Naar aanleiding van de Kettingreactie werkt Studium Generale samen met de NTR aan videoblogs waarin verschillende UU'ers een aantal vragen over hun vakgebied in relatie tot de discussie 'Zijn wij ons brein?' beantwoorden. Eerste in de rij is dr. Martijn van den Heuvel. Misschien zijn wij niet ons brein, maar de verbindingen in ons brein en is het de 'complexiteit' van het netwerk, die zorgt voor het ontstaan van bewustzijn in het brein. Lees ook het eerdere nieuwsblogbericht. De uitgebreide reacties zijn verzameld in de e-bundel Zijn wij ons brein, dat hier gratis te downloaden is.

Bloed, zweet en tranen zal het je kosten om je brein in topconditie te houden. Aldus prof. dr. René Kahn tijdens zijn lunchlezing voor de serie Geloof hoop en liefde, over de tien geboden voor een gezond brein. Een lezing boordevol praktische tips hoe je de grijze massa tussen je oren kunt vertroetelen en trainen. Het brein is namelijk flexibel en veranderbaar, net als de rest van je lichaam.

Studeer!
Onderzoek naar koolmeesjes in Amerika toont aan dat hoe moeilijker ze het hebben – door bijvoorbeeld een strengere winter – des te groter hun hippocampus is. De hippocampus is belangrijk voor het aanmaken van nieuwe cellen en het opnemen van nieuwe informatie. Hetzelfde geldt voor mensen: taxichauffeurs in Londen hebben een grotere hippocampus – en verwerken nieuwe informatie dus beter – dan hun collega buschauffeurs die vaste routes rijden door het Londense labyrint. Behalve je biceps en grote bilspier zal je dus ook je brein moeten trainen om het gezond te houden. En net als bij spieren is daar inspanning voor vereist. Hard studeren dus en niet meer ongeïnteresseerd een hoofdstuk doorbladeren. Lees meer »

Student-assistent Laura herkent de sciencefiction uit films terug in Studium Generale-lezingen en vice versa. Hier schrijft ze over haar fascinatie voor futuristische wetenschap op het witte doek.

In films gebeuren dingen die in het echt niet kunnen, daar zijn het films voor. Op het grote witte doek wordt alles uitvergroot en overdreven: auto’s vallen in een ravijn vallen en exploderen spontaan, bommen worden ontmanteld door wat draden los te trekken en doorgedraaide professors creëren monsters in hun lab of doen het dinosauriërtijdperk herleven. Innovatieve technische snufjes en wetenschappelijke experimenten zijn vaak onderdeel van films en soms zelfs het uitgangspunt. Het genre heet echter niet voor niks science fiction: de hersenspinsels van scriptschrijvers zijn voornamelijk fictie. Soms zitten er behoorlijke wetenschapsblunders in films: ruimteschepen die geluid maken als ze voorbijrazen, zoals de TIE fighters in de Star Wars films. Dit is onmogelijk aangezien geluid een golf is die een medium nodig heeft om zich te verplaatsen. In de ruimte zijn er geen moleculen en dus er kan geen geluid zijn. Lees meer »

In een zwerm lijkt elke vogel een kopie van de ander te zijn. Elke vogel volgt en imiteert een ander, terwijl geen enkel individu de leiding heeft. Wat maakt dat vogels elkaars gedrag zo kunnen kopiëren? Spiegelneuronen zijn essentieel voor de mogelijkheid je in te leven in de ander, te beleven wat de ander beleeft. Zouden deze neuronen een rol spelen bij de vorming van zwermen? Het is lastig de hersenactiviteit van een vliegende vogel te meten. Wel is bekend dat vogels spiegelneuronen hebben. Deze spelen een rol bij het leren fluiten. Ook voor onze ontwikkeling zijn spiegelneuronen een belangrijk element. Ze maken mogelijk dat we dingen kunnen leren, en anderen kunnen begrijpen en imiteren. Maar hoe werken die spiegelneuronen precies? En zijn we echt zo afhankelijk van spiegelneuronen om goed te functioneren in een sociale omgeving? Lees meer »

Mooi zijn heeft alleen maar voordelen. Mooie mensen halen hogere cijfers, zijn minder vaak ziek en worden sneller aangenomen bij sollicitaties. Ook is de spermakwaliteit van mooie mensen beter. Zij zorgen dan ook voor meer nageslacht. Daarnaast worden mooie mensen ook als betere mensen beoordeeld. Dr. Nienke Vulink, psychiater en hoofd van de afdeling Angststoornissen van het Academisch Medisch Centrum van de Universiteit van Amsterdam, sprak tijdens de lunchlezing in de serie Geloof, hoop en liefde over uiterlijke schoonheid.

Seks, drugs en schoonheid
Uit onderzoek blijkt dat schoonheid al vanaf jonge leeftijd herkend wordt. Zo kijken baby’s van drie maanden oud significant langer naar mooie gezichten dan naar lelijke. De waarneming van schoonheid is ook te meten in de hersenen door middel van een fMRI-scan. Deze scan maakt de hersenactiviteit zichtbaar door middel van een driedimensionaal beeld. Bij het zien van mooie gezichten is er sprake van hyperactiviteit in het beloningscentrum. Ditzelfde circuit wordt geactiveerd bij het nemen van drugs of het hebben van seks. Schoonheid zorgt dus voor genot.  Lees meer »

Er is weer een nieuw Xtrack team van start gegaan! Vijf excellente studenten Life Sciences (Jessica Wijngaarden, Madalini Koukou, Maya Schutte, Sarah Vermij, Whitney Freeze) zijn dit jaar gekozen om een twee jarig honoursprogramma te volgen. Als eerste onderdeel van het programma organiseren ze samen met Studium Generale een symposium voor studenten, docenten en geïnteresseerden op 20 september 2012. Door eerdere groepen werden de 8 symposia Beyond the genome (2011), Ingenious medicine (2010), Buy or sell (2009), Boost your body (2008), Infection in action (2007), Survival of the fattest (2006) en Staying alive (2005) georganiseerd.

