dat levert een vreemde positie op: bij het schrijven van de biografie zal hij zelf in het laatste hoofdstuk rondlopen. Lees meer »

Prof. Ann Rigney neemt je mee op een tour door Utrecht, langs verschillende monumenten. Wat vertellen die monumenten over het bestaan van een collectief geheugen? Over het creëren van een gemeenschap? En over de herinterpretatie van het verleden? Kijk hieronder de lezing.

De vorm moet het winnen van het materiaal. Hoe werkt dit credo van Rietveld door in de designwereld van vandaag? Dr. Linda Boersma sprak tijdens de afsluitende lezing van de reeks Rietveld revisited over Rietvelds invloed tot in de 21^e eeuw. Ze stelde daarbij twee vragen. Hoe is Rietvelds beeldtaal terug te zien in hedendaags kunst en design? En wat is er uitgekomen van de idealen van Rietveld?

De meesten van ons bladeren wel eens in een interieurtijdschrift of bezoeken meubelboulevards. Er is daar op het eerste gezicht niet veel te vinden wat herinnert aan Rietveld. Boersma noemt het ecodesign als voorbeeld. Deze gerecyclede meubels zijn in ethisch opzicht natuurlijk uitstekend, maar druisen in tegen Rietvelds opvatting over meubelontwerp; het draait bij ecodesign juist meer om het gerecyclede materiaal dan om de vorm. Ook is het idee van ‘form follows function’ vergeten. Een ontwerp komt niet meer logisch voort uit het object maar is tegenwoordig vaak grappig. Een ander vlak waarop Rietveld vergeten blijkt te zijn, is dat breien, haken en Delfts Blauw weer ‘helemaal in’ zijn. Die trend kijkt terug naar de oude ambacht, terwijl de rood-blauwe stoel vooruit kijkt. Lees meer »

Iedereen kan het horen, en sommigen kunnen het zelfs maken. Maar hoe kan het dan dat de een amuzikaal is en de ander een briljant violist?

Muziek en taal zijn zeer bijzondere aspecten van de mens. En naar de mechanismen van taal wordt veel onderzoek gedaan. Maar wat zijn nou de fundamentele mechanismen van muziek? Ook wel eens omschreven als de universele taal, die we allemaal horen en tot ons kunnen nemen. Door kennis van de gebruiken en bouwstenen van deze universele taal, kunnen we begrijpen hoe muziek is opgebouwd. Lees meer »

Wat van Nederlandse bodem komt is provinciaal, wat buitenlands is, is de moeite waard. Het lijkt een tendens van de laatste jaren, van het vele Engels in reclames tot de grote culturele diversiteit in steden als Amsterdam. Maar ook in Rietvelds tijd bleek er sprake te zijn van een versplinterde culturele identiteit. Maandagavond gaf dr. Helleke van den Braber de lezing Rietveld internationaal - culturele wisselwerking in de jaren ’30, de derde lezing in de serie Rietveld Revisited.

Lees meer »

Gerrit Rietveld is belangrijk vanwege drie dingen. Zijn zoektocht naar essentie, zijn experimentele houding, en zijn sociale betrokkenheid.

Behalve het Rietveld-Schröderhuis kennen de meeste mensen maar weinig van Rietveld. Toch heeft Rietveld nog steeds veel betekenis. Ida van Zijl noemde hem vorige week de belangrijkste Nederlandse architect van de vorige eeuw en dr. Hetty Berens sloot daar tijdens de tweede lezing in de serie Rietveld revisited bij aan. Berens, die onder andere architectuurhistorica is, sprak over de icoonwaarde die Rietveld heeft en liet als voorbeeld talloze krantenartikelen, exposities en gebouwen zien. Lees meer »

Hoe kon een jongen die na de basisschool ging werken bij de meubelmakerij van zijn vader, uitgroeien tot een van Nederlands bekendste architecten? Een vraag die Ida van Zijl (Centraal Museum) stelde tijdens de eerste lezing in de serie Rietveld revisited. Naast het helpen bij zijn vader volgde Gerrit Rietveld in de avonduren een vakopleiding bij het Utrechtsch Museum van Kunstnijverheid. Later ging hij in de leer bij Piet Klaarhamer, die niet alleen meubelmaker maar ook architect was. Klaarhamer zou later een van Rietvelds grootste invloeden blijken. Lees meer »

Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft een nieuw topstuk van Gerrit Rietveld aangekocht: de witte leunstoel (1918). Het ontwerp is bekend van de beroemde rood met blauwe uitvoering. Tot 4 oktober is de witte leunstoel in het Rijksmuseum te zien, daarna gaat de stoel van Rietveld tijdelijk naar het Centraal Museum in Utrecht, waar van 20 oktober tot eind januari een grote Rietveldtentoonstelling onder de naam Rietvelds Universum is. Deze tentoonstelling is onderdeel van het Rietveldjaar net zoals de 4 delige lezingenreeks 'Rietveld revisited' van Studium Generale.

Op maandag 20 september start de eerste lezing in deze reeks met als spreker Ida van Zijl, Rietveld kenner bij uitstek en conservator van de tentoonstelling. Aan de muren van haar werkkamer in het Centraal Museum hangen op dit moment de plattegronden van de tentoonstelling. Kom naar haar en de andere sprekers luisteren vanaf 20 september: Not to be missed!

Elke dag worden we overspoeld door beelden: niet alleen van televisie en reclame, maar ook in de krant en op internet. In de wetenschap speelt beeldmateriaal ook een steeds grotere rol. Studium Generale liet tien Utrechtse wetenschappers aan het woord over 'visuele geletterdheid'.

Liever lezen? De hele tekst staat ook online: Geloof je ogen niet.

http://www.youtube.com/watch?v=F5J3Cf-pRRQ

Biografieën zijn vaak honderden bladzijden dik, of beslaan meerdere delen. Wat is de aantrekkingskracht van zulke levensbeschrijvingen? Een onderdompeling in het leven van een ander om zo meer van je eigen leven te begrijpen: dat is wat een goede biografie belooft.

In samenwerking met SLAU staat dit najaar een serie dubbellezingen op stapel, waarin schrijvers en wetenschappers zich buigen over het genre van de biografie. Hoe ontrafel je schijn en werkelijkheid? Hoe verhoudt de biograaf zich tot zijn onderwerp? Kun je wel objectief over een ander mens schrijven? En vraagt de lezer daar wel om? Misschien willen we vooral smullen van schandalen of een mooi verhaal lezen.

Praat mee met onder anderen Annejet van der Zijl, Hans Goedkoop en Jolande Withuis over verborgen geschiedenissen, de mens als mythe en het verhaal van een leven.

Dinsdagen vanaf 19 oktober.

Heb je je weleens afgevraagd waarom er een vleugel op het podium in de Aula staat? Dan moet je zeker naar de reeks 'De taal van muziek' komen! Vier avonden zal Leo Samama, onder pianospel op de vleugel, de taal van klassieke muziek ontleden.

Ook muziek kent een grammatica en syntaxis, stijlfiguren en frases. Die onderdelen helpen bij het interpreteren van klassieke muziek. We zijn gewend via associaties betekenis te geven aan muziek. Kennis van de bouwstenen van klassieke werken, stelt je in staat die betekenis te funderen en daarop te reflecteren.

Maandagen vanaf 18 oktober.

2010 is Rietveldjaar. Volg vier lezingen over deze pionier van de nieuwe tijd. Het Rietveldhuis is een beroemde Utrechtste bezienswaardigheid waar je toch zomaar langs fietst op weg naar de Uithof. De ontwerpen van De Stijl met het kenmerkende gebruik van primaire kleuren, lijnen en vlakken werk nog steeds door in het Nederlandse design - van kunst- tot gebruiksvoorwerp.

Wie was Gerrit Rietveld? Welke invloed oefende hij uit op zijn eigen generatie en op de toekomst? Een veelzijdig kunstenaar in een roerige tijd. Tegelijk met de reeks loopt in het Centraal Museum de tentoonstelling Rietvelds Universum. Architectuurcentrum Aorta organiseert een wandeling met rondleider langs de vele gebouwen ontworpen door Rietveld en zijn tijdgenoten rondom het Wilhelminapark in Utrecht.

Kijk voor meer informatie over het Rietveldjaar ook eens op www.rietveldjaar.nl.

