Rousseau is een van grootste filosofen geweest die de geschiedenis gekend heeft. ‘Als driehonderd jaar na dato mensen met jouw werk in de hand elkaar staan te bevechten over wat je precies bedoelt, dan ben je een belangrijke.’ Dat zegt prof. dr. Willem Koops in zijn werkkamer, tegen een achtergrond van een bibliotheek vol pedagogische werken en grote zwart-witfoto’s van jazzlegendes. Het is de dubbelzinnigheid van zijn werk en leven die de nog altijd voortdurende discussie veroorzaakt. Jean-Jacques Rousseau is een verlichtingsfilosoof bij uitstek, maar stond al met één been in de Romantiek. Niet alleen de rede maar ook de gevoelswereld wilde hij een plaats geven. ‘Zijn werk zit barstensvol tegenstellingen’, zegt Koops.

Wat maakt Rousseaus filosofie met betrekking tot opvoeding zo actueel?
De moderne tijd begint in zekere zin bij Rousseau. De vragen die hij stelt zijn modern: hoe richt ik een samenleving zo in dat individuen vrij zijn maar wel de wet accepteren? Koops vindt Rousseaus filosofie, vooral zijn opvoedkundige werk Émile ou de l'éducation, niet zozeer actueel maar eerder essentieel voor een goed begrip van 250 jaar pedagogische geschiedenis. In vijf delen verhaalt Émile ou de l'éducation over de verschillende fasen in de opvoeding en ontwikkeling van het jongetje Émile. ‘De eerste delen zijn invloedrijk en in zekere zin nog actueel. Alleen deel 5 is niet zo modern. Daarin komt Rousseau er bijvoorbeeld achter dat er ook nog vrouwen zijn en legt hij uit hoe meisjes moeten worden opgevoed zodat ze Émile kunnen bijstaan.’

‘De uitspraken van Rousseau in het eerste deel van Émile blijken volledig overeen te stemmen met de eerste, sensomotorische fase van de theorie van Jean Piaget, in de twintigste eeuw de grondlegger van de ontwikkelingspsychologie. Jonge kinderen moeten zoveel mogelijk zintuiglijk opgevoed worden, volgens Rousseau, zoals ook Piaget de nadruk legt op het gebruik van zintuigen en bijvoorbeeld rondkruipen. ‘Rousseau heeft fasen van de ontwikkeling verzonnen, hij wist niets van kinderen en heeft zijn eigen kinderen te vondeling gelegd. Maar zijn boek is en blijft invloedrijk: tweehonderd jaar later claimt Piaget dat hij via wereldwijd empirisch onderzoek heeft vastgesteld dat er vier fasen in de ontwikkeling van een kind zijn, die er nota bene uitzien als de fasen zoals beschreven door Rousseau.’ Zijn filosofie heeft dus als een soort selffulfilling prophecy gewerkt.

Émile heeft een opvoedingsideaal geschapen dat radicaal brak met de traditie en tot ver in de negentiende eeuw invloedrijk is geweest. Voor Koops is de Franse filosoof belangrijk omdat hij in feite de fundamenten heeft gelegd voor de moderne ontwikkelingspsychologie. ‘Het is alleen een beetje teleurstellend om te zien dat die fundamenten bestaan uit een beeld van het kind dat geschapen is door een effectieve filosofische literator, niet een onderzoeker.’

Rousseaus werk was gek genoeg niet opvoedkundig bedoeld. Het was meer een radicale kritiek op de toenmalige Franse samenleving: laat het kind niet ten prooi vallen aan de morele teloorgang van de Franse cultuur. Ver van het Franse hof moet het kind worden  opgevoed. In de negentiende eeuw ontstaat in de rest van Europa volksonderwijs dat ingericht wordt naar de door Rousseau beschreven fasen. Met zijn werk bracht de filosoof een verschuiving van paradigma’s teweeg. Zijn gedachtegoed is alleen niet meer actueel. Herschepping zou Koops ook niet willen, dat zou niet werken. ‘Jean-Jacques Rousseau wilde kinderen ver van het domein der volwassenen vormen, maar in onze moderne beeldcultuur hebben kinderen toegang tot alles. De actualiteit van de filosoof is ’m gelegen in het feit dat je nu kunt begrijpen hoe opvoedingsproblemen ontstaan’.

Onderwijs en opvoeding in Nederland zijn volgens u niet utopisch genoeg, wat bedoelt u daarmee?
‘Met utopisch bedoel ik dat opvoeden eigenlijk onmogelijk is als je niet een opvoedingsdoel definieert, als je niet hebt bepaald welk type volwassene je ideaal vindt voor onze samenleving. Dat is geen populaire gedachte meer. Misschien kunnen rolmodellen daarbij helpen.’

