De aanpak van boosheid en agressie blijft vaak slechts beperkt tot repressie. Kan het ook anders? Daarvoor moeten we eerst weten waar boosheid vandaan komt. Is het opvoeding, zijn het psychische en fysiologische oorzaken of is het de culturele achtergrond?

Sinds enige tijd wordt er onderzoek gedaan naar boosheid, geweld en agressie. In de lezingenreeks Boos gingen wetenschappers uit verschillende disciplines in op de oorsprong en ontwikkeling van boosheid en agressie. Ook stelden zij de vraag hoe hier het beste mee om kan worden gegaan. Alle blogs over de lezingen vind je in deze blogbundel (pdf).

Of kijk hieronder het filmpje waarin de belangrijkste vragen en antwoorden nog eens op een rijtje zijn gezet:

We doen allemaal ons best om de prins of prinses op het witte paard te vinden, maar waar sprookjes eindigen met ze leefden nog lang en gelukkig moet de gewone mens aan de slag. Want het valt nog niet mee om een gelukkige relatie te behouden, aldus dr. Esther Kluwer tijdens haar lunchlezing voor de serie Geloof hoop en liefde, over de rol van vergeving binnen relaties.

Need to belong
We hebben allemaal de fundamentele behoefte aan het vormen en handhaven van hechte, stabiele en interpersoonlijke relaties. We hebben maar een paar van deze hechte relaties nodig om onze need to belong te bevredigingen, maar ze zijn essentieel voor menselijk welzijn. Uitsluiting – bijvoorbeeld een vertrouwensbreuk door overspel – leidt direct tot negatieve emoties zoals jaloezie, eenzaamheid en boosheid. Vergeving kan in zo’n geval verlossing bieden. Lees meer »

Stel, je zit rustig op je trein te wachten op Utrecht Centraal. Er komt een rennende student op je af die zijn trein moet halen. Net als hij jou wil passeren ritst zijn tas open en vallen er allemaal pennen over het perron. Wat doe je? Sta je op en help je de student met het oprapen van de pennen zodat hij toch nog zijn trein kan halen? Of blijf je zitten en laat je de gehaaste student zelf alles bij elkaar sprokkelen? In de meeste gevallen blijft men gewoon zitten. Niemand anders staat op, dus waarom zou jij dat wel doen? Er is hier sprake van een zogenaamde bystander situation: er gebeurt iets en de omstanders kijken toe zonder hulp te bieden.

Het is een van de vele voorbeelden die prof. dr. Kees van den Bos noemde tijdens zijn lunchlezing in de serie Geloof, hoop en liefde, over zijn psychologisch onderzoek naar sociaal gedrag. Dit onderzoek, dat hij uitvoerde met vele collega’s, spitst zich toe op goed gedrag en ongeremdheid. Zijn algemene conclusie: ongeremd gedrag leidt ertoe dat we het goede doen. Lees meer »

Goed nieuws voor allen die graag gelukkig en succesvol willen zijn in hun werk. Wetenschap wijst de effecten van zwakke en sterke punten in onze persoonlijkheid aan zodat we daarmee ons voordeel kunnen doen op het werk. Dr. Rendel de Jong (Sociale en Organisatiepsychologie, UU) spreekt tijdens de lunchlezing voor de serie Geloof, hoop en liefde over de schaduwzijden die positieve karaktereigenschappen kunnen hebben en welke valkuilen ze opleveren in werksituaties. Voor de startende ondernemer zijn er de zogenaamde tien geboden die de kans op slagen vergroten. Lees meer »

Geluk is lange tijd een ondergeschoven kindje geweest in de wetenschap. Er werd geen onderzoek gedaan naar geluk, het idee dat het leven niet per se leuk hoefde te zijn speelde hier ongetwijfeld een belangrijke rol in. Werken, dat moest je doen! Tegenwoordig is geluk een belangrijke lijn van onderzoek, zegt prof. dr. Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), tijdens zijn lunchlezing voor de serie Geloof, hoop en liefde. Geluk en onze gelukservaring zijn belangrijke waarden geworden in de Nederlandse samenleving. Hoe staat ons bruto nationaal geluk er eigenlijk voor? Lees meer »

In 1961 opperde wiskundige en meteoroloog Edward Lorenz dat de vleugels van een vlinder in Brazilië een tornado in Texas kunnen veroorzaken. Deze metafoor hanteerde hij om aan te geven dat een minuscule verandering in zeldzame gevallen enorme gevolgen kan hebben. Wanneer en of dit gebeurt, weet je niet. De beste wetenschappers kunnen het niet voorspellen. Volgens dr. Jaap van Ginneken, massapsycholoog, vallen zulke gebeurtenissen buiten het heersende credo in de wetenschap ‘meten is weten, weten is voorspellen en voorspellen is beheersen’. Wat daarbuiten valt, beschouwden wetenschappers tot voor kort als ‘grillige’ aspecten van hun onderzoeksgebied. Inmiddels kunnen we er meer over zeggen. Bij de eerste lezing van de reeks De zwerm legde Van Ginneken de orde bloot die onder een schijnbare chaos schuilt. Lees meer »

Boosheid is een maatschappelijk fenomeen. Lange tijd werd er weinig onderzoek gedaan naar boosheid, geweld en agressie. De nadruk die de laatste jaren ligt op veiligheid in de samenleving laat zien dat dat aan het veranderen is. Toch blijft de aanpak vaak beperkt tot repressie. Kan het ook anders, bijvoorbeeld door meer aandacht voor opvoeding? N.a.v. de serie Boos (najaar 2011) werd onderstaand filmpje gemaakt.

De vraag naar de werking van onze psyche wordt wel de laatste echte uitdaging van de wetenschap genoemd. Ons brein is ons meest gecompliceerde orgaan en een indrukwekkende machine, verantwoordelijk voor al onze ervaringen, van heerlijke geuren tot ogenschijnlijk onverklaarbare psychische stoornissen. Prof. Frans Verstraten gaf in de lunchlezingenreeks Broodje brein een toegankelijk overzicht van onze psychologische wereld, met aandacht voor de nieuwste ontwikkelingen.

Opvoeden is niet altijd leuk. Het vraagt veel van ouders om in drukke tijden hun hyperactieve kinderen, die alles (en nog meer) van hen willen, op het goede pad te houden. Dat kinderen boos zijn en antisociaal gedrag vertonen ziet men dan ook al snel als problematisch. Het is niet voor niets dat de afgelopen jaren behandelingen voor bijvoorbeeld ADHD zijn vertienvoudigd, terwijl de diagnoses van deze aandoening nauwelijks zijn gestegen. Prof. dr. Micha de Winter, hoogleraar Pedagogiek aan de Universiteit Utrecht, wijst op de inherente moeilijkheden in de opvoeding. Problematiseren van gedrag van kinderen is misschien een ‘easy way out’, maar niet een zaligmakende oplossing. Lees meer »

Prof. dr. Martinus Jan Langeveld – studenten sociale wetenschappen kennen hem als naamgever van hun lesgebouw op De Uithof. Maar wie was die man eigenlijk? Dr. Jaap Bos schreef een biografie van deze markante Utrechtse pedagoog en besprak in zijn lezing Onderwijs – voor de klas en achter de boeken in vogelvlucht diens leven en gedachtegoed. Lees meer »