Gisteren deelden ze bij het Rietveld Schröderhuis krentenbollen uit. De reden? Het Rietveldjaar is geopend en Gerrit hield van krentenbollen. In het Rietveldjaar zullen er allerlei activiteiten met betrekking tot deze grote Utrechter georganiseerd worden. Daarnaast is er een Rietveldapplicatie voor de iPhone verschenen en een Rietveld Magazine. Studium Generale laat het Rietveldjaar niet zomaar aan zich voorbij gaan. Hou de site dus in de gaten!

Lees hier meer over pecha kucha's.
Wie was Marcel Proust?
Wat is fenomenologie?
Reacties welkom hieronder!

Goede kunst en goede wetenschap kunnen beide niet zonder onderzoek. Bij de laatste is dat misschien vanzelfsprekender dan bij de eerste. Het onderzoek van een kunstenaar is echter op het eerste gezicht te herkennen in de ontwikkeling die zijn oeuvre doormaakt. Je ziet bijvoorbeeld hoe William Turner in zijn schilderijen steeds abstracter te werk gaat – hij onderzoekt de werking van het beeld en van zijn materiaal:

Vincent Icke is hoogleraar Astrofysica en beeldend kunstenaar. In de jaarlijkse Kunst- en Wetenschapslezing sprak hij bij Studium Generale over onderzoek als belangrijkste overeenkomst tussen wetenschappers en kunstenaars en kritiek als het belangrijkste verschil. Lees meer »

Waar vrees gericht is op een object in het hier en nu (spinnen, hoogtes), is angst een ongericht gevoel. Het onderscheid tussen angst en vrees kwam eerder al naar voren bij Damiaan Denys en ook dr. Hans van Stralen haalt het aan in zijn deel van de lezing ‘De literaire expressie van angst’. Uit de bijdrage van dichter Ingmar Heytze blijkt dat angst nog veel meer vormen aanneemt. Stilstand, beweging en productie zijn begrippen die steeds terugkeren. Lees meer »

Is poëzie vertaalbaar? In een gedicht hangen taal, klank en betekenis zo nauw samen – is dat wel in een andere taal over te brengen? Regelmatig verschijnen er poëzievertalingen, van sommige dichters, zoals Shakespeare, zelfs meerdere. De een is vrijer dan de andere. Toch lijkt het bij de waardering van een poëzievertaling niet alleen te gaan om de vrijheid die de vertaler zich veroorlooft. Het gaat ook om iets als ‘de ziel’ van een gedicht. Lees meer »

Wetenschap lijkt een ernstige zaak en allesbehalve spel. In deze serie lunchlezingen laten wetenschappers uit verschillende disciplines zien dat de serieuze en de speelse kant toch niet zo ver van elkaar af liggen. In de tweede lezing van deze reeks draait Dr. Sigrid Merx (Theater-, Film- en Televisiewetenschap, UU) het uitganspunt van deze lezingenreeks speels om: ze benadert niet de wetenschap als spel, maar behandelt de wetenschap van het spel. De wetenschap van de spelende mens.

De Theaterwetenschap beslaat een vakgebied dat niet ophoudt bij de uitgang van de schouwburg. Er is juist ook veel oog voor ‘spel’ en ‘enscenering’ buiten het theater. Want ook in de werkelijkheid om ons heen vinden vele voorstellingen plaats. Zei dichter Joost van den Vondel immers al niet “De wereld is een schouwtoneel, elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel”?

De werkelijkheid om ons heen, hoe werkelijk is die eigenlijk? Is het schouwtoneel authentiek of slechts schijn? En wie zijn de belangrijkste bestierders van dat toneel? Gedurende de eeuwen heen vond een omslag in denken daarover plaats. Waar de Grieken meerdere Goden als regisseurs aanwezen, verschoof het dogma langzaam naar slechts één regisseur, gevolgd door het denkbeeld dat stamt uit de Renaissance, waarin de acteurs zelf -de mens-, de belangrijkste rol hebben op dat grote podium.

De Franse situationist Guy Debord publiceerde in 1967 ‘La Société du spectacle’ waarin hij betoogde dat eigenlijk helemaal niemand het podium in handen heeft. Helemaal niemand, behalve het grote geld. Door het kapitalisme ontstaat een maatschappij geregeerd door illussie en schijn; een maatschappij die wordt beheerst door spektakel, dankzij elkaar napratende massamedia. Hierin nemen reclame, schijn, een gekochte levensstijl en illusies de plaats in van authenticiteit, en wordt het echte leven opgeslokt door consumentisme. Situationisten weigeren zich te laten leiden door deze spektakelmaatschappij. Met ludieke, creatieve acties, zetten ze de wereld van de schijn even stop. Een hedendaags voorbeeld daarvan is het fenomeen ‘flashmob’, een korte speelse interventie in de publieke ruimte zoals in dit filmpje is te zien. (Opent in nieuw venster.)

De media spelen volgens Merx een grote rol in onze maatschappij. Media zijn tegenwoordig zo alomtegenwoordig dat ze geen venster op de werkelijkheid meer bieden (zoals de televisie vroeger), maar onderdeel van de werkelijkheid uitmaken. De media zijn tegenwoordig het belangrijkste toneel, waarop de mens een rol speelt en waar hij bestaansrecht aan verleent. Iedereen kan immers beroemd worden. De media vormen tevens een toneel dat gemanipuleerd kan worden om goed over te komen (zoals politici soms doen), of om een hype te creëren.

Daarmee worden ook de poorten tot het banale wijd opengezet. Met de opkomst van nieuwe media die ons als burger in staat stellen om filmpjes uit ons dagelijks leven, of Twitter-updates over de maaltijd van vanavond online te zetten, is opeens alles wat ons bezighoudt of wat we meemaken potentieel materiaal voor vertoning in de openbaarheid geworden. En niemand stelt grenzen aan wat interessant genoeg is voor vertoning.

Dat gegeven levert interessante media-uitingen op. Zo leggen media de laatste tijd de nadruk op de authentieke, alledaags levende mensen die zo lekker zichzelf zijn gebleven (of spelen.) Een intiem inkijkje in het leven van een populaire volkszanger die de televisie nodig heeft om te laten zien dat hij gewoon zichzelf is, of tot in de puntjes voorbereide realityshows waar conflicten worden vergroot enkel om de kijker vast te houden; in een drang naar authenticiteit wordt het onderscheid tussen fictie en werkelijkheid alleen maar troebeler.

In de laatste dubbellezing in de reeks ‘Geloof je ogen niet’ gaat het om politieke en culturele aspecten van visuele geletterdheid en de manier waarop beeld de inzet kan zijn van sociale en maatschappelijke ideeën. Daarmee is het veld van de visuele geletterdheid nog verder verbreed.

Ging het in de eerste lezing nog over de essentie van een beeld, dat uit een paar pennenstreken kan bestaan, en het oog dat het beeld waarneemt – in de tweede lezing werd al duidelijk dat psychologische aannames heel belangrijk zijn in het proces van waarnemen en interpreteren. De kijker maakt gebruik van een mindset om een beeld te lezen, net als bij taal het geval is. In de derde lezing verschoof het perspectief van het waarnemen naar het beeld en hoe dat tot stand komt. Een objectief beeld bestaat helemaal niet, er zit altijd een maker tussen. Bovendien gelden bepaalde waardeoordelen die aan ‘objectief’ kleven niet: in de medische wetenschap is heel veel beeldmanipulatie nodig om tot het beste beeld, het meest bruikbare beeld, te komen.

In de vierde lezing gingen de sprekers in op de verhouding tussen beeld en werkelijkheid. Na de focus op het kijken, de waarnemer, en het object van waarneming, werd het proces van visuele geletterdheid nu in een bredere context geplaatst. Bij het kijken zijn eigenlijk alle zintuigen en ook onze affecten in het spel. Visuele geletterdheid is daarom een beperkt concept. De hele wereld komt in de waarneming mee, terwijl de scheidslijn tussen beeld en werkelijkheid nooit helemaal overschreden wordt. Visuele geletterdheid lijkt erin te zitten om die scheidslijn steeds voor ogen te houden: beeld is nu eenmaal gemedieerd, door het oog en het brein, door een maker en zijn instrument, door psyche en persoonlijkheid. En, zo blijkt uit de laatste lezingen, door cultuur en macht.