Met het voltallige College van Bestuur, de rector en verschillende decanen op de eerste rij, sloot woensdag 7 december prof. dr. Frank Miedema samen met prof. dr. Carlijn Bouten de return van Hedendaags futurisme af bij Studium Generale van de TU Eindhoven. Prof. dr. Frank Miedema (decaan Geneeskunde, UU en UMC) ging in op huidige en toekomstige technische en medische behandelingen die mogelijk worden door een verdergaande convergentie van technische en biomedische wetenschappen. Hij stelde de vraag of de hoge kosten te verdedigen zijn in een maatschappij waar de uitgaven voor de gezondheidzorg al jaren sterk stijgen. En hoe weeg je de belangen van patiënten tegenover de economische factoren? Lees meer »

Op 11 november spreekt prof. Trevor Pinch (Sciene & Technology Studies, Cornell University USA) bij het UMC Utrecht over vaccinaties en politiekbeleid. Tegen de achtergrond van het debacle rond de HPV-vaccinatiecampagne een zeer interessant thema. In hoeverre moet beleid rondom volksgezondheid rekening houden met de zorgen van ouders rondom vaccinaties? In Amerika worden sommige vaccinaties verplicht gesteld door State-laws terwijl in de EU vaccinaties veel meer een eigen keuze zijn. Pinch bespreekt de geschiedenis van vaccinatiebeleid in de VS en gebruikt dit om het debat neer te zetten rondom de vraag hoe wetenschappelijke studies de kijk op verplichtingen en interventie elkaar kruisen en een niet altijd prettige uitkomst genereren. Pinch is co-auteur van het boek Dr Golem: How to Think about Medicine. De lezing is de laatste lezing in de PhD serie 'This Thing Called Science - a short course in science studie', georganiseerd door Utrecht Graduate School for Life Sciences.

Iedereen is welkom bij de lezing.

Aanmelden: Meld je aan via een mailtje aan l.sylaj-brands@umcutrecht.nl
Wanneer: 11 November 2011, 16.00 - 17.00 uur
Waar: Collegezaal WKZ, UMC Utrecht
Voertaal: Engels

Nu al meer weten over Nederlandse vaccinatieprogramma's? Kijk dan de lezing terug van dr. ir. Moniek Pieters (RIVM) over hoe volksgezondheid zich verhoudt tot vrije keuze en over wetenschappelijke borging, beleid, en gezondheid van de bevolking.

Er zijn mensen die de hond bij zich in bed nemen, die stellen dat hij hun beste vriend is. Koeien kunnen we knuffelen, kippen adopteren en ‘varkens fluisteren’ is een echt bestaand werkuitje. Maar die drie diersoorten houden we ook in megastallen of legbatterijen en ze liggen bijna dagelijks op ons bord. Een mug slaan we dood, kakkerlakken en sprinkhanen zijn plaagdieren, en een rat is ongedierte of een proefdier. De manier waarop we over dieren praten, geeft aan dat we verschillend over groepen dieren denken. Zoals mr. drs. Jan Staman op de Nacht van Descartes 2011 zegt: ‘Er is geen standaarddier.’  Hierdoor is onze relatie met dieren er één van uitersten.

Wat dan de beste manier is om met dieren om te gaan? Daar konden zowel de deskundigen als het publiek het niet over eens worden. Prof. dr. Peter Koolmees opent de middagsessie met het dilemma waar de mens voor staat: we houden van dieren, maar we willen ze ook eten. Hoe veel geld willen we dan spenderen aan hun welzijn? Dat ligt eraan of het een huisdier is, en of het je eigen dier is of van iemand anders. Zitten dieren in je zogenaamde inner circle en zijn ze onderdeel van je familie, dan is men bereid een fortuin uit te geven aan verzekeringen en verzorging. Mestkippen  zitten in de outer circle en dus koopt de consument ook kiloknallers. Lees meer »

Een mens maken in het lab, is dat mogelijk? Nou nee, maar stukjes menselijk weefsel namaken, dat lukt wetenschappers al wel. Een van die wetenschappers is prof. dr. Carlijn Bouten. In de lunchlezing De maakbare mens lichtte zij toe hoe ver de wetenschap hierin gevorderd is en welke vragen resteren voor de toekomst.

De enige die voorlopig een mens kan maken, is het menselijk lichaam zelf. In negen maanden tijd groeit een bevruchte eicel uit tot een zelfstandig functionerend organisme en in nog eens twintig jaar ontwikkelt dat zich verder tot een volgroeid mens. Onderweg gebeurt er van alles. Cellen delen zich, specialiseren zich in de functie van bijvoorbeeld huid- of spiercel, en sterven ook weer af. Het lichaam vervangt, oftewel ‘regenereert’, cellen met regelmaat. Ons bloed wordt elke twee maanden ververst en er groeit nieuwe huid als je een wondje hebt. Ook de lever is een bekend voorbeeld van een orgaan dat weer aangroeit als er een stuk uit wordt verwijderd. Deze processen begrijpen, nabootsen en vervolgens opnieuw kunnen uitvinden, dat is het vakgebied van de tissue engineering en de regeneratieve geneeskunde. Lees meer »

Why do people who were born around the time of World War II have a higher risk of cardiovascular disease? Why aren’t monozygotic twins exactly the same? Or why do certain butterflies have two completely different morphologies, depending on the season? All these questions can (partially) be explained by epigenetics. Lees meer »

De nieuwe Diagnostic Statistic Manual for Mental Disorders V, in het kort de DSM 5, komt eraan! Hoewel het handboek pas in 2013 verschijnt is er nu al reden tot ophef. De DSM bepaalt wie er ziek is en wie niet, wie er ‘normaal’ is en wie niet, en wie er medicijnen moet slikken en wie niet. Het is het enige officiële criterium in de handen van de psychiater om de mentale gezondheid van haar patiënt te bepalen. De DSM is zo een machtig instrument voor psychiaters, de farmaceutische industrie en potentiële patiënten. De DSM 4 was volgens sommigen de oorzaak van de explosieve toename van het aantal mensen met ADHD, depressies en bipolaire stoornissen. Een van de ‘nieuwe’ ziektes in de DSM 5 is de Disruptive Mood Dysregulation Disorder, oftewel DMDD. Terugkerende woedeuitbarstingen als reactie op normale stressfactoren zijn kenmerkend voor mensen die aan DMDD lijden. Wordt DMDD het nieuwe ADHD?