‘Het werk van Rousseau is tamelijk rommelig vanwege de eindeloze tegenstellingen die er in voorkomen.’ Maar dat doet niets af aan het door hem geschetste ideaalbeeld voor opvoeden. Hij laat in het boek zien hoe kinderen zich zouden moeten ontwikkelen om moreel hoogstaand te blijven. ‘Ze mogen niet het slachtoffer worden van indoctrinatie en “bedoelingen” van de (toenmalige) samenleving.’

Rousseau wil kinderen niet corrumperen met bestaande regels en normen maar wil kinderen zelfstandig moreel besef bijbrengen in de hoop dat ze daarmee ‘optimaal burger’ worden in het type samenleving dat Rousseau voor ogen heeft. Op een congres over Rousseau waar Koops eerder dit jaar was, werd zelfs gesteld dat de Émile het culminatiepunt is van al het eerdere werk dat Rousseau heeft voortgebracht: zijn opvattingen over politiek en mensenrechten zijn allemaal medebepalend voor hoe je kinderen wilt opvoeden, en welk doel je daarbij voor ogen hebt. Dat doel wordt vaak vergeten. ‘Overigens betekent dit niet dat Rousseaus utopie weer de norm zou moeten zijn.’

Wat zou Rousseau van het fenomeen ‘tiger moms’ vinden?
In Émile komt Rousseaus wantrouwen tegenover ‘het gezin’ naar voren. Opvoeders die bloedverwant zijn, zouden volgens hem te veel belangen en vooroordelen hebben om het kind zich autonoom te laten ontwikkelen. Wat Rousseau wil, is dat een wijsgeer met kennis van de kinderlijke ontwikkeling en een idee van idealen over de samenleving zich over het kind ontfermt. Die neemt het kind niet bij de hand maar laat het op slimme wijze zichzelf ontwikkelen.

Weer een tegenstelling in Rousseaus gedachtegoed volgens Koops: ‘In andere boeken en opstellen schrijft hij regelmatig dat het kerngezin het uitgangspunt is van waaruit de samenleving gedacht moet worden en dat het de belangrijkste plek is voor opvoeding. Het idee dat er dit soort tiger moms zouden kunnen bestaan is voor Rousseau alleen maar een extra argument om een tutor, een wijsgeer bij een kind neer te zetten en die tutor is bij voorkeur Rousseau zelf.’

Kom ook naar de lezingen in de serie Van nature goed, of kijk online.

Niet zonder reden heeft Dick Swaabs boek Wij zijn ons brein de afgelopen jaren zoveel stof doen opwaaien. Swaabs belangrijkste stelling is dat al ons gedrag te herleiden zou zijn tot hersenprocessen. Wetenschappers en columnisten doken in de wetenschapsbijlagen van de kranten over elkaar heen om Swaabs ideeën te ondersteunen dan wel te bestrijden, maar ook aan de koffietafel werd er druk over gediscussieerd. Zijn wij echt volledig te reduceren tot onze hersenen en bestaat ‘de geest’ dus niet?

Prof. dr. mr. Herman Philipse schept in de lezingenreeks Filosofie van de geest weer orde in het debat. Hij laat zien dat er veel conceptuele verwarring is in het debat en dat er met de huidige stand van de wetenschap nog geen definitieve conclusies rond het lichaam-geest-probleem getrokken kunnen worden. Kijk hieronder het filmpje. Liever lezen? De verzamelde nieuwsblogs zijn ook in een bundeling te downloaden (pdf). Of verdiep je nog verder in de discussie met het gratis e-book Zijn wij ons brein?

De hersengolven worden gedecodeerd door middel van een eeg-scan. Deze scan wordt gemaakt met een soort rood kosmonautenhoedje dat de brainpainter draagt tijdens het maken van zijn of haar meesterwerk. In dit hoedje zitten elektroden die de hersensignalen meten. Deze nieuwe manier om kunst te maken kan een uitkomst zijn voor verlamde mensen. Zonder hun handen te gebruiken, kunnen ze toch creatief bezig zijn.

Het project is een goed voorbeeld van hoe kunstenaars en informatici hun krachten bundelen om samen vragen met betrekking tot kunst te verkennen. Het project hebben ze Pingo ergo sum genoemd, oftewel ik schilder dus ik besta. Dit verwijst naar de bekende uitspraak cogito ergo sum van de Franse filosoof René Descartes. Hiermee zegt Descartes dat je aan alles kunt twijfelen, behalve aan het feit dat je bestaat. Verlamde mensen hebben soms het gevoel niet meer te bestaan, juist omdat ze niet veel meer kunnen. Door de techniek worden hun mogelijkheden echter uitgebreid en kunnen zij zich verdiepen in vormen en kleuren en productief bezig zijn. En zo weer het gevoel krijgen van bestaan. Volledig verlamde deelnemers van het project hebben aangegeven het spannend en leuk te vinden.

