Twinkers zijn tweets die je aan het denken zetten. Studium Generale organiseerde een serie over De zwerm. Wat is zwermgedrag en wat kunnen we ermee verklaren? Kan het geheel meer zijn dan de som der delen? Hieronder vind je dertien twinkers naar aanleiding van de serie waarin deze vragen aan bod kwamen.

	1. Leren van vogelzwermen? Wetenschap benadert systemen in termen van emergentie en zelforganisatie. Nu: 13 twinkers over de zwerm.
	2. Dit voorjaar was de serie De zwerm: bit.ly/DeZwerm. #Zwermen volgens de #biologie, #psychologie, #filosofie, #economie en #CKI
	3. Zijn #zwermen te verklaren uit het gedrag van de afzonderlijke individuen of is er meer aan de hand? Is het geheel meer dan de delen?
	4. De biologie verklaart #zwermgedrag met 3 regels: attraction, alignment & avoidance. Zoals in een school vissen: bit.ly/dezwerm2
	5. Ook mensenmassa’s zijn te begrijpen met emergentie & zelforganisatie, vertelt psycholoog Jaap van Ginneken: bit.ly/dezwerm1
	6. Liesbeth Noordegraaf-Eelens: gedrag op de #beursvloer onbegrijpelijk zonder zwermperspectief. Het is kuddegedrag: bit.ly/dezwerm3
	7. ‘Spiegelneuronen zijn bepalend bij het inleven in de ander,’ zegt de neurowetenschap. Ook belangrijk bij zwermen? bit.ly/dezwerm4
	8. Zwermen zijn een inspiratie voor robotontwikkelaars, die zo intelligente, zelfdenkende robots kunnen programmeren. bit.ly/dezwerm5
	9. Ook ons ik kun je zien als een zwerm, een veelheid die als eenheid wordt waargenomen. Oftewel: ‘I am a crowd’: bit.ly/dezwerm6

	10. Is #zwermgedrag nu meer dan som der delen? Zo ja, wat is dat ‘meer’? Zo nee, is dan alles reductonistisch te verklaren?
	11. Filosoof Victor Gijsbers: emergent gedrag is reductionistisch te verklaren, maar die benadering is onpraktisch bit.ly/dezwerm7
	12. Emergentie en zelforganisatie hebben zeker een pragmatische waarde voor de wetenschap en we kunnen veel leren van ‘natuurlijke zwermen’.
	13. Meer weten over het zwermperspectief in de #wetenschap? Kijk alle lezingen over De zwerm terug op bit.ly/DeZwerm

Je kunt de alle lezingen in de serie De zwerm hier terugzien. Eerder twinkerde Studium Generale al over evolutie van de gewervelden, ethiek en het brein.

In 2050 hebben wetenschappers een team robots gebouwd dat in staat is de wereldkampioen voetbal te verslaan. Althans, dat is de uitdaging. Wetenschappers die zich bezighouden met kunstmatige intelligentie noemen deze uitdaging de robocup. Heb je er een hard hoofd in? Dat kan, maar vergeet niet dat men in de Tweede Wereldoorlog waarschijnlijk dezelfde reactie gaf als je ze vertelde dat we twintig jaar later op de maan zouden wandelen. De les: sluit nooit iets uit. Kunstmatige intelligentie staat nog in de kinderschoenen, maar de ontwikkelingen gaan razendsnel. Lees meer »

Om de tijd te beschrijven en te begrijpen, heb je metaforen nodig, dat is in de acht weken van de wetenschapsfilosofische serie Tijd wel gebleken. Alle wetenschappers grepen metaforen aan om de betekenis van het concept tijd in hun discipline te verhelderen. Van de letterkundige Maarten van Buuren – van wie je beeldend taalgebruik verwacht – die sprak over gangen en deuren in de herinnering, tot theoretisch fysicus Renate Loll, die een artistieke impressie van de kwantumschaal toonde.