Hoe komt het dat in het kleine Bulgaarse plaatsje Sliven meer dan de helft van de meisjes in de prostitutie terechtkomt? Wat zijn de oorzaken van de grote stijging van prostitutie in Moldavië? En waarom zijn het Nigeriaanse ‘madams’ en geen mannelijke pooiers, die vrouwen in hun land in hun macht hebben? Een duidelijk aanwijsbare dader-slachtofferrelatie, zoals die vaak in prostitutie en vrouwenhandel wordt aangenomen, is er niet in alle gevallen. In haar cultureel-criminologisch onderzoek heeft prof. dr. Dina Siegel, hoogleraar criminologie aan de Universiteit Utrecht, de persoonlijke verhalen van prostituees in heel verschillende situaties blootgelegd. Elk geval heeft een eigen problematiek, die een veel diversere aanpak vraagt dan een focus op slachtoffer en dader alleen. Lees meer »

Wat is het verschil tussen Ciske de Rat en de Marokkaanse straatschoffies waar nu zoveel over te doen is? Ciske werd door haast iedereen in de armen gesloten, hoewel ook hij irritant en soms crimineel gedrag vertoonde. ‘Een straatrat om van te houden’, maar waarom geldt dit niet voor de straatjeugd van tegenwoordig? Om een antwoord op deze vraag te vinden, heeft dr. Jan Dirk de Jong een periode meegelopen met een groepje straatjeugd van Marokkaanse komaf. Hij werd geaccepteerd door de groep, en kon op die manier een bijzondere inzicht krijgen in de werking van de straatcultuur en groepsdynamiek bij jonge delinquenten. Hoewel er vaak naar de cultuur wordt verwezen, is dit zeker niet de meest voor de hand liggende oorzaak. Lees meer »

Bij radicalisering denken we vaak aan enge dingen: gewelddadige jongeren die losstaan van de samenleving en onberekenbaar en beangstigend gedrag vertonen. Het is dan ook niet gek dat de eerste reactie van beleidsmakers en maatschappelijk werkers is dat zulk gedrag ingeperkt moet worden. Radicalisering is ‘fout’, en dient opgespoord en gestopt te worden. Maar is dit wel de enige weg? Werkt het niet juist averechts als we deze jongeren direct afschrijven, en zij niet meer gehoord worden?

Dit is het argument dat dr. Stijn Sieckelinck en prof. dr. Marion van San in hun lezing in de serie Boos naar voren brengen. In plaats daarvan stellen zij een nieuwe benadering voor. Voor het boek Idealen op drift (2010) hebben zij geprobeerd een aantal radicaliserende jongeren met een open blik tegemoet te treden. Niet om hen een platform te geven, maar om beter te kunnen begrijpen wat hen drijft en hoe zij hun extreme idealen hebben ontwikkeld. In het onderzoek zagen zij deze jongeren dan ook niet als vijanden, maar als tegenstanders. Op deze manier werden de jongeren niet weggezet, maar serieus genomen. De pedagogische omgeving van ouders, school en internet kreeg daarbij nadruk. Waarom heeft die omgeving niet kunnen voorkomen dat de jongeren zijn geradicaliseerd? Lees meer »

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) meldt in het RTL Ontbijtnieuws dat meer dan 60.000 Nederlandse kinderen via internet gepest worden. Het gaat dan bijvoorbeeld om dreigtweets, irritante en seksueel getinte emails en confronterende filmpjes op YouTube en Facebook. Daarnaast blijkt uit het onderzoek van het SCP dat ouders en leraren hier steeds minder van op de hoogte zijn. Het internet is nu eenmaal minder gemakkelijk te overzien dan het schoolplein.

Het nieuwsbericht onderstreept het belang van deze nieuwe vormen van pesten, ook wel cyberbullying genoemd. In haar gelijknamige lezing gaat prof. dr. Christiane Spiel, hoogleraar Educatiepsychologie aan de Universiteit van Wenen, in op de problemen die hiermee samenhangen. Hoewel digitaal pesten op het eerste gezicht misschien niet veel lijkt te verschillen van andere vormen van pesten, heeft het een heel eigen dynamiek. Lees meer »

Het opvoeden van een kind is als het bakken van een goede omelet. Althans, dat is de manier waarop prof. dr. Bram Orobio de Castro, hoogleraar Ontwikkelingspsychologie aan de Universiteit Utrecht het graag ziet. Voor een goede omelet zijn twee dingen nodig: de juiste ingrediënten in de goede verhouding, en iemand die weet hoe hij de omelet moet bakken. Niet te lang, maar ook niet te kort. Het een is niet belangrijker dan het ander; voor een écht lekkere omelet zijn beide nodig. Ook bij het opvoeden van kinderen gaat dit in zijn ogen op. Oorzaken van probleemgedrag zijn nooit direct terug te voeren tot nature (de aanleg) of nurture (de opvoeding) alleen. Bij het achterhalen van de wortels van probleemgedrag gaat het om de specifieke interactie tussen beide.

Vaak zoeken psychologen naar universele verklaringen voor agressief gedrag van jongeren. Hierbij maken zij een onderscheid tussen twee soorten oorzaken. Ten eerste zijn er factoren die het kind zelf kwetsbaar maken, zoals een onderontwikkeld IQ, of het niet goed kunnen inschatten van emoties bij anderen. Op basis van dit type ‘oorzaken’ krijgen kinderen, in de woorden van Orobio de Castro, een ‘sticker’ opgeplakt, waarmee een woud aan behandelplannen samenhangt. Een tweede type factoren ligt in de opvoeding. Zij sturen het kind als het ware in de verkeerde richting. Verwaarlozing en omgaan met ‘de verkeerde mensen’ zijn hiervan voorbeelden. Lees meer »

Het boek Wij zijn ons brein van prof. dr. Dick Swaab staat al maanden in de bestsellerlijsten. Zijn stelling heeft dan ook veel invloed in het publieke debat. Ook in de academische wereld is er veel discussie over de vraag of mensen zijn te verklaren vanuit hun hersenfuncties. Studium Generale ontkomt ook in de serie Boos niet aan deze invalshoek, zoals blijkt in de lezing van prof. dr. Walter Matthys, bijzonder hoogleraar Pedagogiek aan de Universiteit Utrecht en jeugdpsychiater bij het Universitair Medisch Centrum Utrecht.

Wat zijn de belangrijkste oorzaken van probleemgedrag? Zorgt een verwaarloosde of verkeerde opvoeding voor agressief gedrag, of liggen de oorzaken al voor de geboorte vast in de genen? En in hoeverre kunnen aandoeningen als ADHD verklaard worden met een kijkje in de hersenen? Het antwoord hierop is genuanceerd, zo blijkt. Lees meer »

Boos zijn lost niets op. Althans, dat is wat veel mensen ingeprent hebben gekregen. Het staat helder nadenken in de weg en zorgt ervoor dat we onszelf niet meer volledig in de hand hebben. Boosheid kan dan ook al snel omslaan in opvliegend en gewelddadig gedrag. Maar is boosheid eigenlijk wel in alle gevallen onhandig? En leidt het echt per definitie tot agressief gedrag?