In de toekomst kunnen we dus misschien onze Drawsome-tekeningen maken met onze gedachten. Dit is handig, want ook al is het beeld je soms nog zo bekend, weinig mensen zijn in staat het plaatje vervolgens perfect op papier te zetten. Je gedachten omzetten in tekeningen is in dit geval dus een uitkomst. Wie weet wat voor interessante nieuwe kunststromingen het brainpainten nog kan opleveren.

Lees meer over een andere vorm van hersenkunst in het artikel over Hersenwetenschap is kunst. Om jezelf te ontpoppen tot een brainpainter, bezoek je de expositie in de Rostocker Kunsthalle in Duitsland. Eerder werd bij Studium Generale ingegaan op beeldwetenschap en de effecten van kunst in het brein. Kijk hiervoor de lezingen uit serie Geloof je ogen niet terug.

Verlichte geesten: De Groot en Locke
In het Europa van de achttiende eeuw vonden grote ideologische omwentelingen plaats. In de voorafgaande eeuwen was de maatschappij doordesemd van de christelijke moraal. In die moraal is eigenliefde een negatieve eigenschap en wordt de maatschappij als een statische eenheid beschouwd, waarin je je plek moet kennen. Onder aanvoering van de Nederlandse denker Hugo de Groot (1583-1645) en de Britse filosoof John Locke (1632-1704) kwam er een grote omwenteling. De Groot kwam op voor het zelfverdedigingsrecht en beschouwde daarbij de eigenliefde, het eigenbelang, juist als de grondslag voor de samenleving. De beste manier waarop je dat eigenbelang vervolgens veilig kunt stellen, is door ‘redelijk’ (dat wil zeggen met rede begiftigd) te handelen. Locke voegde hier de idee van zelfbeschikking aan toe: redelijke burgers streven hun eigenbelang na en zo ontstaat er bestuur dat in het belang is van allen.

Kennis en deugd werden met elkaar verbonden. De combinatie van redelijkheid, eigenbelang en deugd werd het fundament waarop de verlichting vorm kreeg. Hoe zorg je er nu voor dat mensen redelijk handelen? Door ze op te voeden. Het idee van de statische samenleving maakte plaats voor de maakbare samenleving: de mens en de maatschappij zijn te verbeteren. Vanaf de achttiende eeuw gingen er in Europa dan ook overal stemmen op om het volk te onderwijzen. De verlichte mens was de stadsbewoner die via zijn redelijkheid en eigenliefde vanzelfsprekend voor maatschappelijke vooruitgang (in de kunsten, in de wetenschap) zou zorgen.

Rousseaus agrarische samenleving
Er was echter één dissonant geluid te horen: dat van Jean-Jacques Rousseau. De verbintenis tussen kennis en deugd die zijn voorgangers teweeg hadden gebracht, ontknoopte hij weer. Hij was van mening dat ongebreideld eigenbelang alle maatschappelijke verbanden dreigde te vernietigen. De jacht op luxe was het meest schadelijk van alles: de mens raakt op die manier vervreemd van zijn oorspronkelijke natuur. In het redelijk streven naar eigenbelang zag Rousseau de oorzaak van alle kwaad. Het is niet verwonderlijk dat hij daarom heel andere ideeën had over de opvoeding en de inrichting van de maatschappij, zoals verwoord in Émile, ou de l’éducation en Du contrat social.

Rousseau stelde een terugkeer voor naar de kleinschalige agrarische samenleving, waarin het gevoel de rol van kompas moest gaan vervullen. In een dergelijke samenleving lag voor Rousseau de ware vrijheid: iedereen die onverhoopt weer te veel zijn eigenbelang zou nastreven, zou ‘gedwongen’ worden vrij te zijn. Niet de verlichte stadsbewoner, maar de plattelandsbewoner leefde werkelijk in vrijheid. Rousseaus sociaal contract kunnen we alleen begrijpen met het ideaal van de kleine gemeenschap in het achterhoofd.