Subjectieve tijd
De laatste lezing, van prof. Henriëtte de Swart, ging over Tijd in taal. Veel van de taalkundige concepten die zij besprak, herinnerden aan wat in de andere lezingen ter sprake is gekomen. Niet zo gek als je bedenkt dat alle wetenschappen zich van een taal moeten bedienen – ook al is dat de formele taal van de wiskunde of de logica – om hun begrip van tijd te omschrijven. Toch gebruikte De Swart juist ook muziek om de verschillende visies op tijd op een luchtige manier voor het voetlicht te brengen, een beetje zoals historicus Harry Jansen in zijn lezing vertrok vanuit een drietal schilderijen. Lees meer »

In het dagelijks leven hebben we steeds meer stress en tijdnood, in een tijd waarin ‘onthaasten’ hip is. Hoe onderzoekt de wetenschap tijd? De sprekers in deze serie gaan in op tijd als fysiek fenomeen en als innerlijke beleving met een eigen dynamiek. Daarnaast bestaat de tijd ook als een constructie, die het maatschappelijk leven ordent.

Van 'verleden tijd' tot tijd als dimensie in de natuurkunde. Met onder anderen prof. Maarten van Buuren, prof. Dick Swaab, prof. Renate Loll en een filmvertoning met inleiding.

Studenten kunnen deze reeks ook als cursus van 7,5 ECTS volgen. Je kunt je daarvoor nog inschrijven in de na-inschrijving op 17 en 18 januari. Hier vind je meer informatie daarover. Kijk voor meer informatie ook op de website van de cursus.

Op woensdagen vanaf 9 februari.

Angst als rem of drijfveer op wetenschap: dat was het thema van de vorige serie Wetenschapsfilosofie, in februari en maart 2010. Acht sprekers gingen in op angst als psychische stoornis, het gevaar van vooroordelen, de rol die angst speelt in de economie en politiek, de filosofische, existentiële angst en nog veel meer. In de bundeling van de blogartikelen over deze lezingen kun je alles over de serie teruglezen.

Download de bundel in hoge kwaliteit hier. Voor een lichter format, bijvoorbeeld voor mobiele devices, klik hier.
Kijk alle lezingen terug via de programmapagina Encyclopedie van de angst.

Ook in het voorjaar van 2011 organiseren we weer een serie over Wetenschapsfilosofie, dit keer met het thema Tijd. Benieuwd? Kijk op de website van de cursus voor het programma.

In het voorjaar van 2010 hield prof. Herman Philipse een reeks van acht lezingen over wetenschapsfilosofie, met als centrale vraag wat betrouwbare kennis is. Over al die lezingen verschenen artikelen op dit blog, die nu zijn gebundeld in de digitale uitgave Betrouwbare kennis. Ook vind je daarin leestips en verdere verwijzingen. Een handig overzicht van de geschiedenis van de wetenschapsfilosofie, voor wie zijn kennis wil ophalen of in kort bestek over de kern van de lezingen wil lezen.

De bundel is in hoge kwaliteit (pdf, 12 MB, (c) Studium Generale 2010) hier te downloaden en ook beschikbaar in een lichter formaat, bijvoorbeeld voor mobiele lezers, klik dan hier.

Uiteraard zijn alle lezingen nog steeds online terug te kijken, zie de programmapagina van Betrouwbare kennis.

Wat is tijd? Bestaat tijd eigenlijk wel, of is het een menselijke constructie zonder referentie in de werkelijkheid? Wat zegt de natuurkunde over dit fenomeen? En de psychologie? Tijd is ook een metafysisch begrip, en een geliefd thema in kunst en literatuur.

Elk voorjaar organiseert Studium Generale een reeks wetenschapsfilosofische lezingen, die ook als cursus te volgen is. In 2010 was dat Encyclopedie van de angst. In 2011 zal het thema tijd en de beleving van tijd centraal staan.

Genoeg invalshoeken voor een mooie reeks wetenschapsfilosofie. Toch zijn we heel benieuwd of jij ideeën hebt die te maken hebben met tijd als wetenschapsfilosofisch thema of dat er vragen bij je opkomen, die je graag beantwoord zou zien. Laat het horen!

Een Nobelprijswinnaar at een broodje bij een lezing van een andere vakgroep en kwam daar op zijn winnende idee. Bij de lunchlezingen van Studium Generale krijg je elke week inspiratie uit een andere hoek. En het broodje krijg je er gratis bij.