Collectieve herinnering
Professor Ann Rigney is literatuurwetenschapper en houdt zich dus voornamelijk bezig met taal. Toch beweegt haar belangstelling ook steeds meer in de richting van het beeld. Dat komt door de thematiek van ‘collectieve herinnering’ die niet voorbehouden is aan teksten, en natuurlijk ook door de hedendaagse convergentie van media. Die lopen steeds meer in elkaar over, wat het vrijwel onmogelijk en ook onwenselijk maakt om verschillende media los van elkaar te bestuderen.

Rigney is geïnteresseerd in de manier waarop de geschiedenis in verschillende vormen tot uitdrukking komt, wat voor lagen van betekenis daarin te onderscheiden zijn en hoe bepaalde iconische beelden steeds maar weer terugkeren. Samen zeggen die beelden iets over de collectieve herinnering: hoe de geschiedenis gememoreerd wordt en hoe de verbeelding de herinnering stuurt.

Het eerste plaatje dat Rigney laat zien is een spotprent van Rita Verdonk, zittend op een paard, klaar om ten strijde te trekken tegen al te gelovige moslims. Als je naar de prent kijkt, zegt Rigney, zie je niet alleen wat daar is afgebeeld, maar ook alle plaatjes die erachter liggen. Vooropgesteld dat je de kennis bezit om deze ‘eerdere beelden’ te herkennen – ook een onderdeel van visuele geletterdheid. De prent verwijst naar historische afbeeldingen van ridders, naar het verhaal van Don Quichote en naar een compositorische traditie, waarin een diagonale lijn strijd en vooruitgang uitbeeldt. Dit beeld van Rita Verdonk, dat ingebed is in onze tijd en misschien alleen maar actueel lijkt, neemt dus een plaats in in de geschiedenis, ‘het spreekt namens de geschiedenis’. Het kan met recht een ‘wereldbeeld’ genoemd worden.

Wat is een wereldbeeld? Rigney onderscheidt drie manieren waarop een beeld zich verhoudt tot geschiedenis: beeld en geschiedenis, beeld als geschiedenis en het beeld en de strijd om de toekomst. Een goed voorbeeld van het eerste, beeld en geschiedenis, geeft Delacroix’ beroemde schilderij ‘La Liberté guidant le peuple’. Dit is een iconisch beeld van strijd, geladen met symbolen die je moet kunnen lezen. Als kijker zie je letterlijk de geschiedenis, een beweging in de geschiedenis. De afgebeelde mensen beelden de verhouding tot de geschiedenis uit en geven richting aan, ze stuwen de geschiedenis voort. Net als bij de prent van Rita als ridder, domineren diagonale lijnen Delacroix’ schilderij. Dat laat zien dat het schilderij niet alleen een verbeelding van de politieke geschiedenis is, maar ook duidelijk een plaats inneemt in de cultuurgeschiedenis. De symbolen, stijl en personages vertellen op zichzelf een heel verhaal, dat je moet kunnen lezen.

Het beeld als geschiedenis komt naar voren in foto’s van historische gebeurtenissen, die de verbeelding worden van die hele gebeurtenis. Een voorbeeld is de foto ‘Raising the Flag at Iwo Jima’ van Rosenthal – de meest gereproduceerde foto uit de geschiedenis. Dit beeld is zó bekend en brengt zoveel associaties met zich mee, dat een foto van een vlag bij de ingestorte Twin Towers die daar direct naar verwijst alleen al door die verwijzing zelf iconisch wordt.

Een interessante vraag is waarom nu juist dit beeld tot de canon is gaan behoren, de canon van de collectieve herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Daar zijn verschillende redenen voor aan te wijzen, zegt Rigney: de echtheid van de fotografie, de esthetische waarde van de compositie waarin opnieuw de diagonaal terugkomt en de groep mensen die we samen zien werken. Deze elementen maken samen een mythisch beeld, waarin de Amerikaanse geschiedenis van strijd en bevrijding vervat is, een geschiedenis die zich steeds herhaalt en waar de Amerikanen steeds als winnaar uit komen. Die herhaling in de geschiedenis is heel duidelijk in de herhaling van de beelden. Niet voor niets is dit het meest gekopieerde beeld, tot tatoeages aan toe. Het is een verhaal op zichzelf, dat een eigen leven leidt, ook los van de oorspronkelijke bron.

Voor het derde aspect, het beeld en de strijd om de toekomst, richt Rigney de aandacht op Noord-Ierse muurschilderingen. Deze metershoge schilderingen, die je eigenlijk alleen maar in het voorbijgaan opmerkt, geven uitdrukking aan een wereldbeeld en leveren kritiek daarop. De politiek wordt aangepakt en de beelden roepen op tot – opnieuw – strijd. Wederom zijn de diagonalen aanwezig om dit uit te drukken. De compositie is ook heel dynamisch en bedreigend, de figuren komen letterlijk op je af. Maar eigenlijk zijn deze beelden niet los te zien van hun locatie: ze zijn vaak gepositioneerd tegenover een wijk van de tegenpartij, die door de schildering wordt aangevallen. Ook deze schilderingen worden hergebruikt en steeds opnieuw ingezet.

De kracht van beelden, zegt Rigney, is tweeledig: er is het plaatje dat je ziet, en de context waarin het plaatje staat. Waar ze staan en waar ze vóór staan is heel belangrijk. Dat gaat zelfs zo ver dat ze richting geven aan de geschiedenis. Daarom is visuele geletterdheid weinig zinvol als ze niet gepaard gaat met andere vormen van geletterdheid. Zoals Rigneys aan het begin al aangaf: het bestuderen van media los van elkaar, terwijl ze voortdurend convergeren, is onmogelijk en ook onwenselijk.

In kaart brengen
Gaat het Ann Rigney vooral om de esthetische uitdrukking van wereldbeelden als een persoonlijke, artistieke interpretatie of sociaal-cultureel fenomeen, in de tweede lezing van professor Frank van Oort staat een afbeelding van de wereld in kaarten centraal. Van Oort vertelt over cartografie en de weergave van de werkelijkheid in kaarten en atlassen, die op zijn minst de schijn van objectiviteit hebben. Van Oort is econometrist maar houdt er ook erg van om – met behulp van cijfertjes – de wereld letterlijk in kaart te brengen, zodat anderen die weer kunnen lezen. Overigens gaat het dan niet alleen om geografische kaarten, waarop de concrete inrichting van de aarde op schaal is weergegeven, maar ook om de verwerking van sociaal-maatschappelijke data, wat weer een heel ander schaalgebruik vereist.

Zelfs bij geografische kaarten is het echter niet zo dat de werkelijkheid precies op schaal is overgebracht. Op een wegenkaart zijn snelwegen veel dikker dan de werkelijke schaal zou verlangen, omdat de snelweg nu eenmaal heel belangrijk is bij het gebruik van de kaart. De zogenaamde objectiviteit is ook door de grafische weergave en het indammen van complexiteit verder te problematiseren. De kaart moet allereerst leesbaar en begrijpelijk zijn en het doel dienen waar hij voor is gemaakt.

Van Oort schetst een proces, dat leidt van de wereld zoals die is tot aan een mentaal beeld dat uit de kaart verkregen wordt. Tussen de wereld en het mentale beeld staat de afbeelding of weergave, die veelal grafisch of digitaal is. De verbindingen die lopen tussen de wereld, de kaart en de gedachte zijn te onderzoeken en ook zelf weer in kaart te brengen. Dan blijkt bijvoorbeeld dat we in ons hoofd al ‘mental maps’ hebben van de plaatsen waar we vaak komen en die we goed kennen. Dat beïnvloedt weer hoe we de kaart lezen. Uiteindelijk moet de kaart zoveel mogelijk mensen aanspreken en inlichten. Van Oort trekt een vergelijking met een schilderij van Vermeer. Smaken mogen verschillen, maar het meisje met de parel vinden we allemaal mooi. Iets soortgelijks moet een kaart ook teweegbrengen.

De verschillende aspecten die spelen bij het in kaart brengen van de wereld zijn schematisch weer te geven zoals hiernaast. De belangrijkste van deze punten zijn de inhoud en de functie. En ook de relatie tussen die twee is belangrijk, want de inhoud moet ten dienste staan aan de functie. Is de inhoud te complex, door bijvoorbeeld onderscheid te maken in negen verschillende categorieën met elk hun eigen kleurtint, dan schiet de kaart zijn doel voorbij en functioneert hij niet meer. Niemand kan hem dan nog lezen.