In de openingslezing van de serie Boos laat prof. dr. Willem Koops, decaan van de faculteit Sociale Wetenschappen, zien dat agressie helemaal niet per definitie ‘slecht’ hoeft te zijn. Tennisspelers die niet in ieder geval een beetje agressief zijn, kunnen in zijn ogen zelfs niet excelleren in hun sport. Hoewel agressie wel per definitie voortkomt uit emotionele boosheid, wil dit nog niet zeggen dat deze boosheid ook omgezet wordt in antisociale agressie. Deze agressie kan ook prima ‘pro-sociaal’ zijn. Lees meer »

Op 15 en 16 augustus is de na-inschrijving geopend voor de cursussen van blok 1. Schrijf je in voor de bachelorcursus 'Boos' voor 7,5 ECTS (code 200500034) in Osiris (via de volgende link).

In de serie Boos, een programma in samenwerking met de Faculteit Sociale Wetenschappen, onderzoeken de sprekers de oorzaken, ontwikkeling én oplossingen van agressie en boosheid bij jongeren. Waarom gedraagt het ene kind zich agressief en het andere niet? Wanneer slaan de idealen van bewuste jongeren om in radicaliteit? Zit boosheid in de genen of in de opvoeding? En wat betekent dat voor de aanpak ervan? Kijk voor het hele programma op de pagina van Boos.

Studenten van alle studierichtingen kunnen deze lezingen volgen als bachelorcursus voor 7,5 ECTS.

Boosheid als individueel en maatschappelijk verschijnsel. Waar komt dat vandaan? Agressief gedrag heeft psychische, fysiologische en culturele oorzaken. Is het mogelijk om via de opvoeding dit gedrag in positieve banen te leiden?

Lange tijd werd er weinig onderzoek gedaan naar boosheid, geweld en agressie. De nadruk die de laatste jaren ligt op veiligheid in de samenleving laat zien dat dat aan het veranderen is. Toch blijft de aanpak vaak beperkt tot repressie. Kan het ook anders, bijvoorbeeld door meer aandacht voor opvoeding?

Met o.a. prof. dr. Micha de Winter, prof. dr. Willem Koops en prof. dr. Dina Siegel.

De serie Boos vindt plaats op acht woensdagen vanaf 14 september, 20.00 tot 21.30 uur.

In hoeverre is onze samenleving maakbaar? Hoe weeg je algemene veiligheid af tegenover individuele vrijheid? En hoe zorg je dat de bevolking gezond blijft zonder al te paternalistisch te worden? In het programma 'Utrecht Science' gaven vier directeuren van wetenschappelijke instituten uit Utrecht antwoord in op deze vragen. Het Verwey-Jonker Instituut, het RIVM, het NIVEL en Trimbos-instituut bevinden zich tussen wetenschap en beleid. Hoe bewaren deze instituten hun evenwicht?

De blogbundel van de serie 'Utrecht Science' met de artikelen over de lezingen staan nu online. Klik hier om de bundel te downloaden.

Sigmund Freud is verguisd om zijn te stringente theorieën, maar het is zonde als daarmee zijn invloed op de psychologische praktijk en op het denken over de mens geen aandacht meer krijgt. Freud is feitelijk de ontdekker van de neurose, waar we allemaal wel eens aan lijden zonder meteen psychisch gestoord te zijn. Hij stelde daarmee de grens van normaal en abnormaal, gek en niet-gek ter discussie. Neuroses zijn te behandelen door goed te luisteren en vanuit een open blik betekenis te verlenen aan het verhaal van een patiënt. Dat dit nu allemaal vanzelfsprekend klinkt, hebben we aan Freud te danken, zo betoogde prof. Paul Schnabel in zijn lezing over dit ‘genie in de wetenschap’.

Bewaarder in een gesticht
Interesse in het verhaal van de mens: in Freuds tijd – hij leefde van 1856 tot 1939 –  was het zeer ongebruikelijk om te luisteren naar een patiënt. Dat komt ook omdat de psychiatrie zich bezig hield met psychotische patiënten, voor wie geen andere ‘behandeling’ mogelijk was dan vastbinden en opsluiten. Freud ontdekte een nieuwe categorie patiënten, die daarvoor niet bestond. Freud, die werd opgeleid tot arts-onderzoeker, vond de zware gevallen niet boeiend. Psychoses waren niet te behandelen of te genezen – medicijnen waren er nog niet – dus de arts functioneerde als een bewaarder in een gesticht, net als in een gevangenis. Lees meer »

Je moet sterk in je schoenen staan wil je je individualiteit bewaren in een groep. Natuurlijk, mensen veranderen niet compleet in makke lammetjes op het moment dat ze met meer dan drie zijn. Maar onderschat de kracht van groepsdruk niet. Ze werkt geniepig en is moeilijk te vermijden. Solomon Asch toonde de kracht van groepsprocessen aan met een beroemd geworden experiment. Leg aan vijf acteurs en één proefpersoon een aantal simpele meerkeuzevragen voor. Laat de acteurs telkens een overduidelijk fout antwoord geven en na een paar vragen zal de proefpersoon geneigd zijn ook het foute antwoord te geven. Prof. dr. Frans Verstraten maakte bij de laatste lunchlezing duidelijk dat de omgeving een grote rol speelt bij het gedrag van mensen, of het nu gewenst of ongewenst is.

De kracht van wij/zij
Een nog beroemder maar ook beruchter experiment dat de duistere kant van groepsvorming toonde, is Philip Zimbardo’s ‘Stanford prison experiment’. Een willekeurige groep van 24 studenten werd verdeeld in een groep bewakers en een groep gevangen. Al gauw gingen de bewakers sadistische trekken vertonen wat de band onder de gevangenen versterkte. Na zes dagen moest het experiment afgebroken worden omdat het uit de hand liep. Mensen in een groep kijken naar elkaar en kopiëren elkaars gedrag. Ze voelen zich meer verwant met hen die bij de ‘in-group’ horen dan zij die daar niet bij horen. Het experiment waarbij een groep mensen die elkaar niet kennen willekeurig een kleur hoedje wordt gegeven, toont hetzelfde principe op een minder dramatische manier. Hoewel volledig willekeurig verdeeld, beoordelen mensen anderen met hetzelfde kleur hoedje gemiddeld positiever dan de rest. Een groep die een gezamenlijk kenmerk deelt, heeft al snel positieve vooroordelen over diegenen die erbij horen, en negatieve over diegenen daarbuiten. Lees meer »

Als je een kerncentrale met je ogen dicht kunt afsluiten en je schrijft ‘werd’ met ‘-dt’, ben je dan intelligent? Ben je intelligent als je alleen maar tienen haalt op school, maar een bal niet op een normale manier kan raken of de buitenspelregel maar niet snapt? En een aap die een stok gebruikt om bij een banaan te komen, is dat een teken van intelligentie? Misschien wel, misschien niet. Wat intelligentie is valt te bediscussiëren. Misschien moeten we spreken van verschillende soorten intelligentie. Er bestaat onder andere wiskundige, sociale, linguïstische en muzikale intelligentie. Intelligentie lijkt wel wat te maken hebben met leren. Prof. dr. Frans Verstraten sprak bij de lunchlezing Broodje Brein over onze ontwikkeling en wat leren is. Intelligentie is meer dan een probleem kunnen oplossen. Lees meer »

In Nederland zijn twee antwoorden mogelijk op de vraag hoe het gaat: ‘Goed, lekker druk’ of ‘Nou, druk druk druk hoor.’ Drukte kan zowel positief als negatief zijn, dat zal iedereen herkennen. Onder tijdsdruk presteer je beter, maar te veel tijdsdruk geeft stress. Over de verschillende kanten van tijdsdruk sprak prof. Tanja van der Lippe in haar lezing over de sociologische benadering van tijd.