In het najaar gaan we op verkenning aan de grenzen van disciplines. Wetenschappers zijn van nature nieuwsgierige types. Steeds vaker zoeken zij de grenzen van hun vakgebied op om tot vernieuwende inzichten te komen. Maar complexe maatschappelijke vraagstukken vereisen ook steeds meer een combinatie van disciplines. Dat vraagt van wetenschappers dat zij zich op soms vijandig terrein begeven en toch ongeschonden uit de intellectuele strijd komen.

Volg de antropologe prof. dr. Dina Siegel op haar tocht in de wereld van de misdaad en zoek met dr. Appy Sluijs naar fossiele overblijfselen van voorbije klimaatrampen. Maar laat je ook horen over de waarde van wetenschap: is die in klinkende munt uit te drukken? De reeks sluit af met een debat over transdisciplinariteit: hoe zit het met de grenzen tussen wetenschap en industrie?

Tot kijk op woensdagmiddag in de Boothzaal van de UB!

Als het niet te cynisch zou klinken, zou je ‘angst’ een modewoord kunnen noemen. Studium Generale organiseerde het afgelopen voorjaar de lezingenreeks ‘Encyclopedie van de angst’. In acht lezingen en een filmvertoning onderzochten uiteenlopende wetenschappers – onder wie een psychiater, natuurkundige, econome en filosoof – het fenomeen angst. Hoe bestuderen zij angst in hun wetenschap? En welke rol speelt angst in de wetenschap? Kijk hieronder naar een presentatie waarin de balans van de serie wordt opgemaakt.

De volledige lezingen zijn terug zien op de website van Studium Generale.

Lees ook verder op dit nieuwsblog:
Wetenschap als ontmanteling van angst
Angststoornissen: over hersenprikkeling en schoonheid
De literaire expressie van angst: angst als productieve kracht
Innvovatie van medicijnen loont niet, bangmakende reclame wel
Economische keuzes: voorbij de rationaliteit
Frank Furedi over leven in een cultuur van angst
Onzekere gevolgen van klimaatverandering: kies niet meteen de makkelijke oplossing

Hoe ver reikt onze kennis eigenlijk? Houdt die op bij de waarnemingen met het blote oog of zijn er diepere structuren die aan de onmiddellijke observatie voorbij gaan? De discussie tussen het empirisme, dat zich beperkt tot observeerbare kennis, en het wetenschappelijk realisme, dat het bestaan van theoretische entiteiten veronderstelt, is nog steeds erg actueel. Prof. Herman Philipse doet in zijn laatste lezing een boekje open over zijn eigen visie op dit debat. Komen we hiermee tot de ontknoping van de zoektocht naar betrouwbare kennis? Lees meer »

Zijn wij de optelsom van de cellen, genen, moleculen of atomen waaruit wij zijn opgebouwd? Zijn alle wetenschappen te reduceren tot één unificerende natuurwet, zoals fysicus Gerard ’t Hooft veronderstelt? In de lezing van 22 maart in de serie Betrouwbare kennis, sprak prof. Herman Philipse over het streven naar eenheid in de wetenschappen en de positie van dat streven tegenover pluralisme. Lees meer »

Een vanzelfsprekende opvatting over wetenschap, zo lijkt het in eerste instantie. Maar het is natuurlijk hartstikke ingewikkeld om te bepalen wat de ‘beste’ verklaring is. Herman Philipse legt in zijn zesde lezing binnen de reeks Betrouwbare Kennis uit aan welke criteria een dergelijke verklaring moet voldoen. Ook laat hij vanuit de wetenschapsfilosofie zien dat verklarende begrippen als ‘causaliteit’ en ‘wetmatigheden’ helemaal niet zo eenvoudig zijn. Hoe komen we dan eigenlijk tot een best mogelijke verklaring? Lees meer »

De uitspraak 'Alle raven zijn zwart' is logisch-equivalent met de uitspraak 'Iets dat niet zwart is, is geen raaf'. Hierdoor wordt het glas karnemelk dat prof. Philipse bij zijn lunch nuttigt een bevestiging van de uitspraak 'Alle raven zijn zwart'; de theorie dat alle raven zwart zijn wordt hierdoor waarschijnlijker! Lees meer »