Lees meer »

Prof. dr. Hemmo A. Drexhage opende de lunchreeks Broodje brein, over moderne wetenschappelijke antwoorden op eeuwenoude vragen naar lichaam en geest. Kijk alle lezingen terug via de programmapagina.

Tweelingen zijn nooit helemaal hetzelfde al hebben ze hetzelfde DNA. De zogenaamde histonen, eiwitten rondom het genoom, blijken ook ‘informatie’ te bevatten. Die is van belang bij ziekte en gezondheid. Bestaat er zoiets als een histone code?

Als milieu en voeding door overerving of tijdens ons leven de expressie van genen beïnvloeden, wat voor gevolgen heeft dat dan voor baby’s van moeders die veel vet eten en in de grote stad wonen? Hoe kunnen we het mechanisme daarachter beter begrijpen?

Het Xtrack-symposium vindt plaats op donderdag 22 september van 13.00 tot 17.30 uur.

Is geluk een luxe of een primaire levensbehoefte? Van oudsher werd geluk vaak gezien als iets voor de elite; de gewone man moest (gewoon) hard werken voor zijn geld. Gelukkig zijn was nergens goed voor. Plezier en frivoliteiten leiden alleen maar af van een godvruchtig leven. Dr. Jan Walburg, voorzitter van de Raad van Bestuur van het Trimbos Instituut, laat zien dat gelukkig zijn wel degelijk ergens goed voor is: het stimuleert de gezondheid.

Wetenschappelijk onderzoek naar de relatie tussen gezondheid en geluk zetten bovenstaande calvinistische 'wijsheden' onder druk. Positief in het leven staan ('het glas is halfvol’) blijkt op veel  manieren een positieve uitwerking te hebben op de gezondheid. Onderzoek in een nonnenconvent laat bijvoorbeeld zien dat de nonnen die om positieve motieven waren ingetreden in het klooster gemiddeld tien jaar langer leefden dan nonnen die intraden op basis van negatieve redenen. Ook zorgen positieve emoties, bijvoorbeeld het zien van een vrolijk filmpje, ervoor dat mensen in staat zijn helderder te denken en problemen sneller op te lossen. Zelfs gelukkige artsen stellen betere diagnoses dan artsen in mineur. Lees meer »

Iedereen heeft wel een mening over de gang van zaken in de Nederlandse gezondheidszorg. Artsen zijn zakkenvullers, de zorgverzekeraars vragen veel te hoge premies, en verschillende incidenten laten zien dat het aan de kwaliteit en veiligheid in bijvoorbeeld ziekenhuizen ook nog wel eens schort. Met de zorg zijn daarnaast hoge kosten en grote belangen gemoeid – in Nederland geven wij er met z’n allen ongeveer 11 procent van het bruto nationaal product aan uit! Prof. dr. Peter Groenewegen, directeur van het Utrechtse onderzoeksinstituut NIVEL (Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg), gaat in zijn lezing bij Studium Generale in op de grootste uitdagingen waar de Nederlandse gezondheidszorg de komende jaren voor staat.

Groeneweg ziet ten aanzien van de ontwikkeling van de zorgvraag in de komende jaren een duidelijke invloed van maatschappelijke en demografische ontwikkelingen. Door vergrijzing zal het aantal mensen dat zorg nodig heeft stijgen. Ook het type zorg verandert hierdoor; oudere mensen hebben een grotere kans op meerdere chronische aandoeningen. Ten slotte zullen verwachtingen ten aanzien van de zorgverlening stijgen. Mensen raken beter geïnformeerd, hoger opgeleid en mondiger. Lees meer »

Je eigen gezondheid kun je voor een groot deel zelf in de hand houden. Gezond eten, niet roken en voldoende bewegen dragen hier, zoals iedereen weet, aan bij. Hoewel sommige ziekten je overkomen, kun je, door op tijd aan de bel te trekken, dit ook zelf ten goede keren. Ook de overheid heeft er belang bij als burgers gezond leven. Het bespaart zorgkosten en vermindert negatieve bijeffecten zoals bijvoorbeeld meeroken. Waar ligt nu de grens tussen de eigen verantwoordelijkheid en die van de overheid? Met andere woorden, is gezond zijn een volledig individuele en dus vrije keuze?

In haar lezing in de reeks Utrecht Science gaat dr. ir. Moniek Pieters in op deze vraag. Pieters is verbonden aan het Utrechtse kennisinstituut RIVM. Dit instituut heeft als doel het bevorderen van de publieke gezondheid en een schoon en veilig leefmilieu door middel van het doen van onderzoek, uitvoering en ondersteuning aan overheidsorganisaties en professionals in de zorg. Deze doelstelling komt tot uiting in een focus op bescherming (het beperken van blootstelling aan een schadelijke omgeving), preventie (door het tijdig signaleren van ziekten) en het bevorderen van een gezonde leefstijl. Lees meer »

Op dezelfde dag dat prof. dr. Marieke Schuurmans (UMC) een lezing houdt over Florence Nightingale als rolmodel voor toekomstige wetenschappers, zendt EenVandaag een reportage uit over verpleegsters in opleiding, die massaal de ouderenzorg de rug toekeren. Wat is er aan de hand? De verhalen over geld- en tijdgebrek in de zorg zijn bekend. Uit de interviews bleek echter dat de jonge verpleegkundigen er vooral ook mee worstelden dat ze niet serieus worden genomen. Ze worden ingezet als goedkope arbeidskracht terwijl hun opleiding nog niet is afgerond en niemand durft er wat van te zeggen. Beiden keerden de ouderenzorg de rug toe en zien hun klasgenoten hetzelfde doen.