Objectieve tijdsdruk
Sociologen willen altijd alles meten. Maar hoe meet je een begrip als tijdsdruk? Dat kan op twee manieren. De objectieve tijdsdruk laat zien hoeveel tijd mensen besteden aan bepaalde zaken. Dat kan iedereen nadoen: hou een week lang een dagboekje bij waarin je elk kwartier noteert wat je doet. Al die bezigheden kun je onderverdelen in categorieën en in een grafiek verwerken die heel duidelijk toont hoe je tijdbesteding in elkaar zit. Natuurlijk is dit allemaal niet zo simpel als het lijkt. Denk je eens in hoe veel tijd er gaat zitten in het schrijven van het dagboekje, is dat ook een aparte categorie? En in welke categorie valt een handeling als ‘spelen met de poes’ of doelloos op internet surfen? Lees meer »

‘Hoe heet het ook alweer als iemand ziek is, andere mensen kan besmetten en in een afgesloten ruimte wordt gestopt? Het is iets met een ‘q’… Een beetje een lang woord, Frans geloof ik… Het ligt op het puntje van mijn tong.’ Herken je zulke gedachten? Het idee dat je het antwoord op een vraag precies weet, je moet alleen nog even op het woord of de naam komen. Hoewel het woord dat je zoekt ontbreekt, zijn er allerlei associaties met het woord die zich aan je voordoen. Deze ervaring is illustratief voor de werking van het geheugen.

Het geheugen is niet gekoppeld aan een specifiek deel van het brein, het is afhankelijk van een netwerk waarin verschillende gebieden samenwerken. De klank van een woord kan je je herinneren maar het woord zelf ontschiet je even. Herinneringen lijken te bestaan uit verschillende componenten die verbonden zijn met verschillende functies in de hersenen. Het geheugen is daarom een lastig onderwerp voor psychologen. Prof. dr. Frans Verstraten ging de uitdaging aan en bracht tijdens de lunchlezing structuur aan in dit complexe onderwerp. Lees meer »

Psychologen kunnen niet door mensen heenkijken. Het beeld van de psycholoog met een baard en een grote leren stoel waarop hij of zij patiënten plaatst om eens diep in hun psyche te gaan graven is achterhaald (als het al ooit klopte). Hun vakgebied behelst meer dan dat. De psychologie van vandaag is eerder een familie van verschillende disciplines dan een uniform, duidelijk afgebakend vakgebied. Naast sociale, klinische en ontwikkelingspsychologie, is er tegenwoordig ook forensische, biologische en zelfs mathematische psychologie.

De wortels van de psychologie gaan ver terug, misschien zelfs verder dan je denkt. Hoewel Wilhelm Wundt in de meeste handboeken genoemd wordt als een van de grondleggers van de psychologie (hij richtte het eerste psychologisch laboratorium op), waren mensen in het stenen tijdperk al bezig met wat zich in hun hoofd afspeelde. Gaten in schedels uit die tijd zouden het gevolg kunnen zijn van pogingen mentale stoornissen te verhelpen. Het is het startpunt van de eerste van vier lunchlezingen over psychologie door prof. dr. Frans Verstraten. Lees meer »

Opvoeden in cultureel en historisch perspectief
Het ideaalbeeld van opvoeding verschilt tussen culturen. Alle ouders wensen hun kinderen het beste toe. De manieren om dat te bereiken lopen uiteen. Hoe groot is de invloed van de Koran voor islamitische ouders? Hoe zit het in Japan met de verhouding tussen traditie en moderniteit? In China geldt een eenkindpolitiek, hoe is dat voor het kind? Hoe is het om een jongen of meisje te zijn in India? In Nederland wonen gezinnen met verschillende achtergronden bij elkaar in een wijk. Wat kunnen zij van elkaar leren? Ook het historisch perspectief komt aan de orde.

Kijk hieronder het samenvattende filmpje dat van de achtdelige reeks Voorbeeldig opgroeien gemaakt is. Of download de blogbundeling met alle teksten over de verschillende lezingen, van onder anderen prof. dr. Herman van Gunsteren, Bettine Vriesekoop en prof. dr. Micha de Winter.

Een maatschappij van 16 miljoen mensen is niet gemakkelijk te sturen. Toch is het van belang dat we ons netjes gedragen en gezond leven. In hoeverre is de samenleving maakbaar? Hoe houd je voetbalrellen in de hand, maak je het antirookbeleid fair en zorg je dat het danspubliek geen foute pilletjes slikt? Niet alleen de universiteit levert bewijs voor beleid. Vier directeuren van Utrechtse kennisinstituten spreken over maatschappelijke kennis in de praktijk.

Deze serie is onderdeel van het lustrumprogramma van de Universiteit Utrecht, die 375 jaar geleden werd opgericht als illustere school. Inmiddels is Utrecht uitgegroeid tot het kloppend hart van kennisontwikkeling in Nederland.

Woensdagen vanaf 6 april.

Let's do lunch!

In vier lunchlezingen hoor je de verrassende antwoorden die moderne wetenschappelijke inzichten en technieken uit bijvoorbeeld de geneeskunde en de neurologie geven op grote filosofische vragen. Over de scheiding tussen lichaam en geest, vrije wil en identiteit.

In maart geeft prof. dr. Frans Verstraten een inleiding in de psychologie. Het brein is ons meest gecompliceerde orgaan en een indrukwekkende machine, en het ontrafelen van de werking ervan is een uitdaging voor de wetenschap.

Vanaf woensdag 9 februari om 13.00 uur in de Universiteitsbibliotheek op De Uithof. Broodje en boekverloting inbegrepen!

In de voorgaande lezingen in de reeks Voorbeeldig opgroeien zijn veel pedagogische problemen gesignaleerd. Zo wees dr. Gupta op de achtergestelde meisjes in India en sprak drs. Naoko Richters over de psychologische problemen van Japanse pubers. In de laatste lezing in de reeks bekijkt prof. dr. Micha de Winter de zaken positief. Pedagogiek gaat niet alleen over het signaleren van problemen. Het kan ook gebruikt worden om kinderen op te voeden tot wereldburgers. Lees meer »

Sinds het nieuwe kabinet haar plek heeft ingenomen, is het afgelopen met het Ministerie van Jeugd en Gezin van ChristenUnie-leider André Rouvoet. Prof. mr. Herman van Gunsteren, emeritus hoogleraar politieke theorie en rechtsfilosofie, legt in zijn lezing in de Studium Generale-reeks Voorbeeldig opgroeien uit dat dit erg verstandig is. Ouders, en met hen André Rouvoet, lijden in zijn ogen namelijk aan ‘morele inhaligheid’: zij denken dat zij degenen zijn die de meeste invloed hebben op de opvoeding van kinderen. Dit is volgens Van Gunsteren een fictie: er zijn vele andere vormen van gezag die even belangrijk zijn. Lees meer »

Door de geschiedenis van opvoeden in Nederland loopt als rode draad: opvoeden moet! En sinds een en ander bij wet in 1905 is vastgelegd is dit niet alleen maar een morele verantwoordelijkheid, maar een verplichting. Prof. dr. Jeroen Dekker is hoogleraar in de Grondslagen van de Pedagogiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en sprak in de serie Voorbeeldig opgroeien over de geschiedenis van opvoedingsidealen in Nederland.