De ontdekking van DNA leek een grote doorbraak in de wetenschapsgeschiedenis. Zo zouden we op basis van DNA medicatie voor alle mogelijke ziektes kunnen ontwikkelen. Inmiddels weten we dat de groei van kennis over DNA niet voldoende is voor medische zekerheid. Sinds de twintigste eeuw zijn we ons door de explosieve groei van kennis juist meer bewust geworden van wat we niet weten. In de vierde lezing binnen de reeks Betrouwbare kennis vertelt Herman Philipse hoe de bekende wetenschapsfilosoof Karl Popper heeft bijgedragen aan dit onzekere wereldbeeld. Hoe kunnen we tegenwoordig weten wat wetenschap is en wat niet? Lees meer »

Van cijfers gaat een bepaalde bewijskracht uit. Dat maakt statistiek een veelvuldig ingezet vehikel in de wetenschap. Maar dan moet je de cijfers wel goed gebruiken, weet dr. Jos Uffink (Grondslagen van de Natuurkunde, UU). In de lunchlezingenreeks Good science bad science over valkuilen in de wetenschap, geeft Uffink talrijke voorbeelden van slecht gebruik van statistiek om de volle zaal voor deze valkuilen te behoeden. Lees meer »

De wetenschapper als gokker; een heel goede gokker wel te verstaan, omdat hij over nauwkeurige waarschijnlijkheidstheorieën beschikt. Dit was de conclusie van de lezing van Herman Philipse op 22 februari, waarin de wetenschapsfilosofische stroming logisch empirisme centraal stond. Deze stroming ontstond aan het begin van de twintigste eeuw en beschouwde alleen empirische uitspraken als betekenisvol. Omdat deze uitspraken te verifiëren zijn, geven die in elk geval een indeling tussen meningen en nog te onderzoeken feiten. Wat heeft ons dat gebracht? Lees meer »

Deze moderne waarschuwig was op zijn plaats geweest aan vroege wetenschappers, zou je kunnen concluderen na de lezing prof. Herman Philipse op 15 februari over het begrip 'inductie'. Nadat wetenschappers vanaf de zeventiende eeuw steeds meer gingen vertrouwen op empirie, experimenten en waarneming, kon het sluitende wereldbeeld, zoals de oude Grieken en ook Descartes dat nog voor ogen hadden, geen stand meer houden. Maar welke methode is valide om conclusies te trekken op grond van die waarnemingen? Wat maakt de ene theoretische voorspelling zekerder dan de andere? Filosofen onder wie Hume en Kant deden dat door inductie - het afleiden van algemene waarheden uit het feit dat een experiment of waarneming herhaaldelijk hetzelfde resultaat laat zien. Philipse houdt ons voor dat zij om tot hun theorie te komen toch weer aannames doen die zelf niet te toetsen zijn en dus geen zekerheid omtrent de ontwikkelde kennis kunnen garanderen.
Lees meer »

Wetenschap lijkt een ernstige zaak en allesbehalve spel. In deze serie lunchlezingen laten wetenschappers uit verschillende disciplines zien dat de serieuze en de speelse kant toch niet zo ver van elkaar af liggen. In de vijfde lezing van deze reeks behandelt Dr. Frans van Eijnatten (Organisatievernieuwing en Complexiteit, TU Eindhoven) de begrippen ‘orde’ en ‘chaos’ in relatie tot wat hij noemt “de nieuwe wetenschap”. Waar oude wetenschap streeft naar orde, floreert de nieuwe wetenschap juist bij chaos.

In de wetenschap wordt de klok vaak eventjes stilgezet om het studieobject in alle rust uit elkaar te halen (op te delen in kleinere componenten) en de delen afzonderlijk te analyseren om vervolgens weer een uitspraak te doen over het grotere systeem. In deze reductionistische visie is de som van 1 + 1 gelijk aan 2 en heeft oorzaak a uit het verleden altijd resultaat b in het heden als logisch gevolg. Denk maar aan een cel in het menselijk lichaam. De verschillende processen in de cel worden afzonderlijk bestudeerd. Samen vormen ze de cel. En als je een stof aan de cel toevoegt, zal het resultaat hetzelfde zijn als je het een tweede keer doet.