Het aantal mogelijke functies van een kaart is enorm, net als de manier om de inhoud weer te geven: icoontjes, kleuren, maar ook 3D-kaarten en maquettes. Van Oort stipt kort aan welke implicaties de weergave kan hebben: sommige icoontjes zijn universeel (✝ voor een kerk) maar moet je wel kennen, kleuren zijn warm of koud, en je kunt kiezen of je icoontjes of kleuren gebruikt om aantallen aan te geven. Van Oort laat een controversiële kaart zien waarop de jodendeportatie in Amsterdam per wijk in stippen is weergegeven. Mensen identificeren zich met de stippen. Als het met kleurtinten was gedaan was de controverse misschien wel uitgebleven.

Een bekend voorbeeld van een kaart waarvan de zogenaamde objectiviteit is doorgeprikt, is de alternatieve wereldkaart van Unicef. De verhoudingen zijn daar aangepast aan de ‘werkelijkheid’, waarmee tegelijkertijd meer aandacht voor Afrika wordt gevraagd en de culturele bepaaldheid zichtbaar wordt van iets wat we toch als heel vanzelfsprekend en waar beschouwen. Het wereldbeeld als afbeelding van de aarde, is hier letterlijk gekoppeld aan het wereldbeeld als ideologische achtergrond. In het kaartbeeld zit een boodschap verborgen. We mogen niet uit het oog verliezen dat ook kaarten een verhaal vertellen en in een context staan.

Bij kaarten zijn altijd meerdere vragen aan de orde: wat meet je? Hoe visualiseer je? Wat wil je weten? Bij elk van deze elementen zijn meerdere dimensies mogelijk. Ook blijkt dat je als kijker of lezer altijd de vraag moet stellen welke boodschap verteld wordt. Met welk doel is een kaart gemaakt? Van Oort maakt vaak kaarten in opdracht van de regering, op basis waarvan beleidsbeslissingen worden genomen. De kaart kan dan een cruciale rol spelen en een uitdrukking worden van het politieke, culturele en ideologische krachtenveld.

Afsluiting
In de discussie proberen de twee sprekers samen met het publiek tot enkele conclusies te komen. Terugdenkend aan de herhaling van iconische beelden die Ann Rigney beschreef, komt de vraag of iets nieuws nog wel mogelijk is. Herhaling is makkelijker geworden door alle nieuwe technieken en media, maar juist door de overvloed aan beelden in de moderne maatschappij is het belangrijk om soms met iets nieuws te komen. Zeker als je een boodschap wil overdragen is het zaak de blik te vangen met een verrassend beeld. Het beste lukt dat met een beeld dat herkenbaar én verrassend is. Dat geldt ook bij kaarten. Die maken duidelijk dat een te verrassend beeld niet werkt: een kaart die uitgelegd moet worden is een slechte kaart. Eigenlijk is dat voor alle beelden zo: het beeld moet voor zichzelf spreken, al zijn het duizend woorden. Bij de bestudering van de werking van het beeld is dan weer de context heel belangrijk: hoe gebruikt men het beeld en welk effect heeft het? Maar het beeld zelf moet zonder deze context, in één oogopslag werken.

Frank van Oort benadrukt dat beeld collectiever is dan taal: het beeld is van iedereen gezamenlijk. Daar lijkt ook een verband te liggen tussen deze twee ‘wereldbeelden’: de cartografie geeft een weergave van onze gedeelde werkelijkheid, zoals kunst onze gedeelde geschiedenis kan uitbeelden. Het moet mogelijk zijn een soort cartografie van het culturele geheugen te bedrijven. Sommige beelden zijn zo sterk dat ze fungeren als knooppunten waaraan de hele geschiedenis opgehangen kan worden. Om deze te kunnen lezen zul je wel een vergevorderde visueel geletterde moeten zijn.

In de zoektocht naar visuele geletterdheid lijken er steeds een aantal factoren een rol te spelen: cognitie, betekenis en het maakproces. Het beeld komt bij ons binnen via het oog, krijgt een betekenis en begint aan een nooit eindigend gebruik. Inzicht verkrijg je ook door nabootsing. Het maakproces ligt ook in het zetten van de tattoo en misschien zelfs in het voeren van discussie. In die zin is visuele geletterdheid nooit af. Hopelijk heeft deze lezingenreeks bij Studium Generale bijgedragen aan een beter begrip en een klein begin van visuele geletterdheid. Hou de website in de gaten voor meer nieuws, want we zijn nog lang niet uitgedacht.

Vorige week, in de derde dubbellezing, is door Max Viergever en Paul Ziche vooral ingegaan op de directheid van de waarneming door het oog of d.m.v. een foto en of deze daarmee objectiever is. Hun conclusie was dat dat zo lijkt, maar net zo min waar is als voor taal (zie ook het verslag van de tweede dubbellezing). Psychologisch zijn we voor geprogrammeerd wat we zien. We hebben concepten in ons hoofd en zonder die concepten kunnen we helemaal niet waarnemen. Objectiviteit bestaat dus eigenlijk niet. Anders dus dan in de eerste dubbellezing werd gezegd dat kunstbeelden verwijzen naar iets herkenbaars uit de wereld om ons heen, om ons te kunnen boeien.

De vierde dubbellezing in de Studium Generale-serie 'Geloof je ogen niet' stond in het teken van een verdere verkenning van wat visuele geletterdheid is, en de relatie tussen beeld en werkelijkheid. Wat is beeld precies en hoe verhoudt deze zich tot de werkelijkheid. Professor Peter Werkhoven en professor Frank Kessler vertelden op 6 mei daar meer over vanuit hun specifieke vakgebieden. Peter Werkhoven, wiskundige en computer scientist, is directeur Research van TNO Defensie en Veiligheid en hoogleraar Multimodale Interactie in Virtuele Omgevingen bij het departement Informatica van de Universiteit Utrecht. En daarnaast oprichter van het 'Center for Advanced Gaming and Simulation' (AGS) in Utrecht. Werkhoven vertelde ons dat beeld niet alleen maar onze visuele zintuigen aanspreekt maar veel meer 'senses' nodig heeft om begrepen te worden. Daarnaast vindt hij dat beeld niet geïsoleerd kan worden wanneer we mensen beelden willen voorschotelen bij illusies (als simulaties) om er in te trappen. Als tweede sprak Frank Kessler, hoogleraar Film- en televisiegeschiedenis. Van 2004-2007 was hij directeur van het Instituut voor Media en Re/presentatie en daarna werkte hij als hoofd van het departement Media- en Cultuurwetenschappen aan de Universiteit Utrecht. Kessler houdt zich vooral bezig met de vroege geschiedenis van film en heeft in zijn onderzoek en publicaties gekeken naar de verhouding van illlusie en werkelijkheid. Hij vertelde ons meer over hoe in de vroege film illusies werden gecreëerd en hoe mensen daar in trappen of juist niet. Hij vertelde ons over de de 'werkelijkheid-illusie', de grens tussen doek en werkelijkheid.

Werkhoven noemt visuele geletterdheid een moeilijk begrip en begint daarom zijn lezing met een definitie van John Debes (1969): "Visual literacy refers to a group of vision-competencies a human being can develop by seeing and at the same time having and integrating other sensory experiences". Visuele geletterdheid gaat om het lezen en begrijpen van beelden maar in samenwerking met de andere zintuigen. En juist dat laatste fascineert Werkhoven. Werkhoven vult de andere dubbellezingen aan door het ook te hebben over de multizintuigelijke waarneming en de emotionele respons op beelden. Hoe werken de zintuigen samen? Is dat een aangeboren (reflex) of cultureel bepaald? Door de multizintuigelijke waarneming kunnen we voor de gek worden gehouden en dingen geloven die er niet zijn. Perceptie van beeld is door context stuurbaar, zo stelt Werkhoven. Wat is beeld en wat is werkelijkheid is erg lastig zoals zichtbaar op de hierboven afgebeelde figuur. Maar Werkhoven's antwoord is: werkelijkheid is multimodaal. De zintuigen (zien, horen, voelen, ruiken, ...) vermengen zich bij de multi-zintuigelijke waarneming. Ruimtelijk horen bijvoorbeeld doet ons voor en achter, boven en onder onderscheiden. Er bestaat een interactie tussen zien en horen bijvoorbeeld bij buiksprekers. Het zien van de pop dwingt ons zo dat het beeld en het geluid elkaar beïnvloeden. We gaan door de interactie 'geloven' dat de pop praat. Ook 'voelen' is erg belangrijk bij de multizintuigelijke waarneming. Het zien beïnvloedt het voelen, denk aan braille etc. En ook ruiken is van grote invloed bij een zintuigelijk waarneming. Maar waarom dat multi-zintuigelijk waarnemen? Heeft dat nu zin? Ja, want niet alleen het auditieve deel maar ook het visuele deel van de hersenen wordt tegelijkertijd geactiveerd en daarom waarnemen we sneller en duidelijker.