Rousseau in een hedendaagse context
Volgens Wijnand Mijnhardt heeft Rousseau ons als geen ander bewust gemaakt van de rampen en mogelijkheden die in onze inborst besloten liggen. Hij heeft laten zien dat de verlichte uitgangspunten die tot ongebreidelde vooruitgang zouden moeten leiden, een keerzijde hebben. Met de huidige ethiek in de financiële sector en het maatschappelijk breed gevoelde verlangen naar oppervlakkige roem en erkenning  blijkt Rousseaus analyse van de verlichtingsidealen helemaal niet zo’n verkeerde.

De hele lezing zien? Kijk hem hier terug. Helaas is de opname niet van goede kwaliteit. Volgende week zullen prof. dr. Willem Hendrik Gispen en drs. Anja Smit een column en een lezing verzorgen over De universiteit en het publieke debat. Vergeet je ook niet aan te melden voor het afscheidssymposium van prof. dr. Willem Koops op vrijdag 1 juni.

Meer weten over Rousseau, opvoeding en burgerschap? Kom dan naar de serie Van nature goed! Aanstaande dinsdag 15 mei spreekt prof. dr. Wijnand Mijnhardt over Verlichte idealen in het onderwijs. Prof. dr. Micha de Winter opent met een actuele column. De inleidende lezing van prof. dr. mr. Herman Philipse is hier terug te zien: Verlichting - al drie eeuwen actueel.

Van Rossem laat zien welke theorieën en historische motieven ten grondslag liggen aan het economisch beleid van het Westen van de afgelopen eeuw. Het Keynsianisme en het neoliberalisme streden met elkaar om dominantie, met de laatste als voorlopige winnaar. Of toch niet? De historische analyse van Van Rossem nodigt uit tot reflectie op de ideologieën die schuilgaan achter de economische besluiten van staten. Om de crisis het hoofd te bieden is een nieuwe koers wellicht nodig.

Studie naar South Park
Sinds 2008 geeft Dunphy de cursus ‘South Park & political correctness’ aan het departement Televisie en Radio. Volgens hem is South Park niet zozeer inhoudelijk interessant maar is de serie wel een goede manier om mensen aan het denken te zetten. In de show komt een breed scala aan controversiële onderwerpen aan bod, waaronder seks, het homohuwelijk, religie, oorlog, racisme en de Amerikaanse verkiezingen. In elke aflevering wordt de zaak eerst van verschillende kanten belicht en vervolgens belachelijk gemaakt. Na het zien van een aflevering ben je als kijker klaar voor de ‘echte’ discussie. In de syllabus van zijn cursus combineerde Dunphy afleveringen van South Park met wetenschappelijke teksten.

Het belangrijkste wat Dunphy studenten wil leren, is ‘why they think the way they think’. Met zijn cursus wil hij studenten nieuwe inzichten geven en laten reflecteren op hun manier van denken. Dit is ook wat hij tijdens zijn lezing probeerde. Hij liet het publiek met andere ogen kijken naar South Park door stukken uit afleveringen te analyseren. Wat gebeurt er in een scène, en in hoeverre heeft dit iets te maken met de werkelijkheid? Vaak weten de makers van South Park (Matt Stone en Trey Parker) de serieuze kern van de zaak te vatten. Volgens Dunphy is humor een effectieve manier om kennis over te dragen en een debat te starten. ‘South Park adds to the debate.’ Door populaire cultuur te bestuderen moedig je studenten aan om kritisch te denken. Satire werkt hierbij als de ‘mirror of society’.

De serie geniet serieuze belangstelling, maar Dunphy beschouwt de show toch vooral als een vorm van infotainment. Al zien sommige wetenschappers dat anders. In 2008 verscheen het boek Taking South Park Seriously, waarin de animatieserie inhoudelijk geanalyseerd werd. Of we South Park zo serieus moeten nemen weet Dunphy niet. Wel zit er volgens hem een kern van waarheid in vele afleveringen. Of de makers zich er nu bewust of onbewust van zijn, humor blijkt een zeer effectieve manier om een waardendialoog te starten.

South Park en Shakespeare
Tijdens zijn lezing legde Dunphy een verband tussen South Park en Shakespeare. Vroeger waren de theaterstukken van Shakespeare ook voor de massa bestemd en werden ze niet als high culture gezien, zoals nu. Of dit gaat gebeuren met South Park? Hoogstwaarschijnlijk niet, aldus Dunphy. Alhoewel je een duidelijke herwaardering ziet van populaire cultuur.

Omdat het slechts zes dagen duurt om een aflevering van South Park te maken zijn de makers in staat om in te spelen op de laatste ontwikkelingen in de samenleving. Sociaal maatschappelijke invloeden zijn een belangrijke bron van inspiratie.  De makers haken graag in op actuele debatten en controversiële topics. Zo maakten Matt Stone en Trey Parker eerder de afleveringen Osama Bin Laden Has Farty Pants over de gevolgen van elf september en About Last Night waarin president Obama de verkiezingen wint en heel South Park feestviert. Op een ludieke en satirische manier worden zo serieuze kwesties aan de orde gesteld. Misschien heeft South Park dan toch meer inhoud dan je op het eerste gezicht zou denken?