Statistiek en hygiëne
Beeldvorming is belangrijk, zeker als het gaat om beroepen als de verpleging, waar leegloop dreigt terwijl de vraag almaar gaat stijgen. Kan een icoon als Florence Nightingale daarbij helpen? Nightingale, zo vertelt Marieke Schuurmans, had zelf ook behoorlijk te lijden onder verkeerde beeldvorming. Nog steeds staat ze bekend als ‘the lady with the lamp’: een zachtmoedige verpleegster die met veel toewijding zorgde voor de Britse soldaten in de Krimoorlog. Een beeld dat het resultaat is van een negentiende-eeuwse mediahype. Lees meer »

Het menselijk brein kan met specifieke oefeningen binnen korte tijd aantoonbaar groeien. Dat hebben wetenschappers aangetoond. De combinatie van taalkundige en visuele leermethoden die ook bij jonge kinderen wordt gebruikt, kan bij volwassenen al na twee uur training leiden tot een toename van grijze hersenmassa. Deze groei van het brein is waar te nemen op hersenscans. Nieuwssite Livescience meldde dit naar aanleiding van een studie van wetenschappers uit Hong Kong. Volgens de onderzoekers kan hun ontdekking mogelijk leiden tot nieuwe behandelingen van mensen met een storing in de ontwikkeling van hun hersenen. Laat ook je brein groeien en kijk eens een lezing terug uit het archief of kom naar een live lezing van SG!

Waarom moet je naar de keel- neus- en oorarts als je suizingen hoort, maar naar de psychiater als je stemmen hoort? Iemand die oorsuizingen hoort, heeft last van oorsuizingen, iemand die stemmen hoort, heeft schizofrenie. In beide gevallen hoor je geluiden die geen bron buiten het lichaam hebben. In beide gevallen zijn het geluiden die alleen het individu dat eronder lijdt kan horen. Het zijn door de hersenen aangemaakte geluiden die eigenlijk niet aanwezig zijn. Waarom worden mensen met oorsuizingen dan anders behandeld dan mensen waar schizofrenie bij gediagnosticeerd wordt? Zijn er eigenlijk wel verschillen tussen tussen de type patiënten naast de aard van wat ze horen?

In het VPRO programma Labyrint kwamen deze vragen aan bod. In de aflevering Herrie onderzoekt Labyrint geluid in de hersenen. Dr. Iris Sommer verklaarde hierin dat de oorzaken van stemmen in de hersenen te vinden zijn, en dat schizofrenie goed te behandelen is. Een echte behandeling werkt net zo goed als een placebo behandeling. Wat zegt dit over de werking van de hersenen? Bij Studium Generale ging Iris Sommer in het programma Het brein (najaar 2009) dieper in op stemmen horen die er niet zijn. Wat leren we van hersenscans over schizofrenie? Kijk de lezing Hersenscans: stemmen in beeld terug.

In iets meer dan vijftien jaar is het aantal diagnoses ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) meer dan verhonderdvoudigd. Van 1275 diagnoses in Nederland in 1992 tot 139.000 diagnoses in 2008. Is er sprake van een ware epidemie? Of zijn we doorgedraaid in het vaststellen van ADHD? Timo Bolt MA (Julius Centrum UMC) kwam met vier mogelijke verklaringen voor de toename.

Sommigen mensen zien ADHD als modeverschijnsel. ‘Nee’ zeggen anderen, ‘het ligt aan de moderne tijd waarin kinderen teveel achter de computer zitten.’ Optimistischer zijn mensen die de medische vooruitgang als verklaring zien. Er zijn niet meer kinderen met ADHD, medici kunnen de ziekte alleen beter diagnosticeren. Ook dat is het niet volgens de vierde groep, er vindt medicalisering plaats van afwijkend (anders dan ‘normaal’) gedrag, zeggen zij. De medische sector overstijgt haar eigen kunnen door complexe sociale problemen op te vatten als medisch mankement. Wie heeft er gelijk? Danken we de enorme toename aan een van deze vier ‘M’s’: mode, moderne tijd, medische vooruitgang of medicalisering? Lees meer »

Descartes zag de mens als machine. Dit mechanistisch mensbeeld bleek beter in staat om gezondheid en ziekte te verklaren, door wetenschappelijke bestudering van individuele organen, cellen en moleculen - in plaats van de mens als geheel, zoals daarvoor gangbaar was. Toch is de verwevenheid van lichaam en geest groot. Prof. dr. Jan van Gijn schreef het boek Lijf en leed. Geneeskunde voor iedereen (Atlas) over de theorie en praktijk van het dokterswerk. Met als rode draad het pleidooi voor een geneeskunde die de patiënt als geheel ziet en niet als een lichaam met losse onderdeeltjes. Van Gijn gaf eerder bij Studium Generale een lezing over evidence-based medicine over dit onderwerp.

Een derde van de patiënten lijkt lichamelijke klachten te hebben door psychisch leed als angst, somberheid en stress. De geneeskunde is echter nog altijd gebaseerd op organen en op foto’s en labuitslagen. Zo was Van Gijn ook ‘afgericht’ als orgaandokter en pas later is hij gaan beseffen dat we af moeten van de scheiding tussen lichaam en geest. Volgens Van Gijn moet de geneeskunde het dogma overboord zetten, want het verhaal van de patiënt biedt heel vaak de sleutel. In een lezing over de grens tussen lichaam en geest, sprak prof. Drexhage over de moleculaire basis van geestesziekten die samen blijkt te hangen met het immuunsysteem. Dat wijst ook op een verregaande samenhang.

Ook krijgt de patiënt steeds gemakkelijker en vaker een etiket met een ziektebeeld opgeplakt. Is dat een gunstige ontwikkeling? Timo Bolt MA (Julius Centrum UMC) vertelt woensdag 2 maart als historicus over het ontstaan van ziektebeelden zoals ADHD. Wat in 1900 als zenuwachtig werd bestempeld is nu een complex van symptomen die artsen de naam 'ADHD' geven. Lastige kinderen zadelen we op met een medisch etiket en we houden ze in toom met pillen. Want een onvolkomen diagnose is beter dan geen diagnose, toch? Kom woensdag naar de lezing van Timo Bolt in de Boothzaal van de Universiteitsbibliotheek om 13.00 uur met gratis broodjes en een boekverloting en hoor het van hem zelf.