Er bestaat ook een 'naast'-zintuigelijke waarneming: de synesthetische waarneming. Het is soms niet eens nodig iets in je mond te hebben om te proeven. Synestheten hebben bijvoorbeeld kleurassociaties bij letters en cijfers. Er werd eerst gedacht dat het een medische afwijking was, maar dat blijkt toch anders te liggen. Bij synestheten ploppen de 2-n in de afbeelding hiernaast eruit. En in ons taalgebruik delen we veel synesthesische metaforen als 'schreeuwende kleur', 'zoete geur' en bv. 'scherp geluid'. Als dat zo in ons taalgebruik zit, zijn we dan niet allemaal een beetje synestheet?

Een van de vormen hier rechts heet Kiki de ander Buba. De linker figuur wordt vaak de naam Kiki gegeven, en de rechter Buba, los van de culturele achtergrond. Dat komt omdat we eigenlijk allemaal een vorm van synesthesie hebben. De scherpte in de hoeken vertalen we naar de hardere klank van 'Kiki'. Een integratie van tast en klank, waarbij de sensorische dimensies elkaar beïnvloeden. Computers proberen we tegenwoordig deze dimensies ook te laten integreren (beeld-voelen, geluid-zien etc.). Er is een ontwikkeling gaande dat computers ervaringsmachines worden zoals de 'Sensorama'. Dat was een filmopname van een motorrijder met camera's op zijn helm. Door je hoofd in de sensorama te steken kon je de rit nog een keer beleven. Echter was deze beleving niet interactief. Tegenwoordig is dat wel mogelijk zoals bij de Wii, tactiele stoelen bij games etc.

Zien, voelen, horen etc. wordt ook gecombineerd in simulatoren zoals dat gebeurt bij simulaties voor F16 vliegers. Een echte vlucht is bijna niet te onderscheiden van de simulatie. Maar het bewustzijn is nog altijd zo aanwezig dat je weet dat je in een simulator stapt. Omdat verschil op te heffen moet er emotie bij komen kijken. Wanneer het affect met de emotionele wereld wordt gecombineerd wordt de representatie echter en werkelijker. Affectieve beoordeling is te meten door schaalmeting (SMB-scale door middel van vragen als aangenaam?, comlex?, origineel? etc.). Uit onderzoek blijkt dat associaties een sterker effect hebben dan de kwaliteit van het model. De associaties maken het echter. Het invullen van de associaties door de proefpersonen maken de virtuele wereld echter. Dus een sterke persoonlijke betrokkenheid en mate van inleving zijn nodig om de elementen daadwerkelijk te 'ervaren'. Hoe echt moet het nu werkelijk zijn om een simulatie te geloven? Virtuele mensen in een gesimuleerde wereld moeten bv. de juiste natuurlijk bewegingen maken en juiste duidelijke uitdrukking uitstralen. De vraag is eigenlijk hoe realistisch wil je het hebben? Werkhoven benadrukt de curve van emotionele respons. Een robot moet of helemaal niet realistisch zijn of juist wel. De tussenliggende robot doet ons eng aan en lijkt meer op een zombie dan dat deze emoties teweegbrengt. Dus niet allen realistisch maar ook prettig.

Peter Werkhoven besluit zijn verhaal met enkele conclusies. Volgens hem is de werkelijkheid multimodaal en misschien zouden we dan ook wel van perceptual literacy moeten spreken in plaats van visual literacy. Daarnaast kan de werkelijkheid, volgens Werkhoven, ervaren worden door alternatieve zintuiglijke modaliteiten. Het affect van 3D presentaties wordt sterker bepaald door de eigen invulling (associaties) dan door het realisme van de virtuele wereld en de 'bijna' werkelijkheid kan soms onprettiger zijn dan de werkelijkheid.

Frank Kessler begint zijn lezing met de opmerking dat 'Geloof je ogen niet' naast een waarschuwing ook feitelijk een belofte is dat er iets uitzonderlijks gaat gebeuren. Kessler laat een afbeelding zien van een haai die de bioscoop zaal binnenkomt zwemmen. Als reclame voor de 3d film die op dit moment als toekomst van de film en de bioscoopervaring wordt gezien. In de vroege periode van de film was er een groot discours gaande over de illusie van het daadwerkelijk aanwezig zijn van het afgebeelde in de bioscoop. Zo ook in de affiche hiernaast wordt gesuggereerd dat de ervaring van 'werkelijkheid' of illusie daarvan wordt gecreëerd. In de afbeelding zie je bioscoopbezoekers wegrennen bij het aan komen rijden van een auto op het grote scherm. Wat Kessler met de reeks van voorbeelden wilt laten zien is dat idee van simulatie op de voorgrond staat. De visuele prikkel zou dermate sterk zijn dat de toeschouwer geen onderscheid kan maken tussen het afgebeelde en de werkelijkheid.

Maar er is een soort scheidslijn tussen enerzijds het gebruik van bewegende beelden voor simulatie doeleinden als chauffeursopleiding tot en met disney-rides (multimodale ervaring, niet alleen zien maar ook voelen), terwijl aan de andere kant de narratieve film, de verhalende film, juist een scheiding tussen de toeschouwer en de fictieve wereld in de film wordt gezien als basis voor ons geloof in de fictie, terwijl we weten dat we veilig in een bioscoopstoel zitten. Wel geloven we onze ogen als het gaat om documentaire waarde. We geloven dat hetgeen dat door de camera is vastgelegd daadwerkelijk heeft plaatsgevonden. Vervalsing is echter ook mogelijk, denk maar aan allerhande gebruik van Photoshop en de manipulatie, verwijdering van personen uit foto's. Maar ook zonder manipulatie is elk beeld of filmbeeld altijd maar een uitsnede van de werkelijkheid. Niet het beeld liegt, maar het discours wat met het beeld wordt verteld, zoals bijvoorbeeld op de afbeelding hiernaast. Dus geloof je ogen niet zomaar, zegt Kessler, blijf bewust van het feit dat we te maken hebben met een beeld, een beeld dat gemaakt is en dat gebruikt wordt om iets te zeggen. Dat hoort bij de visuele geletterdheid: beeld is gemedieerd, we moeten dat beseffen en bewust zijn van dergelijke effecten en de manier waarop ze tot stand zijn gekomen.

In deze vierde dubbellezing kunnen we positief zijn over visuele geletterdheid. Er is heel veel mogelijk. Het geloof in simulaties verrijkt misschien wel ons leven. Daarnaast heeft de simulatie een bijzonder lange geschiedenis. Beide sprekers gingen in op wat aangeleerd en aangeboren is. En welke rol de verwachting speelt bij het ervaren van realisme zowel op cognitief niveau als op perceptueel niveau. En daarnaast bespraken Werkhoven en Kessler wat gezichtsuitdrukkingen en emoties zowel in film als bij virtual humans bewerkstelligd.

Jan Paul Schutten studeerde communicatie in Utrecht. In 1998 publiceerde hij zijn eerste boek De Bralmanak, een boek voor en over studenten. In 2003 schreef hij zijn eerste kinderboek Ruik eens wat ik zeg, de taal van dieren en planten waarvoor hij een Vlag en Wimpel ontving. De kinderboeken van Schutten gaan over veel verschillende onderwerpen, maar vooral over de geschiedenis en ervaringsverhalen. Zoals het boek Kinderen van Amsterdam over het Amsterdam van vroeger. Voor dit boek ontving hij in 2008 de Gouden Griffel. Dit jaar schrijft Jan Paul Schutten het kinderboekenweekgeschenk 2009.