Tot zover de oude wetenschap, volgens Van Eijnatten. Hij zet er een nieuwe wetenschap tegenover. Een wetenschap waarin 1 + 1 gelijk kan staan aan 3 (holisme) en waarin oorzaak a en resultaat b niet logisch en causaal op elkaar volgen, maar waarin sprake is van dynamiek waarbij heden en verleden worden ontkoppeld maar telkens een nieuwe situatie in het heden plaatsvindt. Deze dynamiek vereist een andere benadering. Door de relatieve chaos van het dynamische geheel te reduceren tot beter te analyseren subdeeltjes, doe je dit grote geheel namelijk geen recht.

De eerste man die chaos naar het domein van de wetenschappen bracht was Henri Poincarré, die aan het eind van de 19e eeuw drie hemellichamen bestudeerde. De orbitale banen van de objecten hielden zich niet aan de regels. Poincarré vond uit dat de ogenschijnlijke wanorde toch geordend tot stand kwam. Het idee dat chaos toch tot op zekere hoogte dynamisch te modelleren is vond vervolgens zijn weg van de wiskunde naar de biologie en scheikunde en uiteindelijk ook naar management en bedrijfskunde.

De focus van de lezing ligt op het laatste, de inzet van chaostheorie bij bedrijven en organisaties, die steeds veranderen in een steeds veranderende omgeving. Van Eijnatten vertelt hoe in crisissituaties waarin alles fout gaat chaos beter is dan orde. Als mensen bij crises zich genoodzaakt zien te improviseren, ontstaat een nieuwe vorm van orde. Terwijl het forceren van orde in een crisissituatie juist voor alleen maar meer chaos zorgt. Beheersing is in zo’n geval dus een illusie.

Daarom is het goed om de teugels nu en dan te laten vieren. Niet altijd alles tot in de puntjes willen regelen, of elke factor willen beheersen. In plaats van lang te twijfelen over de beste oplossing, kan een bedrijf misschien wel beter kiezen voor een snel werkbare oplossing die goed genoeg is. Van Eijnatten heeft meer adviezen, voor zowel docenten & studenten, als voor bedrijven & managers. Zo roept hij op tot creativiteit, het inspireren van elkaar, open en onbevooroordeeld de dialoog aangaan, afwijken van gebaande denkpaden en ‘out of the box’ denken. Bedrijven drukt hij op het hart om medewerkers met een afwijkende mening te koesteren en organisatieculturen te veranderen voordat het noodzakelijk is; niet als het te laat is.

Wel benadrukt Van Eijnatten dat het niet zo is dat de chaostheorie, of ‘nieuwe wetenschap’, de ‘oude wetenschap’ verdringt. De twee kunnen prima naast elkaar bestaan.

Kijk hier de lezing terug, of kijk hier naar de eerdere lunchlezing in deze serie van dr. Jeroen P. van der Sluijs over onzekerheid in de wetenschap, wat nauw samenhangt met het onderwerp van de lezing van dr. Frans M. van Eijnatten.

Wetenschap lijkt een ernstige zaak en allesbehalve spel. In deze serie lunchlezingen laten wetenschappers uit verschillende disciplines zien dat de serieuze en de speelse kant toch niet zo ver van elkaar af liggen. De wetenschap kent spelregels, maar toeval, geluk en een creatieve aanpak bepalen het spelverloop net zo goed. In de eerste lezing van deze reeks legt prof. dr. Theunissen aan de hand van enkele voorbeelden uit dat wetenschap niet altijd de spelregels volgt, sterker nog, dat er eigenlijk helemaal geen regels zijn.

Het is een diepgeworteld idee dat wetenschap is gebaseerd op een wetenschappelijke methode, waarin het doen van zorgvuldig uitgedachte waarnemingen centraal staat. Neem bijvoorbeeld het befaamde verhaal van Isaac Newton, de appel, en de boom. Rustend onder een boom werd Newton getroffen door een appel die naar beneden viel. Een waarneming van hoger hand. De dader? Zwaartekracht!

Door de jaren heen is deze anekdote uitgegroeid tot een Eureka-verhaal, waarin Newton heel snel na de ontmoeting met de appel een kant en klare theorie opstelde waarmee de beweging van de maan kon worden verklaard. In werkelijkheid was hij hier twintig jaar mee bezig; twintig jaar vol hard werken en geploeter. Waarneming en daadwerkelijk begrip van wat er werkelijk aan de hand is liggen soms ver uit elkaar.