Als het donker wordt, word je moe; als je de middelbare leeftijd bereikt kom je in de overgang en van vrouwen in de dertig zeggen we dat hun biologische klokje tikt. Tijd zit ingebakken in ons lichaam, in de hele cyclus van de geboorte tot de dood. Dat gaat verder dan je misschien denkt. De meeste kinderen worden geboren in de vroege ochtend van een woensdag of een donderdag. En in de hersenen van overleden mensen is te zien hoe laat zij stierven, omdat de tijd letterlijk stil is blijven staan. Over deze en andere feiten van de biologische, lichamelijke tijd, sprak prof. dr. Dick Swaab in zijn lezing voor de serie Tijd.

Dick Swaab is de bekendste neurobioloog van Nederland; zijn boek Wij zijn ons brein is een regelrechte bestseller. Hij zette het hersenonderzoek op de kaart en nog steeds loopt Nederland dankzij het Instituut voor Hersenonderzoek en de Hersenbank wereldwijd hierin voorop. In zijn boek, met de ondertitel Van baarmoeder tot Alzheimer, laat Swaab zien hoe processen in de hersenen gedrag, karaktervorming en (geestelijke) ziekte en gezondheid beïnvloeden en zelfs bepalen. Vooral de rol van hormonen – in samenspel met de omgeving – is niet te onderschatten, zo blijkt uit de vele voorbeelden. Lees meer »

De scheiding tussen lichaam en geest is diep doorgedrongen in onze samenleving. Ons taalgebruik en onze omgang met elkaar impliceren haar, het onderwijs is verdeeld in natuur- en geesteswetenschappen en in de gezondheidszorg is de psychische afdeling afgebakend van de rest. De psychiatrie is op het gebied van gezondheidzorg een beetje een vreemde eend in de bijt. Hoewel psychiaters geneeskunde hebben gestudeerd, beperken hun methoden zich niet tot pillen, spuiten en snijden. Ze praten ook om de patiënt beter te maken. Psychische aandoeningen zijn immers anders dan lichamelijke, toch? Volgens prof. dr. Hemmo Drexhage niet. Psychiaters bevinden zich nog in de middeleeuwen, aldus Drexhage in de eerste lunchlezing in de serie Broodje brein – Lichaam en geest. Voor dokters bestaat de geest niet. Lees meer »

De wetenschap maakt steeds meer gebruik van film en animatie om resultaten van onderzoek samen te vatten, maar ook om te laten zien wat op een andere manier niet zichtbaar is. Zoals moleculen en eiwitten. Als een beeld meer zegt dan duizend woorden, hoeveel kan een bewegende film dan wel niet overbrengen?

In onderstaand filmpje zie je animaties van de basis van leven: cellen in je lichaam. Hoe maken en gebruiken wetenschappers van onder andere Harvard zulke filmpjes? Een studente liep stage in Hollywood bij 'special effects'. Een professor hangt inmiddels met zijn verbeelde wetenschap in kunstgalleries over de hele wereld. 'The world of science is converging with the worlds of videogames and film.' Dat weten Studium Generale en de Universiteit Utrecht ook: lees bijvoorbeeld verder over Gamedesign voor maatschappelijke verandering, 'Serious gaming': verder verdiepen? en Visuele geletterdheid.

Klik op het plaatje hieronder om naar de video te gaan: The Animators of Life.

Welzijn is een goed dat we het liefst alle proefdieren zouden kunnen garanderen. Helaas is dit niet altijd mogelijk. Hoe bepaal je het welzijn van dieren? Zelfs voor mensen is dit soms moeilijk. Gedragsbiologe en proefdierkundige Prof. dr. Frauke Ohl deed baanbrekend onderzoek naar het welzijn van proefdieren. Het is niet nodig voor het welzijn van dieren elke negatieve emotie te willen sparen. Negatieve emoties zijn tot op zekere hoogte zelfs wenselijk. Ook voor ons mensen, omdat dieren en mensen ervan kunnen leren. Een negatieve stimulans kan bij dieren niet per se kwaad, als ze maar de tijd en vrijheid krijgen zich aan te passen. Lees meer »

Door: Inger Brandsma (Xtrack 2010)

Ziekten die veroorzaakt worden door een genetisch defect zijn moeilijk te genezen, maar de verwachtingen zijn dat gentherapie dit soort aandoeningen kan behandelen. Een bekend voorbeeld is de ongeneeslijke spierziekte Duchenne, die met reguliere medicijnen niet genezen kan worden.
Al in de jaren 80 van de vorige eeuw werden de eerste experimentele gentherapiebehandelingen uitgevoerd. Maar waarom is gentherapie nog niet beschikbaar?

Lees meer »

Prof. dr. Arno Hoes (Geneeskunde, UMC Utrecht/UU)

Voordat een geneesmiddel op de markt komt vinden uitgebreide tests plaats om de effectiviteit van het middel vast te stellen. Vaak wordt in zulke onderzoeken gebruik gemaakt van placebo's, om het verschil te meten in het gezondheidseffect van het geneesmiddel vergeleken met een 'nep' behandeling. Prof. dr. Arno Hoes bespreekt de voor- en nadelen van zulke placebo's. En bestaat het placebo-effect eigenlijk wel?

Bekijk het korte filmpje hieronder en/of de gehele lezing.

Wees welkom vanaf 22 september bij de nieuwe lunchlezingenreeks van Studium Generale, elke woensdagmiddag van 13.00-13.45 uur in de Boothzaal van de Universiteitsbibliotheek, Uithof.

Met grote regelmaat komt gentherapie in het nieuws: de laatste doorbraak die gemeld werd had met betrekking op HIV. Genetisch materiaal dat in de menselijke cel wordt ingebracht, remt de werking van het virus.

Het is niet vreemd dat de verwachtingen voor de toekomst torenhoog zijn. Ook erfelijke aandoeningen en ziektes als kanker kunnen door gentherapie behandeld worden. Uiteindelijk zou het mogelijk moeten zijn om voor ieder van ons een op maat gesneden behandelwijze te vervaardigen. Of misschien zijn ziektes zelfs uit te bannen, door in een vroeg stadium 'foutjes' in het DNA op te sporen en te zorgen dat die fout niet tot een ziekte kan leiden. Verandert dit alles de toekomst van onze gezondheid?

Gentherapie is dit jaar het thema van het Xtrack-symposium Ingenious medicin. Onderzoekers uit de wetenschap en de farmaceutische industrie komen aan het woord over de mogelijkheden en keerzijdes van deze nieuwe vorm van behandelen.