Voor een historicus zijn er verschillende bronnen voor het achterhalen van de geschiedenis van de pedagogiek: non-fictie boeken, fictie boeken (die laten patronen van menselijk gedrag zien) en de schilderkunst. Dit laatste geldt vooral voor Nederland, waar met name in de Gouden Eeuw miljoenen (werkelijk!) schilderijen zijn gemaakt met afbeeldingen over het dagelijks leven, denk daarbij aan bijvoorbeeld Jan Steen. Lees meer »

Sinds de negentiende eeuw zijn wetenschappers zich steeds meer over het kind gaan buigen. Wat een normale kindertijd is, hoe een kind zich gemiddeld ontwikkelt, en of een kind aangepast gedrag vertoont – gaan al die standaardiseringen niet in de weg staan van het individuele kind? Die vraag, die ook al opkwam bij de lezing van Peter Stearns, stelt Mineke van Essen in haar artikel Het normale kind – Ontdekking of mythe? in de laatste editie van de Academische Boekengids.

Moeten ouders hun kinderen in de opvoeding vrijlaten of juist strak houden? ‘Geconstrueerd of niet, het spanningsveld tussen terughoudendheid en bemoeienis loopt als een rode draad door de geschiedenis van de kindertijd’, schrijft Van Essen. Het is ook een van de centrale vragen uit de lezingenreeks Voorbeeldig opgroeien. Aanstaande woensdag spreekt daarin prof. dr. Jeroen Dekker, wiens boek Het verlangen naar opvoeding in het artikel ook ter sprake komt. ‘Wat door de tijd heen veranderde, was niet het pedagogische verlangen als zodanig, maar de omstandigheden waaronder dit gestalte kon krijgen.’ Dan gaat het om basisbehoeften zoals een goede gezondheid en welvaart, die eerst vervuld moeten worden voordat ouders aan het verlangen tot opvoeding gehoor kunnen geven.

De idealen veranderen natuurlijk ook, van vroomheid via deugdzaamheid tot geluk – zoals Peter Stearns schetste. Maar allengs gaat de overheid de opvoeding steeds meer reguleren en controleren, wat ten koste dreigt te gaan aan de eigenheid van elk kind. Van Essen betoogt met Jeroen Dekker dat ook de invloed van de wilde, chaotische kindertijd steeds weer terugkomt. In de kunst van Cobra bijvoorbeeld, waar de verbeelding aan de macht is, of juist in idyllische schilderijen van kinderen in de natuur.

Woensdag om acht uur spreekt prof. dr. Jeroen Dekker in de serie Voorbeeldig opgroeien, in de Senaatszaal van het Academiegebouw.

In een perfecte socialistische staat is er geen criminaliteit. Tenminste, dat werd je verteld als je opgroeide onder het Sovjetregime. Prof. dr. Dina Siegel kan zich nog herinneren dat ze dan ook verbaasd was toen ze op weg naar school duistere figuren bezig zag met duistere zaakjes. De propaganda en de beelden die ze waarnam congrueerden niet met elkaar. De propaganda had er niet verder naast kunnen zitten. De Russische maffia is een ontzettend machtige organisatie, zowel onder het Sovjetregime als na de val daarvan. Maffia kan een samenleving bederven, maar tegelijkertijd is het een spannend, mysterieus fenomeen. Wat weten we eigenlijk van de maffia? Prof. dr. Siegel maakte de Russische maffia in Moskou en St. Petersburg van dichtbij mee en gidste ons tijdens de vierde lunchlezing langs de fascinerende cultuur en rituelen van de Vory v Zakone. Lees meer »

Eerder deze week plaatsten we al de lezing van dr. Beatrice de Graaf over Kleine mensen, grote daden. Vandaag is de beurt aan prof. Paul Schnabel, hoogleraar aan de UU en directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Wetenschap in opdracht van de overheid - hoe werkt dat?

De eenkindpolitiek in China zorgt voor een heel volk van verwende enig kinderen die altijd hun zin krijgen en nooit verantwoordelijkheid hoeven nemen. Dit Westerse vooroordeel over opgroeien in China is misschien deels waar, maar vertelt lang niet het hele verhaal. Bettine Vriesekoop, oud-tafeltennisster en tegenwoordig journaliste gespecialiseerd in China, benadrukte in haar lezing voor de serie Voorbeeldig opgroeien, dat naast de verwende keizertjes in Peking er op het platteland veel arme, hardwerkende kinderen opgroeien, zonder ouders.

De eenkindpolitiek is in 1979 ingesteld en inmiddels is de eerste generatie daarvan zelf toe aan kinderen. Overigens mogen ouders op het platteland twee kinderen krijgen en is het voor de welgestelden vrij makkelijk om het recht op de tweede kind te kopen, dus niet elk Chinees jongetje of meisje mist een broertje of zusje. Vriesekoop vertelt over de gemiddelde jeugd van in China geboren kinderen. Zoals in zoveel andere landen maakt het heel wat uit waar je precies geboren wordt: in de stad of op het platteland, in een familie met of zonder connecties. Lees meer »

In het kader van de Universitaire Vredesdagen vond gisteren het symposium On speaking terms plaats, dat georganiseerd werd in samenwerking met de Studentenvereniging voor Internationale Betrekkingen (SIB) en Oikos.

Ruimte voor vredeseducatie was er genoeg in het Academiegebouw tijdens de verschillende workshops en lezingen, waarin aan de orde kwam hoe de wetenschap ingezet kan worden voor vrede in plaats van oorlogsvoering. Een van de conclusies is dat deze ruimte er in de samenleving óók moet zijn, als een remedie tegen het geweld en de agressie waar we voortdurend tegen aan lopen. Onderdeel van die ruimte is het erkennen en respecteren van verschillen. Professor Micha de Winter (Pedagogiek, UU) stelde dat dit een cruciaal onderdeel van de opvoeding van kinderen moet zijn: kinderen moeten zich kunnen inleven in anderen en in andere (verschillende) levensinzichten. Naast empathie moeten kinderen het vermogen ontwikkelen kritisch op zichzelf te kunnen reflecteren. Dit zou mede leiden tot het wereldburgerschap zoals Hannah Arendt dat ooit bedacht heeft. Van haar komt ook de uitspraak ‘go travelling’oftewel: verbreed je horizon! Lees meer »

Het zijn vreemde cijfers: in sommige Indiase staten bestaat een ‘tekort aan vrouwen’. Op elke 100 jongens worden maar 80 meisjes geboren. Vreemde cijfers vooral omdat ze helemaal niet mogelijk zouden kunnen zijn. Normaal gesproken zorgt de natuur toch voor een evenwicht?

In de derde lezing in de reeks Voorbeeldig opgroeien laat dr. Jyotsna Gupta, universitair hoofddocent gender en diversiteit aan de Universiteit voor Humanistiek, zien dat er voor dit onlogische demografische verschijnsel specifieke oorzaken zijn aan te wijzen. En dat deze oorzaken voor een groot deel te maken hebben met het verschil tussen jongens en meisjes in India. Lees meer »

De eerste lezing in de reeks ‘Voorbeeldig opgroeien’ behandelt direct een actueel onderwerp: opgroeien met de Koran. Dr. Nico Landman, als islamoloog verbonden aan de Universiteit Utrecht, gaat in op de verschillende rollen die de Koran kan spelen in het onderwijs. De vraag die dit oproept, zeker in de huidige tijd, is hoe dit zich verhoudt tot het Nederlandse schoolsysteem.