‘Vier mei’, vertelt Jan Paul Schuten, ‘is een belangrijke dag in onze geschiedenis’. Hij is dan ook vereerd dat hij actief aan deze dag mag deelnemen. Maar toch is Schutten ervan overtuigd dat een groot aantal aanwezigen hem veel meer te vertellen zullen hebben dan hij hen. Zij kunnen vertellen wie ze vandaag herdenken. Schutten, en velen met hem, behoren tot een generatie die niemand persoonlijk heeft gekend om te herdenken.

De traditie van 4 mei, de herdenking van de oorlogsslachtoffers, is begonnen toen iedereen nog een naam, gezicht of stem kende om te herdenken. Dit is tegenwoordig niet meer het geval. We mogen echter nooit vergeten wat we herdenken. De herinneringen aan de verschrikkingen die oorlog en haat met zich meebrengen moeten levend blijven, zodat wordt voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt.

Echter, keer op keer blijkt dat de geschiedenis zich herhaalt. Het gebeurt niet op exact dezelfde manier en locatie, maar wel met evenveel verschrikkingen en haat. Dit benadrukt dat we moeten blijven leren van het verleden. Er komt een dag dat niemand ons meer kan vertellen hoe de Eerste Wereldoorlog was en dat geldt ook voor de Tweede wereldoorlog. Als die dag komt, wordt het tijd dat de latere generaties de verhalen doorgeven aan de volgende generaties.

Vorig jaar schreef Schutten het boeken Kinderen van Nederland. Hierin beschrijft hij onze vaderlandse geschiedenis aan de hand van kinderen die ooit echt hebben geleefd. Toen hij het hoofdstuk over de Tweede Wereldoorlog ging schrijven, kreeg hij van historici enkele namen van kinderen aangereikt, wiens verhaal hij kon gebruiken. Deze verhalen zouden zeker erg geschikt zijn, maar toch koos hij voor het verhaal van zijn eigen familie. Een verhaal vanuit het perspectief van Evelien, zijn tante. Het is niet alleen haar verhaal, maar ook het verhaal van zijn moeder, opa en tantes. Het verhaal van de familie Brouwer uit Veenendaal.

Dit verhaal kan de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog goed aan kinderen illustreren. Maar dat is niet de reden waarom Schutten voor dit verhaal heeft gekozen. Geschiedenis haal je namelijk niet alleen uit geschiedenisboeken. Geschiedenis kun je ook uit je eigen familie halen. Iedereen heeft zijn eigen verhaal en ieder verhaal geeft een nieuw perspectief op het verleden. Zolang de verhalen herinnert worden, blijven deze perspectieven bestaan. Hierdoor blijft een compleet beeld van de geschiedenis bewaard.

In zijn boek spoort Schutten kinderen aan om hun grootouders te vragen te vertellen over de Tweede Wereldoorlog, over het verleden. Een dergelijk persoonlijk verhaal grijpt veel meer aan dan elk ander verhaal, omdat je er een gezicht en een stem bij hebt. Je vergeet het nooit meer, zal dit verhaal ook weer doorvertellen en dat is nu juist de bedoeling. De wereld heeft deze verhalen nodig. Verhalen uit de tweede Wereldoorlog, verhalen van vluchtelingen uit oorlogslanden. Zolang verhalen blijven bestaan, doven de herinneringen niet maar groeien ze juist.

Vorige week tijdens de eerste dubbellezing in de serie ‘Geloof je ogen niet’ draaide alles om de vraag: Wat is een beeld? Zowel prof. dr. Jeroen Stumpel (Kunstgeschiedenis) als prof. dr. Jan Koenderink (Fysica van de mens) hebben ons overtuigd dat wij mensen heel goed kunnen kijken. We zien meteen wat een afbeelding voorstelt en tegelijkertijd zien we dat het een afbeelding is, en niet de werkelijkheid. Toch vergt kijken ook training. Vaak genoeg en voldoende verschillende beelden bekijken stelt ons in staat om ons te wapenen tegen de verleidingen van beelden. Met name kennis van de manier waarop beelden tot stand komen doet ons het best begrijpen hoe een beeld ons kan manipuleren.
De tweede dubbellezing draait om de vraag wat ‘Beeldtaal’ is. Het begrip visuele geletterdheid impliceert dat wij plaatjes (beeld) op een zelfde wijze waarnemen als taal, dat we plaatjes kunnen lezen, maar is dat wel zo? Allereerst laat prof. dr. Frans Verstraten (Psychologie) ons zien dat waarnemen gebaseerd is op kennis en verwachtingen. Vervolgens komt prof. dr. Ted Sanders (Taalwetenschappen) aan het woord over hoe leesprocessen worden beïnvloed door wereldkennis en onze hang naar causaliteit.
Frans Verstraten is hoogleraar experimentele psychologie aan de Universiteit Utrecht en was eerder verbonden aan Harvard University. Zijn interesses liggen op het vlak van visuele waarneming, aandachtsprocessen, neuro-imaging en kunstmatige intelligentie. Hij brengt graag zijn vakgebied onder de aandacht van het grote publiek. Zo publiceerde hij verschillende populair-wetenschappelijke boeken over zijn vakgebied, waaronder Psychologie in een notendop en Het brein te kijk. Verstraten noemt ‘Waarnemen’ een multidisciplinair onderzoeksgebied. Hij betoogt dan ook meteen dat er geen vurige discussie zal plaatsvinden. Aangezien Sanders en hij het over heel veel punten eens zullen zijn. Verstraten ziet ons brein als interpretatie-machine. Het is allemaal niet zo duidelijk wat we zien. Want we zien niet 1 op 1 wat we bekijken in de wereld. Waarnemen is, zo pleit Verstraten, gebaseerd op kennis. We interpreteren beeld en gaan uit van onze verwachtingen en referentiekaders. Op basis van wat we in het verleden hebben ervaren en meegemaakt creëren we een kader waarin we kijken.

Zien hebben we moeten leren. Pas na 6 à 7 maanden ziet een baby wat wij zien. Vlekjes (licht/donker) krijgen pas een betekenis wanneer we ze plaatsen in grotere context. Dus na de luminantiedistributie, het daadwerkelijke waarnemen, gaan we pas zien door interpretatie. Iedereen heeft de zelfde sensatie, maar het interpreteren van een beeld moet je leren zien. Stel je voor je ligt op het strand met een partner te kijken naar de wolken. De partner ziet een ridder op een paard. Wanneer je nooit eerder een ridder op een paard hebt gezien zult u, ondanks dezelfde sensatie, niet dezelfde waarneming hebben. De waarneming hoeft niet voor iedereen hetzelfde te zijn en niet een deel van de werkelijkheid te zijn, het is wat u ervan maakt. Bij het zien worden het gegeven aan representaties die paraat zijn geactiveerd en de beste oplossing voor de situatie wordt dan waargenomen. Door je mind te setten, bijvoorbeeld bij een opdracht, worden dezelfde kaders ingeschakeld en zullen we eerder hetzelfde waarnemen. Op die manier is waarnemen bepaald door cognitie.
Verstraten noemt visuele geletterdheid het vermogen om een sensatie om te zetten naar een betekenisvolle waarneming. We zien en vullen in vanuit onze verwachting. Verstraten ziet verschillende niveaus van bewustzijn die van toepassing zijn. Volgens hem is het moeilijk te zeggen welk niveau precies. Als we door een deur lopen hebben we de deurposten gezien en lopen er niet tegen op, maar we blijken ons daar pas van bewust te zijn als iemand er naar vraagt. Als we bewust worden gestuurd zien we dingen over het hoofd (de aap en de basketballers), daarentegen kunnen we iets nog zo graag willen zien (Witjes) de illusie blijft bestaan. Het verleden schept verwachtingen. Wat er waargenomen wordt is niet perse wat er gezien wordt. Nadenken helpt dan helaas niet. Soms zijn waarnemingen dwingender dan de verwachtingen. We zijn opgegroeid in een 3D omgeving en gegeven in hetgeen we in het verleden hebben gezien zijn wetmatigheden ingebakken en kunnen we ons er niet toe zetten het anders te zien.

Ted Sanders is hoogleraar Taalbeheersing van het Nederlands aan het Departement Nederlandse taal en cultuur van de faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht. Zijn onderzoek richt zich op structuur en samenhang in teksten. Samen met co-auteurs heeft Sanders over deze onderwerpen gepubliceerd in diverse boeken en internationale tijdschriften. Tijdens de lezing heeft Sanders het voornamelijk over de wijze hoe wij als mensen taal interpreteren. Sanders begon met de vraag welk mechanisme we kunnen veronderstellen bij het beheersen van een taal.