Donderdag 16 september in het Educatorium op de Uithof, vanaf 13.00 uur.

Taboes in de sport, ze zijn er genoeg. Het gebruik van doping, het feestgedrag van jonge kampioenen, maar ook het toestaan van de boerka in het zwembad. Sommige zijn al oud, andere hangen samen met actuele maatschappelijke veranderingen. Tijdens de Culturele Zondag op 6 juni in Utrecht stonden twee actuele vragen centraal in lezingen van Agnes Elling over gender en Ivo van Hilvoorde over gentechnologie in de sport. Lees meer »

Op woensdag 26 mei sprak prof. dr. ir. Jacob Fokkema, oud rector aan de TU Delft, over de vermenging van sport en wetenschap. Hij liet zien hoe techniek wordt ingezet bij het behalen van nieuwe records in de topsport. Zo worden bewegingen in kaart gebracht via biomechatronica en biorobotica, schaatspakken verbeterd via speciale strippen en kan de stuurder van een bobslee zich voorbereiden op de baan via een computersimulatie. Dit klinkt allemaal fantastisch, maar hoe ver mag men gaan? En is er zoiets als ‘technodoping’? Lees meer »

Weinig beelden tonen zo treffend de grenzen van het lichaam als de finish van Gabrielle Andersen bij de marathon van Los Angeles in 1984. Prof. dr. Frank Backx sprak in de reeks Sportzomer bij Studium Generale over de grenzen van het lichaam. Andersen lijkt óver haar grenzen heen te zijn gegaan. Sport doet veel met een lichaam. Er komt steeds meer inzicht in de effecten van sport op het lichaam en de sportgeneeskunde wint aan terrein. Sinds 1976 worden in Nederland sportartsen opgeleid en sinds 1987 is sportgeneeskunde officieel erkend door de Ministeries van Welzijn, Cultuur en Volksgezondheid en Onderwijs en Wetenschappen. Sporten is gezond en het komt de samenleving ten goede. Lees meer »

De talrijke onderzoeken die aan de Universiteit Utrecht worden uitgevoerd, zijn vaak ingegeven door onderliggende maatschappelijke vraagstukken. Deze vraagstukken kunnen worden opgelost door de onderzoeksresultaten te implementeren in het politieke beleid. Toch?

Dat het niet altijd een simpel abc’tje is blijkt uit de lunchlezing van Prof. dr. Johanna Fink-Gremmels (Diergeneeskunde, UU), zelf actief in zowel de wetenschap als de beleidsbepalende kant in Brussel. Met haar specialisatie, voedselveiligheid, als rode draad laat ze aan het Studium Generale publiek zien dat beleidsvoering een continue afweging van belangen is. En dat de wetenschap niet altijd het verlossende woord uitspreekt.

Lees meer »

Prof. dr. Arno Hoes,  hoogleraar Klinische Epidemiologie (UMC Utrecht), begon zijn lezing vandaag met een 'placebolezing'  over... voetbal. Het bleek een lezing die niet over het onderwerp van de lunchlezingenreeks ging: valkuilen in de wetenschap. Zo werd op amusante wijze direct de werking van een placebo duidelijk: aan alle randvoorwaarden wordt voldaan, behalve de essentiële inhoud, of, de werkzame stof.

Geneeskunde werkt volgens het principe van evidence based medicine. De werking van een behandelmethode moet wetenschappelijk bewezen zijn. En niet alleen het feit dat het werkt, maar ook in welke mate het effectief is. Een getal dus. Om tot een schatting van het effect komen, worden speciale onderzoeken uitgevoerd. Maar hoe weet je of een gemeten effect is veroorzaakt door het geneesmiddel, of door andere factoren? Lees meer »

‘Voelt u zich wel eens gespannen, maakt u zich zorgen en kunt u niet meer genieten van activiteiten die u eerder leuk vond, zoals winkelen? Dan is Havidol voor u!’ Wacht eens even, Havidol? Dat klinkt verdacht veel als have it all. Inderdaad, het gaat hier om een persiflage op de manier waarop geneesmiddelen tegenwoordig ‘in de markt’ worden gezet door grote farmaceutische bedrijven. Een persiflage die helaas stoelt op een onaangename werkelijkheid, aldus professor Huub Schellekens (UU) in zijn lezing Over regulering van angst. Bij het uitvinden en produceren van geneesmiddelen gaat het allang niet meer om de mens, maar om de centen. Reclame is de grootste kostenpost, beurskoersen het belangrijkste doel. Lees meer »

De psychiatrie streeft naar de opheffing van de eigen beroepsgroep. Als niemand meer een psychiater nodig heeft, is de missie geslaagd. Zover zal het vast niet komen. En misschien is dat ook niet erg, want een bestaan zonder lijden, zonder angst, zonder tekort is ook een bestaan zonder schoonheid en kunst. Professor Damiaan Denys is zowel psychiater als filosoof en liet beiden spreken in zijn lezing ‘Angst als psychische stoornis’ voor de reeks Encyclopedie van de angst. Lees meer »

Behoeft de Mexicaanse griep nog enige introductie? Waarschijnlijk niet. De afgelopen maanden zijn we door de media immers gebombardeerd met aandacht voor deze griepvariant. Hoewel de ergste storm geluwd lijkt, zowel in het nieuws als qua verspreiding van de griep, is de vraag gerechtvaardigd in hoeverre de mens nog veel langer zijn neus op kan halen voor de potentiele verwoestingen die virussen aan kunnen brengen in onze populatie. Het verleden heeft immers geleerd dat besmettelijke ziekten op rampzalige wijze huis konden houden onder de mensheid.

Waar staan we nu in onze strijd tegen virussen, en waar gaat die strijd naartoe? Antwoorden krijgen we van Prof. dr. Marion Koopmans, die als hoofd van de afdeling Virologie van het laboratorium voor Infectieziekten bij het RIVM en bijzonder hoogleraar in de virologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, haar visie op virussen geeft.