Stampen
Op het eerste gezicht springt vooral de spanning tussen het seculier vormgegeven onderwijs in Nederland en het onderwijs op basis van de Koran in het oog. Dit komt bijvoorbeeld naar voren in de kritiek van Ahmed Marcouch op islamitische scholen in ons land. Op deze scholen werd de Koran voornamelijk via het stampen van de teksten op een autoritaire manier onderwezen. Landman laat zien dat dit niet ver afligt van het klassieke islamitisch onderwijs van het begin van de twintigste eeuw, waarbij het leren van de tekst voorop stond, in plaats van het begrijpen of kunnen gebruiken van de inhoud. Lees meer »

Dr. Elisabet Rasch (Culturele Antropologie, UU)

De culturele antropologie is een kwalitatieve wetenschap bij uitstek. De onderzoeker dompelt zich onder in de populatie die hij onderzoekt. Wat betekent het voor wetenschappelijke objectiviteit als de mens de mens onderzoekt? Ligt het gevaar van politieke correctheid en sympathie voor de underdog op de loer?

Bekijk het korte filmpje hieronder en/of de gehele lezing.

Wees welkom vanaf 22 september bij de nieuwe lunchlezingenreeks van Studium Generale, elke woensdagmiddag van 13.00-13.45 uur in de Boothzaal van de Universiteitsbibliotheek, Uithof.

Van kids tot kindekens, van Aziatische prinsjes tot de eigenwijze snottebellen uit de Randstad: kinderen zijn overal en altijd de trots van hun ouders. De idealen die op kinderen worden geprojecteerd, zeggen veel over de tijd en cultuur. Moet je kinderen vrijlaten of strak houden? Opvoeden tot vrije geesten of tot gedisciplineerde burgers?

In september begint Voorbeeldig opgroeien, een reeks lezingen over opvoeding en pedagogiek in verschillende culturen. Hoe groeien kinderen op in bijvoorbeeld China? Op de website human.nl is een filmpje te zien van Xin Long en zijn ouders. Zijn opvoeding is niet gebruikelijk in China. Kijk zelf hieronder naar het filmpje dat deel uitmaakt van een vijftal filmimpressies, over mensen uit verschillende landen die hun eigen koers varen. Op Metropolis TV zijn nog meer filmpjes te vinden over opvoeden wereldwijd.

Geweld hoort bij de mens en de natuur. Vorig jaar sprak Hans Achterhuis op de Universitaire Vredesdagen over geweld als natuurlijke factor. Moeten we er dan maar mee leren leven? Of is het juist iets van de mens dat hij zijn agressie kan beheersen? Met die vragen eindigde de discussie toen (zie ook hier). Dit jaar staan de Vredesdagen in het teken van vredeseducatie, de wetenschap die probeert met middelen als dialoog en verzoening grip te krijgen op geweld.

’s Middags heb je de keuze uit verschillende workshops, van een debat over de Taliban tot een filmvertoning. ’s Avonds spreken prof. dr. Micha de Winter, die vredeseducatie inzet tegen rellende wijken in Culemborg, en dr. Bas van Stokkom, specialist op het gebied van dialoog en verzoening in conflictgebieden in Afrika.

Natuurlijk serveren we rond etenstijd weer een patatje oorlog!

Het Vredesdagensymposium is op dinsdag 5 oktober.

Dr. Ignace Hooge (Psychologische Functieleer, UU)

Volgens dr. Ignace Hooge hebben ontwerpers een hekel aan psychologie. Dit wetenschapsveld genereert namelijk wel kennis over de menselijke psyche, maar de praktische toepasbaarheid daarvan blijkt niet altijd even duidelijk. Hooge legt de vinger op de zere plek en vertelt over de visuele valkuilen.

Bekijk het korte filmpje hieronder en/of de gehele lezing.

Wees welkom vanaf 22 september bij de nieuwe lunchlezingenreeks van Studium Generale, elke woensdagmiddag van 13.00-13.45 uur in de Boothzaal van de Universiteitsbibliotheek, Uithof.

Voorbeeldig opgroeien laat je kennismaken met pedagogische idealen van over de hele wereld. Van kids tot kindekens, van Aziatische prinsjes tot eigenwijze Hollandse tuttebellen: kinderen zijn overal en altijd de trots van hun ouders. Sprekers in deze reeks vertellen over het kind in de islam, over opgroeien in China en opvoeden in India. Maar ook in de Nederlandse buitenwijk.

Ook het historisch perspectief komt aan bod. Hoe zijn de idealen van het opvoeden door de tijd veranderd? Bestaan er regels en wensen die altijd en overal terugkeren, in elke tijd en elke cultuur? Of leren we het meest van de unieke verhalen van anderen?

Met onder anderen dr. Nico Landman, Bettine Vriesekoop en prof. mr. Herman van Gunsteren.

Studiewaardeerbaar
Studenten Sociale Wetenschappen of LAS kunnen deze lezingen volgen voor 7,5 ECTS. Hier vind je meer over de cursuseisen en het volledige programma.

Tijdens een WK is de verbroederende werking van sport goed merkbaar. Mensen versieren met z’n allen de straat en kijken gezamenlijk op grote schermen naar de wedstrijden. Er heerst een gevoel van nationale trots. Prof. dr. Maarten van Bottenburg sprak, in de laatste avondlezing van de reeks Sportzomer, over de effecten van sport op de samenleving. Hij liet zien dat sport een positief effect op de sociale cohesie kan hebben, maar dat er ook keerzijden aan zitten.

Lees meer »

Van bovenaf gezien was het op een bepaalde manier een mooi gezicht. Een massa mensen die, alsof het gechoreografeerd was, plotsklaps in alle richtingen uiteendijde. Vanaf de grond bekeken was er van schoonheid weinig sprake. Vanuit dat perspectief is ‘angstaanjagend’ een beter woord om de verstoring tijdens de dodenherdenking op de Dam te beschrijven. Uiteindelijk was er eigenlijk niets aan de hand. Slechts een gek die begon te schreeuwen. Desalniettemin schrokken mensen en drongen beelden en gevoelens zich aan ons op die herinnerde aan Koninginnedag 2009. Paniek veroorzaakte paniek die paniek veroorzaakte. Pas toen de ceremoniemeester verklaarde dat iemand onwel geworden was, keerde de rust weer. Alle paniek lijkt achteraf tegelijkertijd overdreven en begrijpelijk. Wat zegt dit over onze collectieve angst, mocht er zoiets bestaan?   Lees meer »

Wanneer ben je als onderzoeker (te) politiek correct? En waarom wordt er vanuit de wetenschap eigenlijk vaak met een schuin oog naar gekeken? Op deze en andere vragen ging dr. Elisabet Rasch, cultureel antropoloog aan de Universiteit Utrecht, in tijdens de laatste lunchlezing dit voorjaar in de serie Good science bad science.

In het doen van onderzoek zijn verschillende vormen van politieke correctheid te onderscheiden. Zeker in de antropologische wetenschap kan cultuurrelativisme hiervan een duidelijk voorbeeld zijn. Door met een dergelijke bril naar de wereld te kijken, kan vermeden worden slecht over anderen te (moeten) spreken. Immers, andere culturen zijn misschien vreemd in onze ogen, wij zijn dit waarschijnlijk ook in die van hun. Wie zijn wij dan in zo’n geval om kritiek te uiten op een andere cultuur?