Er zijn twee denkwijzen waarop taalbeheersers zich stoelen wanneer het gaat over de verwerking van taal in de hersenen. Aan de ene kant wordt gezegd dat het begrijpen van een zin door losse delen van ons brein na elkaar verwerkt wordt. Door middel van een machinetje waarvan losse vermogens aparte functies hebben. Zo ziet een deel van die machine woordbetekenissen, een ander ziet de grammatica, taal, gebruik etc. Volgens Sanders is het juist niet de modulariteit van de delen van de machine, maar juist de interactiviteit die ons taal laat begrijpen. Volgens hem vullen de vermogens elkaar aan en vullen we op basis van onze kennis van de wereld die vermogens aan. Sanders ziet het belang van kennis en verwachtingen, net als Verstraten, bij de interpretatie van taal. Een kop boven een tekst heeft als functie ons brein in een richting te sturen. Er wordt een bepaalde verwachting geschapen door je mind als het ware te setten in een bepaalde richting. Kennis en verwachtingen van wereldrelaties sturen het leesproces en spelen een rol bij hoe wij taal interpreteren. De focus waar je op controleert wordt gestuurd door de opdracht die je krijgt.

In het voorbeeld hiernaast wordt gevraagd een oplossing te vinden voor een probleem. Omdat we heel graag de oplossing aan willen dragen zien we over het hoofd dat er eigenlijk geen probleem is. Door de opdracht het vraagstuk op te lossen wordt onze mind geset. Verwachtingen sturen op die manier verwerkingen.

Er is dus niet eerst een waarneming en dan een psychologische duiding daarvan, onze aandacht wordt al gericht door onze kennis van de wereld. Zo zoeken wij altijd een bepaalde causaliteit. Een VMBO tekst waarin de zinnen kort zijn zonder coherentiemarkeringen (zoals: daarom, omdat) voor het markeren van bijvoorbeeld een oorzaak/gevolg verband tussen zinnen, zijn heel moeilijk te begrijpen. Korte zinnen en fragmentatie bevordert begrip niet. De samenhang bepaalt juist hoe we lezen. Volgens Sanders is voor de analyse van een ingewikkelde tekst hetzelfde vermogen nodig als om associatief een zin af te maken. Het zijn gradaties van hetzelfde vermogen en type bewustzijn. Maar Sanders stelt wel dat beeld veel directer binnenkomt en 'lagere vermogens' nodig heeft dan bij interpretatie van taal.

The priors are set, maar hoe die ‘geset’ zijn hangt af van het geen aan ervaringen en kennis eerder geleerd is.

Elke dag worden we overspoeld door beelden: niet alleen van televisie en reclame, maar ook in de krant en op internet staan steeds meer plaatjes. In de wetenschap speelt beeldmateriaal eveneens een steeds grotere rol. In een reeks dubbellezingen onder de titel ‘Geloof je ogen niet’, onderzoeken Utrechtse wetenschappers of er een gemeenschappelijke beeldtaal bestaat waar iedereen kennis van kan nemen. In Amerika is ruimschoots aandacht voor visual literacy als academische vaardigheid. Bij Studium Generale steekt de discussie de oceaan over: wat is visuele geletterdheid, kunnen we die omschrijven en misschien ook al een begin maken met het aanbieden ervan?

De eerste dubbellezing draait om de vraag die aan alle theorie over kijken en visualisatie voorafgaat: wat is een beeld? Allereerst gaat kunsthistoricus en iconoloog Jeroen Stumpel op deze vraag in. Jan Koenderink, natuurkundige gespecialiseerd in de fysica van de mens, laat weer een andere benadering van het antwoord zien. Ten slotte reageren ze op elkaar en de zaal. ‘Een beeld is intentioneel, dat kunnen we wel concluderen.’

Pseudobeelden
Is de vraag naar de definitie van een beeld eigenlijk wel een goede vraag? Jeroen Stumpel noemt het een van die filosofische vragen die ‘niet verduidelijken wat je niet weet, maar integendeel moeilijk maken wat je wel weet.’ Als je een beeld ziet, weet je meteen: dat is een beeld. Stumpel raakt hier meteen aan de kern van zijn betoog. Inherent aan een beeld, zegt hij, is precies dat: dat we bij het zien van een beeld weten dat het een presentatie is in plaats van het echte ding. De vraag ‘Wat is een beeld’ maakt hij daarmee tot een heel fundamentele vraag, die op zichzelf lijkt terug te vallen.

Beelden zijn van zichzelf herkenbaar als beeld. Maar nu weten we nog steeds niet wat het beeld dan is, anders dan herkenbaar als niet het afgebeelde. Stumpel maakt een onderverdeling. Allereerst zijn er toevallige, natuurlijk beelden, zoals van wolken- en rotspartijen waarin de kijker allerlei voorstellingen kan zien. Hier gaat het echter niet om bij de vraag naar visuele geletterdheid – dit zijn op z’n best pseudobeelden, ‘gemaakt’ door de natuur. We zeggen wel, bij het zien van een prachtig bewaard gebleven fossiel of de camouflage van een vlinder, dat de natuur als een kunstenaar aan het werk is geweest. Het feit blijft echter dat deze voorstellingen geen maker hebben. Er is geen sprake van een zender die een betekenisvol beeld stuurt naar een ontvanger, de kijker.

Aan de hand van de camouflage van de vlinder maakt Stumpel een essentieel punt. De vlindervleugels lijken tot in de finesses op een gedroogd blad. Deze afbeelding is functioneel én verfijnd, hij heeft tot doel de vlinder te beschermen en is tot in de puntjes geperfectioneerd. Maar dit doel geeft aan waarom de vleugels geen beeld zijn. Mens en dier weten allebei letterlijk niet wat ze zien, kunnen hun ogen niet geloven. En dat is precies de bedoeling. Terwijl de bedoeling van een beeld, zo betoogt Stumpel, juist is om als beeld herkend te worden. Bij voorstellingen uit de natuur is weliswaar de werking van het beeld aanwezig, maar zonder de herkenning hiervan. Dat laatste is cruciaal. Bovendien is het typisch menselijk.

Homo pictor
Een tekening kan met enkele lijnen een beeld tevoorschijn toveren. De kijker zegt ‘dit is een paard’, hij identificeert de lijnen met een paard, zonder te hoeven denken aan het echte, werkelijke paard dat er heel anders uit ziet. Met andere woorden: het beeld verwijst niet naar de realiteit, maar substitueert die. De tekening van het paard komt in plaats van het paard te staan. Mensen kunnen dit herkennen, in tegenstelling tot dieren. Die gebruiken zelf weliswaar signalen, soms zelfs op een esthetische manier zoals de prieelvogel. Maar de prieelvogel is zich niet bewust dat hij een signaal gebruikt, hij kan geen onderscheid aanbrengen tussen beeld en werkelijkheid.

Ook op een andere manier staat de mens in een andere verhouding tot het beeld, namelijk door zijn vermogen beelden te maken. Stumpel laat een grotschildering zien. Inderdaad zijn het maar een paar lijnen die ons doen zeggen ‘dit is een paard’. Niemand zal die paar lijnen verwarren met een paard dat in de wei staat, en toch identificeren we de lijnen met het dier. Al duizenden jaren is de mens bezig beelden te maken van de wereld om hem heen. De datering van de oudste grotschilderingen lijkt samen te vallen met het ontstaan van de moderne mens. De ‘homo pictor’ noemt Stumpel hem. Beelden zeggen iets fundamenteels over de mens, misschien wel even goed als de taal.

Uit de oudst overgeleverde afbeeldingen zijn al veel eigenschappen van het beeld te distilleren. Vaak wordt er een verhaal verteld; het verhaal is een overlevering. Dan kan het gaan om informatie, maar natuurlijk ook om gebeurtenissen, heldenverhalen of juist tragische momenten. Veel van de allereerste verbeeldingen hangen samen met de dood. Het beeld maakt het mogelijk te ‘spelen met werkelijkheden waarvan je zou willen dat ze er zijn, maar die er niet zijn.’ Dat is bijvoorbeeld te zien bij schedels die zijn nagemaakt in onvergankelijk materiaal: dat fungeert als een substituut dat immuun is voor de dood. Met het beeld kun je ‘doen alsof’. Eigenlijk vindt er een soort verdubbeling plaats, waarmee de werkelijkheid op een afstand wordt geplaatst en dat samen lijkt te hangen met het menselijk bewustzijn.