Een ander bekend verhaal gaat over de reis die Charles Darwin aflegde naar de Galapagoseilanden, waar hij verschillende vinken waarnam. Volgens de overlevering ontleende Darwin aan de verscheidenheid binnen de groep vogels het inzicht dat soorten niet stabiel zijn. De evolutietheorie wordt vaak aan de hand van de Darwinvinken uitgelegd.

De werkelijkheid verliep minder soepel. Bert Theunissen raakte tijdens zijn studie biologie gefascineerd door het verhaal en sloeg Darwins Origin of Species er eens op na. Er bleek niets over de vinken in te vinden. Darwin heeft nooit over de vinken geschreven, omdat hij zelf ook niet echt wist wat er precies met ze aan de hand was. Zo blijkt ook uit dit verhaal; als je iets ‘ziet’ wil dat niet zeggen dat je weet wat er aan de hand is. Waarnemen is niet de enige basis; er moet een idee aan vooraf gaan.

In het derde voorbeeld behandelt Theunissen het begrip ‘autoriteit’. Een vrij onbekende wetenschapper ontwikkelde in de jaren ’60 van de vorige eeuw een machine om zwaartekrachtsgolven mee te meten. Het meten van zwaartekracht is een heilige graal binnen de natuurkunde, omdat het bestaan van de kracht zeer aannemelijk is, maar niemand het tot dan toe wist te meten. De onderzoeker, Weber geheten, verrichtte eindelijk een meting die zwaartekracht (enigszins) aantoonde. De meting bleek echter totaal niet reproduceerbaar door andere wetenschappers. Met een zelfde machine maten ze of niks, of achtergrondruis. Om te laten zien dat Weber het toch echt bij het rechte eind had, zette hij zijn apparaat duizend kilometer verderop neer, waar hij wederom zwaartekrachtsgolven wist te meten. Hierdoor ontstond een patstelling; alleen Weber wist de golven te meten.

De discussie over de waarnemingen werd uiteindelijk beslecht toen een hoog aangeschreven, invloedrijke fysicus besloot het experiment uit te voeren. Hij mat niets. Geen enkele waarneming. Opeens was de discussie in natuurkundeland voorbij. Omdat een wetenschapper met aanzien geen resultaten waarnam, werd de discussie maar gesloten. In dit geval besliste dus niet de waarneming, maar de autoriteit van de waarnemer.

Het laatste voorbeeld, hoe kan het ook anders, beschrijft het welbekende verhaal van Flemings penicilline. Alexander Fleming werd de held van het volk toen hij penicilline ontdekte. Met die schimmel konden infectieziekten te lijf worden gegaan en vele levens gered. Fleming bleek echter geluk te hebben gehad. De schimmel penicillium kwam bij toeval terecht in een petrischaal met een bacteriekolonie, terwijl Fleming vakantie vierde. Bij terugkomst ontdekte hij dat de schimmel de kolonie had gedood.

Was daarmee het succesverhaal van Fleming geboren? Niet bepaald. Fleming geloofde in eerste instantie niet zo in de gevolgen van zijn ontdekking. Bovendien zou hij op een enorme schaal penicilline moeten produceren. De Engelse firma’s hadden echter ook weinig vertrouwen in het middel. Fleming werd uiteindelijk geholpen door twee leerlingen van hem die wat ondernemender waren. Ze schakelden de hulp in van een Amerikaanse bedrijf, en uiteindelijk nam de productie van het medicijn een grote vlucht toen overlevende soldaten van D-day geholpen konden worden met penicilline.

Het verhaal roept de vraag op waarom de naam van Fleming zo nadrukkelijk is verbonden aan de ontdekking van penicilline. Want wie komt de eer toe? Uiteindelijk bleek het zo dat Fleming een stuk liever in de publiciteit stond dan zijn leerlingen, waardoor alle lof aan hem wordt toegeschreven.

Uit dit verhaal blijkt, tot slot, dat ontdekken niet een gebeurtenis is, maar een proces. En, er wordt niet gespeeld volgens de zogenaamde ‘regels’ van de wetenschap. Wetenschap is meer dan de regels; het is een sociaal proces. Er is durf voor nodig, de omstandigheden moeten gunstig zijn, en soms moet je wat geluk hebben.