Het leven van een virus
Wat is een virus? Koopmans vergelijkt een virus met een postpakketje. Het pakketje beschermt de inhoud, het genetische materiaal. Dit materiaal moet van de ene cel naar de andere cel, waarna het virus functies binnen de cel over begint te nemen en op die manier zowel zijn genetisch materiaal als de envelop vermenigvuldigt waardoor kopieën ontstaan. Daarmee is het ‘leven van een virus’ samengevat: nakomelingen produceren. (Strikt genomen hoort daar de notitie bij dat virussen officieel niet als levende organismen worden aangemerkt.)

Dat virussen zo succesvol zijn in het infecteren van mensen heeft met verschillende factoren te maken. Zo groeit de bevolking, en daarmee de behoefte aan voedsel. Vlees van vogels blijkt een voorname bron van virussen te zijn, dus neemt de kans op verspreiding toe. De bevolkingsgroei maakt ook dat de bevolkingsdichtheid groeit; in mega-steden staan mensen veel met elkaar in contact, waardoor een geïnfecteerde veel ‘slachtoffers’  kan besmetten. Vooral omdat mensen steeds meer reizen en zo een virus zich sneller kan verspreiden. Daarnaast wordt de mens steeds ouder (dus heeft hij langer de kans op besmetting), en is de bevolkingssamenstelling veranderd.

Seizoensgriep
Schrik niet, maar we zijn omgeven door virussen. Toch krijgen we vaker niet dan wel een infectie. We hebben immers een immuunsysteem. Als dat systeem in contact komt met een virus dat ons al eerder heeft besmet, treedt het snel en krachtig op tegen het virus. Door hun genetische inhoud te veranderen (muteren of combineren met virussen die bij dieren voorkomen) verandert het materiaal van het virus, wordt de indringer niet als bekend aangemerkt door het immuunsysteem, en kunnen we er opnieuw ziek van worden. Op deze manier kunnen we elk jaar weer ziek worden van het Influenza-virus en griep krijgen. Hierdoor staat het griepvirus al lange tijd in de belangstelling van de wetenschap. Ook in de winter van 2009 was de wetenschap weer volop gefocused op het Influenza-virus, dat over het algemeen vanuit Azië onze kant op komt. Maar in april bleek dat de blik de verkeerde kant op was gericht, toen de griep uit Mexico kwam...

Uitbraak
In april 2009 doken de eerste tekenen op die duiden op een nieuw griepvirus. In het zuiden van de Verenigde Staten werden kinderen ziek (met dezelfde symptomen) door een bijzonder griepvirus zonder dat er een relatie tussen hen was te ontdekken. Op één factor na: ze waren allen in Mexico geweest. Dat was gelijk een alarmsignaal voor virologen. Destemeer omdat de verspreiding van het virus zeer snel ging. Wat valt er voor landen en organisaties nog te doen als een dergelijke outbreak een feit is en het leed al lijkt geschied?

Het verloop van een outbreak is moeilijk te voorspellen. De Spaanse griep doodde in 1918 naar schatting 40 miljoen mensen. Op het moment dat een zeer besmettelijk virus net is ‘ontdekt’, valt er in die eerste fase nog weinig te zeggen over het risico en de mate waarin besmetting fataal kan zijn. Overheden en gezondheidsinstellingen hebben met reclamecampagnes, voorlichting en vaccins instrumenten in handen waarmee ze een uitbraak niet kunnen voorkomen, maar wel zo klein mogelijk kunnen houden. Achteraf bezien is er misschien wel teveel aandacht en paniek voor de Mexicaanse griep geweest, en leek het vergezicht dat werd geschilderd door alarmerende instanties misschien wat al te donker. Maar juist door de onvoorspelbaarheid van een pandemie, moeten betrokken instanties vooraf met alle scenarios rekening houden. Dus ook de ergste.

De toekomst
Tot slot laat Koopmans haar licht op de toekomst schijnen. Het klimaat zal hierbij een grote rol spelen, zegt ze. Door de onvoorspelbaarheid van zowel virussen als het klimaat, zullen we het voor nu moeten doen met modellen en voorspellingen. Maar een bepaald scenario schetst dat Europa op den duur geschikt wordt om tropische muggen te huisvesten, als de gemiddelde temperatuur verder stijgt. Deze muggen kunnen allerlei virussen meebrengen, waaronder knokkelkoorts. Daarom is er in onderzoek veel aandacht voor deze ziekteverwekkers. Datzelfde geldt voor de succesvolle relatie tussen virussen en drinkwater dat niet schoon is. Aangezien schoon drinkwater in de toekomst een schaarser goed zou kunnen worden, moeten we nu al maatregelen nemen om een goede toekomst tegemoet te gaan.

De lezingenserie Het Brein, waarin wetenschappers uit verschillende disciplines op zoek gaan naar een verklaring voor bewustzijn, wordt afgesloten met een lezing door Iris Sommer. Eerder spraken Bas Haring, Rik Smits en Jan Sleutels in deze serie. Zij benaderden bewustzijn respectievelijk vanuit filosofisch, algemeen wetenschappelijk, taalkundig en geschiedkundig perspectief. Sommer zal het begrip bewustzijn benaderen vanuit neurowetenschappelijke invalshoek. Hiervoor zal Sommer haar verhaal illustreren via haar eigen onderzoek naar schizofrenie. Wat kan schizofrenie ons vertellen over bewustzijn? En hoe kunnen moderne technieken, zoals fMRI, ons verder helpen bewustzijn te concretiseren?

Om een duidelijk beeld te krijgen van de relatie tussen schizofrenie en bewustzijn, is een introductie op schizofrenie handig. Deze kan het beste worden gegeven door een ervaringsdeskundige, iemand met schizofrenie zelf. Steven Scholtus is zo’n ervaringsdeskundige en leidt de lezing in met zijn eigen persoonlijke verhaal.

Steven Scholtus, ervaringsdeskundige
‘Steven, waar ben je gebleven?’ Deze zin was afkomstig van de eerste stem die Steven hoorde. Het was november 1986 en Steven schrok zich rot. Wat is het? Wie is het? Engelen, demonen, buren? Deze allereerste zin heeft uiteindelijk geleid tot een periode van psychoses en paranoia. Een tweede psychose volgde in 1990. Deze had meer impact dan de vorige. Steven hoorde continu stemmen, was erg moe, door de war en raakte in een sociaal isolement. Uiteindelijk werd in 1991 de diagnose schizofrenie gesteld. Hierna volgden vele periodes van ups en downs. Wel heeft Steven het voor elkaar gekregen om in deze periode zijn studie geschiedenis af te maken.