Waarom zet de mens die paar lijnen op de muren van de grot, uit het hoofd en in het donker? En hoe kan het dat wij ze direct herkennen en uitroepen ‘dit is een paard’ zonder die twee met elkaar te verwarren? De omgang met beelden ligt in de menselijke natuur besloten, volgens Stumpel. Daarom gelooft hij ook niets van het zogenaamd bedrieglijke karakter van het beeld, dat hele volksmenigten zou bedotten. Wij kunnen niet anders dan het beeld als beeld herkennen – daar is het een beeld voor. Het is een idee van de hautaine elite dat hier opvoeding voor nodig is. Zijn we dan klaar met onze queeste naar visuele geletterdheid?

Meerlagigheid
Professor Jan Koenderink neemt het woord. Hij houdt zich bezig met de fysica van de mens. Zijn benadering gaat meer uit van de manier waarop we een afbeelding zien – en hoe die afbeelding ons bij het kijken voor de gek kan houden. Ook voor Koenderink is het duidelijk: een beeld is door iemand gemaakt, met een intentie. Over die intentie zal hij echter niet spreken, het gaat hem zuiver om de visuele aspecten.

Soms is het cliché echt waar: een plaatje kan meer zeggen dat duizend woorden. Beter gezegd: sommige beelden zijn niet in woorden na te vertellen. Of kunnen iets veel directer zeggen dan woorden zouden kunnen. Koenderink laat een scherm vol icoontjes zien. Hoewel sommige niet erg duidelijk te begrijpen zijn, zien we bij elk van de icoontjes eigenlijk vooral wat er níet is uitgebeeld. Het lezen van dit soort kale beelden is een onderdeel van visuele geletterdheid. Een belangrijk punt daarbij is dat we visuele geletterdheid echt visueel moeten opvatten. Het gaat niet om het kunnen beschrijven in woorden wat je ziet, maar om het zien zelf, in één oogopslag. Zien en beschrijven zijn twee heel verschillende dingen, merkt Koenderink terecht op.

Waar onderscheidt een beeld zich door? In elk geval door de mogelijkheid om in één voorstelling meerdere lagen te incorporeren, zoals hier de vingerafdruk in de boom. Het bijzondere is dat je de meerlagigheid in één oogopslag ziet en al verwerkt hebt voor je cognitief de betekenis ervan doorgrondt. Bij andere plaatjes werkt het andersom: een erotisch getinte afbeelding waarin grafische dolfijntjes verstopt zitten, leidt de aandacht zodanig af dat een gemiddelde kijker de dolfijntjes niet eens ziet. Kinderen, die de voorstelling van de naakte man en vrouw niet interessant vinden, tellen zonder problemen twaalf dolfijntjes bij elkaar. Volwassenen moeten moeite doen om ze te zien.

Maar dit zijn trucjes die met dat doel ontworpen zijn. Meestal gaat het heel goed. Zelfs bij enorme vertekeningen is een beeld makkelijk te ‘zien’. De betekenis hoeven we niet eens cognitief te reconstrueren. Zoals de lijnen in de grotten van Lascaux, die eigenlijk niet met een paard te maken hebben zoals het in de wei staat, maar dat we toch direct herkennen als zodanig. Of de schilderijen van Picasso, die een object van meerdere kanten tegelijk schildert. Zonder probleem kunnen we het schilderij lezen. Ook bij andere manipulaties zien we direct dat het een manipulatie is, ook al trappen we er in eerste instantie in. Er kan gespeeld worden met het standpunt van de kijker en met diepte. Het oog wordt door zulke spelletjes op een fysiek niveau voor de gek gehouden, maar het brein niet. We doorzien de manipulatie meteen.

Koenderink maakt een interessant punt door deze scheiding tussen visueel en cognitief begrip. Een plaatje van Escher bijvoorbeeld, kan een cognitief onmogelijke voorstelling zijn. Visueel is er echter niets onmogelijks aan. Hoe vaak je ook tegen jezelf blijft herhalen dat wat je ziet onmogelijk is, wat je ziet blijf je zien. Er is dus een groot verschil tussen iconisch of visueel denken en cognitief denken. Een ander voorbeeld daarvan zijn plaatjes die iconisch erg op elkaar lijken, maar redelijk gezien niets met elkaar te maken hebben. Denk aan een platte, breedgerande hoed en een dak. Het zien houdt hier meerdere opties tegelijk open. De vraag hoe dit in de taal werkt, waar poëtisch of humoristisch taalgebruik precies op dezelfde principes rust (simultane meerduidigheid), kwam helaas niet aan de orde.

Kuikens
Er zijn een paar basisregels die gelden bij het kijken naar plaatjes, de basics van visuele geletterdheid, kun je zeggen. De eerst is overdekking: je kunt iets niet zien als er iets anders voor staat. Het oog maakt volkomen automatisch een ordening tussen voor en achter aan, als er in een plaatje overdekking is. Een mooi voorbeeld zijn de zwarte vierkanten, waar een rode cirkel voor lijkt te zitten. In feite is gewoon een deel van de vierkanten roodgekleurd en zit er maar één laag in het beeld.

Hoe werkt dat? Er zijn psychologische en neurologische mechanismen, zoals releases waardoor we een bepaalde vorm opvatten als iets anders wat het niet is. Net als bij imprinting, wat zich voordoet bij kuikens die het eerste wat ze zien behandelen als hun moeder. Dit zijn ingebouwde, natuurlijke en automatische reacties die ook het zien bepalen. Weten we dan toch niet altijd wat echt is en wat een beeld? De kuikens zien dat inderdaad niet. Voor de mens blijft gelden dat hij weet dat hij een beeld ziet, alleen weet hij niet altijd wat hij in het beeld ziet. Er is een onderscheid te maken tussen beeld en werkelijkheid, maar dus ook tussen verschillende lagen in het beeld zelf.

Een andere manier om een beeld en het kijken ernaar te beschrijven is door te wijzen op de stofuitdrukking. Hier komt het maken van een afbeelding centraal te staan. Een textuurgradiënt kan het perspectief in een afbeelding uitdrukken. Hetzelfde geldt voor schaduwen die de vorm aanduiden. In de natuur bestaan lijnen helemaal niet, zegt Koenderink, alleen de mens trekt strepen om de ene vorm van de andere af te bakenen. Een correcte manier van afbeelden bestaat niet. De kunstenaar gebruikt lijnen die in werkelijkheid niet bestaan en toch is het mooi en goed. Waarom zouden we er dan van uitgaan dat er wel een correcte manier van kijken is? Bestaat er wel een goede techniek voor visuele geletterdheid?

Productie
Het mag duidelijk zijn dat de thematiek van het leren kijken complex is. In de discussie proberen de professoren samen met de zaal deze academische vaardigheid verder vorm te geven. Over één ding zijn ze het alvast eens: een beeld is intentioneel, is door een afzender gestuurd naar een ontvanger. En die ontvanger kan het beeld in één oogopslag lezen, koppelen aan de werkelijkheid en tegelijk de afstand tussen beeld en werkelijkheid in stand houden. Het beeld is dus een concreet ding, terwijl het kijken zich afspeelt in je hoofd. Daarom is bij het lezen van het beeld ook de ontvanger belangrijk: kennis van de betekenis kan het zien in de weg zitten.

Maar als het allemaal zo duidelijk is en goed gaat, hebben we dan wel visuele geletterdheid nodig? Zeker, menen de wetenschappers. Koenderink benadrukt het belang voor de goede smaak. Kwaliteit beoordelen, ook van beeld, vraagt oefening. Belangrijker nog is het om te leren hoe beelden gemaakt worden, betoogt Stumpel. Alleen als je zelf fotografeert, tekent of etst, kun je werkelijk begrijpen hoe een beeld werkt. Daarom zou in het onderwijs de nadruk moeten liggen op productie van beeld en niet op kunstbeschouwing. Koenderink sluit zich hierbij aan: ‘De enige manier om te leren kijken is door te tekenen.’ Een mooie, voorlopige conclusie die als uitgangspunt kan dienen voor de rest van deze ‘Geloof je ogen niet’-reeks.