Lees meer »

Angst is cultureel en historisch bepaald – een van de prikkelende stellingen van prof. Frank Furedi (Sociologie, Kent University) in zijn lezing voor de serie Encyclopedie van de angst. Als dat zo is, wat is dan de angst die hoort bij onze tijd en cultuur? Daar is geen eenduidig antwoord op te geven. Misschien is dat juist wat moderne angst kenmerkt. Lees meer »

Psychologie is een populair onderzoeksveld. Om dat te toetsen hoef je alleen maar een willekeurig eerstejaarscollege van een psychologievak te bezoeken; de belangstelling is massaal. Dat zou veel goeds moeten beloven voor de toepassingen van kennis die psychologisch onderzoek oplevert, maar in de praktijk valt dat tegen volgens dr. Ignace Hooge, zelf werkzaam als universitair hoofddocent bij de afdeling Psychologische Functieleer van de Universiteit Utrecht. In de lunchlezingenreeks ‘Good science bad science’ legt hij uit welke valkuilen hij ziet op het gebied van de Psychologie.

Lees meer »

Eveline Crone is universitair hoofddocent bij de afdeling ontwikkelingspsychologie van de Universiteit Leiden en ze is werkzaam bij het Leiden Institute for Brain & Cognition. Zij is oprichtster en hoofd van het Brain & Development laboratorium. Met behulp van beeldvormende technieken zoals functionele MRI onderzoekt zij hoe de hersenen van kinderen en adolescenten werken en hoe verschillen in werking samenhangen met veranderingen in gedrag.

Er is van alles mis met de jeugd van tegenwoordig. Ze hebben een kort lontje, vertonen impulsief en onbezonnen gedrag en hebben een focus op korte termijn. Een niet al te positief beeld dus. Volgens dr. Eveline Crone heeft dit gedrag echter niets te maken met de aftakeling van de huidige jeugd. Door de eeuwen heen is namelijk precies eenzelfde puberaal gedrag vele malen beschreven. Het onbezonnen puberale gedrag hoort bij de ontwikkeling van kind tot adolescent en heeft daarmee een functie. ‘Maar’, benadrukt Crone, ‘het puberale gedrag heeft ook vele positieve kanten.’ De adolescentie is de tijd waarin hechte vriendschappen worden gesloten. Het is een periode van uitdagingen, creativiteit en sportprestaties. Een periode waarin talenten worden ontdekt.

De ontwikkeling van kind tot volwassene valt onder de noemer van adolescentie. De adolescentie heeft een duidelijk aanwijsbaar begin, de pubertijd waarin de hormoonhuishouding verandert. Wanneer de pubertijd eindigt rond het 15e jaar loopt de adolescentie echter nog door tot omstreeks het 25ste levensjaar. Het einde van de adolescentie is niet zozeer door biologische markers bepaald, maar is cultuur afhankelijk. Tijdens deze adolescentie treden er vele veranderingen op, waaronder veranderingen in controle vaardigheden, sociale en emotionele vaardigheden en vindt de ontwikkeling van creativiteit, passies en sportprestaties plaats.

De hersenen spelen een grote rol in al deze veranderingen tijdens de adolescentie. Om de ontwikkeling van kind tot adolescent beter te kunnen begrijpen, is het van belang dat de ontwikkeling van de hersenen tijdens deze periode goed wordt begrepen. Het helpt het gedrag van jongeren beter te verklaren en daar beter op in te springen. Belangrijker nog is dat onderzoek naar de ontwikkeling van de hersenen ook een bijdrage kan leveren aan kennis over ontwikkelingsachterstanden en hersenletsels.

Onderzoek naar de ontwikkeling van hersenen kon tot tien jaar geleden alleen post-mortem en via observatie van gedrag. Met de opkomst van functionele MRI (fMRI) heeft het hersenonderzoek echter een vogelvlucht genomen. Terwijl de proefpersoon in de scanner ligt en bepaalde taken uitvoert, wordt de hersenactiviteit gemeten. Wanneer bepaalde hersengebieden actief worden bij het uitvoeren van een taak stroomt daar zuurstofrijk bloed naar toe. Gebieden met zuurstofrijk bloed lichten op in de scanner en op deze manier kan worden bepaald welke hersengebieden bij welke taak zijn betrokken. Momenteel is er al veel onderzoek gedaan naar hersengebieden betrokken bij leren, emoties, sociale vaardigheden en creativiteit.

De prefrontale cortex is voornamelijk betrokken bij het aanleren van gedrag. Dit deel van de hersenen is bij mensen sterk ontwikkeld en kent veel connecties met andere gebieden. Uit onderzoek met fMRI is gebleken dat dit gebied zich relatief laat ontwikkeld in de adolescentie. In tegenstelling tot de late ontwikkeling van de prefrontale cortex worden meteen bij de start van de pubertijd bepaalde hersengebieden betrokken bij beloning - het striatum en de nucleus accumbens - extra gestimuleerd door de hormonale veranderingen. Deze overactiviteit van de beloningsgebieden resulteert in emotionele gevoeligheid. De combinatie met de relatief laat ontwikkelende prefrontale cortex zorgt voor ‘ongebalanceerde hersenen’, wat gedeeltelijk het onbezonnen en impulsieve puberale gedrag verklaart.

De toename van grijze stof zorgt voor een bepaalde disbalans in de hersenen, maar biedt ook veel mogelijkheden. De productie van grijze stof gebeurt in piekmomenten. In eerste instantie ontstaat er overproductie van grijze stof, waarna de grijze stof weer iets afneemt. De piekmomenten zie je op verschillende momenten in verschillende hersengebieden. Ze bieden enorm veel potenties. Het is het ideale moment voor training en het eigen maken van bepaalde vaardigheden.

Tot slot kan worden geconcludeerd dat de adolescentie een periode is van kwetsbaarheden, maar ook een periode voor unieke mogelijkheden. Het is een periode waarin jongeren experimenteren en risico’s nemen. Een periode waarin jongeren keuzes kunnen maken die lange termijn gevolgen kunnen hebben en waarin zij begeleiding nodig hebben. Maar het is ook een periode waarin jongeren hun passies en talenten kunnen ontdekken. En een periode met een verhoogde potentie tot het leren van vaardigheden.

Tussen betutteling en onverschilligheid: weliswaar moet er aandacht zijn voor knelpunten in de jeugdzorg, maar over het algemeen gaat het beter met de jeugd dan veel mensen denken. In de reeks ‘Op eigen benen’, waarvan de lezing van professor Pearl Dykstra de derde was, laten wetenschappers zien hoe het er echt met jongeren voorstaat. Paul Schnabel eindigde zijn lezing met de hoopvolle mededeling dat Nederlandse jongeren tot de gelukkigste ter wereld behoren en Josine Junger-Tas liet zien dat de criminaliteitscijfers eerder dalen dan stijgen. Tegelijk benadrukten beiden dat niemand aan zijn lot moet worden overgelaten. De ‘nieuwe maakbaarheid’ vraagt ook om sturing van hogerhand.

Ook Pearl Dykstra geeft een soortgelijke strekking aan het publiek mee in haar lezing over de houdbaarheid van het gezin. Hoe gaat het met de gezinnen in Nederland? Is het echt zo slecht dat het gezin een speciale herwaardering nodig heeft en extra aandacht van de overheid behoeft?