Enkele jaren na de diagnose waren er tekenen van herstel. Steven vond leuk vrijwilligerswerk bij Utrecht RTV en leerde beter om te gaan met de stemmen. Zo kreeg hij goede medicatie en kwam Steven erachter dat afleiding zoeken, gezelschap, het vermijden van stress en een goed ritme ervoor zorgen dat schizofrenie minder de kans krijgt om de overhand te nemen.

De stemmen lijken levensecht. Het klinkt niet alsof iemand vanuit een hoekje in de hersenen zachtjes tegen je aanfluistert, maar het zijn harde en duidelijke stemmen. Alsof er een radio aanstaat. Dit maakt het ook moeilijk om ermee om te gaan. Bij vermoeidheid of sufheid - bij een verminderd bewustzijn - steken de stemmen vaak extra de kop op. Steven hoort echter al zolang stemmen dat hij ze het merendeel van de tijd onder controle heeft. Niet altijd, in sommige stressvolle situaties vindt hij het nog steeds moeilijk om ze te onderdrukken. Zoals vlak voor deze lezing, toen zenuwen hem parten speelden.

Iris Sommer, psychiater en onderzoeker
In navolging hiervan gaat Sommer dieper in op de wetenschappelijke achtergrond van schizofrenie en hoe schizofrenie in relatie staat tot bewustzijn.

Stemmen horen, ook wel auditief verbale hallucinaties genoemd, is het meest voorkomende kenmerk van psychoses. Stemmen horen hoeft echt niet gepaard te gaan met psychoses. Bij een depressie, een manie of niet psychiatrische aandoeningen als epilepsie en doofheid kunnen auditief verbale hallucinaties ook voorkomen. Sterker nog, 15% van de ‘gezonde’ mensen hoort af en toe stemmen.

Maar waarom horen sommige mensen stemmen? Gebleken is dat erfelijke aanleg een rol speelt. Maar dit verklaart nog niet waarom stemmen horen bij sommige mensen resulteert in schizofrenie, terwijl andere mensen er nauwelijks hinder van ondervinden. Hiervoor zijn andere uitlokkende factoren nodig, zoals trauma, drugsgebruik, stress, slaaptekort of weinig sociale contacten.

De teksten van de stemmen kunnen sterk verschillen. Meestal gaat het om pittige stemmen, die kunnen aanzetten tot zelfmoord of complottheorieën. Een kleine groep mensen hoort juist prettige stemmen, die zij vaak associëren met beschermengelen. Dit onderscheid geeft impliciet aan dat stemmen horen niet altijd een last is. Wanneer de stemmen een negatieve inhoud hebben, een hoge frequentie en/of wanneer je er geen controle over hebt, worden ze vaak als last ervaren.

De hersenen
Vanuit de neurowetenschappen is in de afgelopen jaren meer inzicht gekomen in de achterliggende oorzaken van schizofrenie. In de hersenen is de linkerhersenhelft dominant voor taal. Daar zijn drie taalgebieden te onderscheiden: het gebied van Broca, (verantwoordelijk voor taalproductie), het gebied van Wernicke (verantwoordelijk voor taalbegrip) en een kleiner gebied, de primaire gehoorsschors, welke wordt geactiveerd bij geluid van buitenaf.

De activiteit van deze gebieden is via functionele MRI (fMRI) meetbaar. Wanneer mensen met auditief verbale hallucinaties in een dergelijke scanner worden gelegd, is er ongewone activiteit waar te nemen. Niet zozeer de taalgebieden in de linkerhersenhelft blijken actief te zijn, maar voornamelijk de weerspiegelingen ervan in de rechterhersenhelft. Zowel de gebieden van Broca en Wernicke, als de primaire gehoorsschors zijn actief tijdens het horen van stemmen in de rechterhersenhelft. De activiteit van dit laatste gebied, het gebied dat actief is wanneer je geluid van buitenaf hoort, zorgt ervoor dat de stemmen als levensecht klinken. Het lijkt dan alsof de stem afkomstig is van iemand die vlakbij staat.

Maar wetenschappelijke inzichten reiken verder. Met fMRI is ook onderzocht welke hersenactiviteit vooraf gaat aan het horen van stemmen. Vlak voor het horen van stemmen, ongeveer 6 seconde vooraf, is er activiteit waar te nemen in de hippocampus, een hersenstructuur die betrokken is bij het geheugen. Op basis hiervan is geconcludeerd dat de stemmen worden getriggerd vanuit het geheugen. Hierin liggen niet alleen gebeurtenissen opgeslagen die je hebt meegemaakt, maar ook alle dingen die je eerder hebt bedacht. Met andere woorden, de teksten van stemmen zijn gebaseerd op herinneringen die zijn opgeslagen in de hippocampus.

Behandeling
Schizofrenie kan nog niet genezen worden, maar er is wel een scala aan effectieve behandelingen beschikbaar die het leven met schizofrenie vergemakkelijken. Te denken valt aan goede medicatie – anti-psychotica – maar vooral ook veel therapieën als psycho-educatie. Een veelbelovende behandeling is de zogenaamde transcraniale magnetische stimulatie, waarbij een spoel met wisselstroom de hersenactiviteit kan verstoren. Door die spoel precies te richten op die hersengebieden die actief zijn tijdens auditief verbale hallucinaties kan de ziekte sterk worden verminderd.

Bewustzijn
Maar hoe staat schizofrenie in relatie tot bewustzijn? Een correct wetenschappelijk antwoord kan hierop niet worden gegeven, maar suggesties kunnen er wel worden gedaan. Zoals hierboven beschreven is het horen van stemmen verklaarbaar via neurowetenschappelijke onderzoek. Wellicht zitten hierin wel aanwijzingen verborgen over het verklaren van ‘je eigen stem’, het bewustzijn. En zal verder onderzoek met behulp van fMRI, en meer geavanceerd neurowetenschappelijke methoden, concretere aanwijzingen geven.