Scheidslijnen
‘De houdbaarheidsdatum van het gezin is zeker niet verstreken,’ begint Dykstra, ‘het gezin is alleen wel veranderd.’ Belangrijkste veranderingen in de laatste decennia: het toegenomen aantal scheidingen, de welvaartsstijging van gezinnen en de vergrijzing. De aandacht voor het gezin is niet onterecht, niet omdat het slecht gaat met het gezin, maar omdat gezinnen heel veel inzichten geven in relevante vraagstukken. Ten eerste is er inzicht in ongelijkheid: juist een achterstand of bepaalde voorrechten worden vaak van generatie op generatie doorgegeven, via het gezin. Een ander inzicht biedt het gezin in de werking van sociale cohesie. Het gezin is een van de belangrijkste bindmiddelen in de maatschappij, een bindmiddel dat bovendien in de wet is vastgelegd. Ouders en partners hebben bepaalde plichten en ook rechten. Alleenstaanden zijn door het missen van een gezin buiten deze normatieve orde geplaatst – wat ook weer een vorm van ongelijkheid oplevert.

Deze twee zaken bij elkaar maken dat het gezin zowel scheidslijnen instandhoudt als kan slechten: scheidslijnen tussen klassen en religies kunnen juist blijven bestaan of doorbroken worden, scheidslijnen tussen generaties worden door het gezin bijna altijd overschreden, omdat het misschien wel de enige plek is waar mensen van verschillende leeftijden bij elkaar komen.

Onderzoek toont aan dat de Nederlander, gevraagd naar zijn waarden, gezondheid en gezin bovenaan plaatst. Ook wanneer het gaat om de levensplannen die mensen maken, blijkt dat vrijwel iedereen daarin partnerschap en ouderschap centraal stelt. Slechts een paar procent van de mensen is niet van plan een langdurige relatie op te bouwen of kinderloos te blijven. Bovendien blijkt dat veel mensen die plannen ook deels weten te verwezenlijken. 95% van de vrouwen heeft ooit met een partner samengeleefd en 10% van de vrouwen is uiteindelijk kinderloos. Hierin zijn wel verschuivingen waar te nemen, want de verwachting is dat van de vrouwen die in de jaren zeventig geboren zijn, er 18% kinderloos zal zijn. Dat is nog altijd minder dan de ruim 20% kinderloze vrouwen van het begin van de twintigste eeuw.

Demografische veranderingen
Dykstra bespreekt een aantal grote veranderingen in de demografie van de laatste decennia, steeds in relatie tot gezinnen en de kansen daarin van kinderen. De eerste is de verlenging van de levensduur. Doordat mensen steeds ouder worden, is het ook niet normaal om op jonge leeftijd een dierbare te verliezen. Bijna alle kinderen groeien op met beide ouders, in een zogenaamd ‘intact gezin’. Vroeger was dat ook zo. Maar de redenen dat overige gezinnen niet intact zijn, verschilt wel met een eeuw geleden. Vroeger hertrouwden vaker mannen na verweduwing, nu hertrouwen de moeders meer, na een scheiding. Een ander gevolg van de verlenging van de levensduur is dat meer grootouders in leven zijn. Dykstra zou graag zien dat het enorme regiment ouderen dat de vergrijzing oplevert, op een zinvolle manier van betekenis wordt voor de jongeren. Alle ervaring en wijsheid moet van heel veel nut kunnen zijn tussen de generaties.

Een tweede grote verandering in demografie is de daling van het kindertal. Krimp van de bevolking kan soms problemen opleveren, maar het is een feit dat kinderen uit kleine gezinnen meer kansen hebben in het leven. De reden is simpel: er is in kleine gezinnen meer aandacht, tijd en geld per kind beschikbaar. Ten derde zijn er de afgelopen decennia veel migranten bijgekomen, 13% van de gezinnen zijn migrantengezinnen. In de grote steden is inmiddels de helft van de kinderen allochtoon. En die kinderen hebben een slechtere startpositie, want het blijkt dat huwelijken van migranten kwetsbaarder zijn, dat moeders jonger zijn, meer kinderen krijgen, vaker er alleen voor staan en lager opgeleid zijn. Dit is zeker een kwestie die aandacht verdient. Het homoseksueel ouderschap is ook een ontwikkeling die vaak als heel modern wordt gezien. Toch zijn er maar weinig homoseksuele paren met kinderen: ze maken eentiende procent van alle gezinnen uit. De ontwikkelingskansen zijn overigens voor het kind even gunstig.

Scheidingen
Waar de mensen zich de meeste zorgen over maken, is natuurlijk het steeds grotere aantal echtscheidingen en de gevolgen die dat heeft op kinderen. Ongeveer een op de drie huwelijken strandt in een scheiding. Bij de helft daarvan zijn minderjarige kinderen betrokken en 17% van de kinderen maakt voor het 21e jaar een scheiding mee. De gevolgen zijn ernstig: deze kinderen hebben meer emotionele problemen, gedragsproblemen en schooluitval.

Het is misschien te verwachten dat de gevolgen minder worden, naarmate scheiden normaler wordt. Het stigma vermindert, het zijn niet alleen problematische gezinnen die scheiden en mensen zijn alerter. Maar de verontrustende conclusie die Dykstra trekt is dat de gevolgen niet zijn afgenomen, maar eerder toegenomen. De wet is wel aangepast om de problemen van een scheiding voor kinderen beter op te vangen, door meer nadruk te leggen op omgangsregelingen en de ruimte voor co-ouderschap. Toch voelen kinderen zich minder goed en zijn er meer conflicten tussen ouders.

Arbeidsparticipatie
Al met al stijgt de tijdbesteding aan kinderen; ouders hebben meer aandacht voor hun kinderen, ondanks de gestegen arbeidstijd en de verminderde vrije tijd. Een heel belangrijke ontwikkeling, die zich vooral moet doorzetten, is de gestegen arbeidsparticipatie van vrouwen. De reden is niet prettig, namelijk de toename in scheidingen, maar toch is het een positieve ontwikkeling. Een werkende moeder is namelijk heel goed voor het kind. Het is beter beschermd tegen de gevolgen van scheiding en komt over het algemeen even goed terecht als andere kinderen. Dykstra is duidelijk: ‘Economische zelfstandigheid draagt bij aan het goed terecht komen van kinderen.’

Als de betutteling zich ergens op moet richten, dan liefst hierop: kinderopvang, arbeidsparticipatie, morele steun. Vader die het brood op de plank brengt en moeder die thuis de kinderen opvoedt: het is helemaal niet een standaardsituatie. De huidige gezinspatronen zijn niet ongebruikelijk, zoals een vergelijking met de stiefgezinnen in de negentiende eeuw aantoont. Eerder is het standaardgezin uit de jaren vijftig en zestig een uitzondering te noemen. Tegenwoordig kunnen we zeggen dat er zowel betere kansen als grotere risico’s zijn voor kinderen. Qua opleiding en welvaart gaat het de gezinnen goed, maar de grote hoeveelheid scheidingen brengt nieuwe risico’s met zich mee. Ten slotte blijkt uit de cijfers dat de opleiding van de ouders steeds sterker onderscheidend werkt. Nog een punt dat dus de nodige aandacht verdient. Een goede opleiding voor alle kinderen zal van die kinderen betere ouders maken die op hun beurt hun kinderen weer het beste mee kunnen geven.