Als je meer wilt weten over South Park en het maakproces, bekijk dan de documentaire 6 Days to Air: The Making of South Park. Kijk hier de lezing terug die Brian Dunphy op 10 april 2012 hield bij Crea Amsterdam.

Lees ook de interviews over kunst en wetenschap met filosofe Marjan Slob en theatermaker en docent wetenschapscommunicatie Frank Kupper.

	1. Leren van vogelzwermen? Wetenschap benadert systemen in termen van emergentie en zelforganisatie. Nu: 13 twinkers over de zwerm.
	2. Dit voorjaar was de serie De zwerm: bit.ly/DeZwerm. #Zwermen volgens de #biologie, #psychologie, #filosofie, #economie en #CKI
	3. Zijn #zwermen te verklaren uit het gedrag van de afzonderlijke individuen of is er meer aan de hand? Is het geheel meer dan de delen?
	4. De biologie verklaart #zwermgedrag met 3 regels: attraction, alignment & avoidance. Zoals in een school vissen: bit.ly/dezwerm2
	5. Ook mensenmassa’s zijn te begrijpen met emergentie & zelforganisatie, vertelt psycholoog Jaap van Ginneken: bit.ly/dezwerm1
	6. Liesbeth Noordegraaf-Eelens: gedrag op de #beursvloer onbegrijpelijk zonder zwermperspectief. Het is kuddegedrag: bit.ly/dezwerm3
	7. ‘Spiegelneuronen zijn bepalend bij het inleven in de ander,’ zegt de neurowetenschap. Ook belangrijk bij zwermen? bit.ly/dezwerm4
	8. Zwermen zijn een inspiratie voor robotontwikkelaars, die zo intelligente, zelfdenkende robots kunnen programmeren. bit.ly/dezwerm5
	9. Ook ons ik kun je zien als een zwerm, een veelheid die als eenheid wordt waargenomen. Oftewel: ‘I am a crowd’: bit.ly/dezwerm6

	10. Is #zwermgedrag nu meer dan som der delen? Zo ja, wat is dat ‘meer’? Zo nee, is dan alles reductonistisch te verklaren?
	11. Filosoof Victor Gijsbers: emergent gedrag is reductionistisch te verklaren, maar die benadering is onpraktisch bit.ly/dezwerm7
	12. Emergentie en zelforganisatie hebben zeker een pragmatische waarde voor de wetenschap en we kunnen veel leren van ‘natuurlijke zwermen’.
	13. Meer weten over het zwermperspectief in de #wetenschap? Kijk alle lezingen over De zwerm terug op bit.ly/DeZwerm

Je kunt de alle lezingen in de serie De zwerm hier terugzien. Eerder twinkerde Studium Generale al over evolutie van de gewervelden, ethiek en het brein.

Wetenschap in Hollywood: over de zin en onzin van wetenschap in films.

De filmposter spreekt boekdelen:de skyline van New York bedolven onder een dik pak sneeuw dat bijna tot de toppen van de wolkenkrabbers reikt. Een knap staaltje beeldtaal. Vervolgens lees je dat de film van de makers van Independence Day is. Een beetje filmkenner weet dan dat je dan veel spektakel en weinig geloofwaardigheid kunt verwachten.

Paleoklimatologie
The Day After Tomorrow (2004) is een rampenfilm die de catastrofale gevolgen van de opwarming van de aarde weergeeft.Hoofdpersoon is weerdeskundige Jack Hall. Hij is paleoklimatoloog en dat wil zeggen dat je het klimaat bestudeert aan de hand van gegevens uit het verre verleden, met bijvoorbeeld bodemmonsters of fossielen. Nadat hij tijdens een expeditie op Antarctica de gevolgen van de opwarming van de aarde aan den lijve heeft ondervonden (hij valt bijna van een afbrokkelende ijskap) probeert hij de wereld bewust te maken van klimaatverandering, maar tevergeefs. Totdat de hele wereld wordt getroffen door vernietigend weer: sneeuwstormen in New Delhi, een hagelstorm in Tokyo en tornado’s in Los Angeles. Een superstorm bedreigt het noordelijk halfrond, en uiteindelijk ontwikkelt deze zich tot drie orkanen die in hun oog ijskoude lucht meedragen. De lucht bevriest alles wat ermee in contact komt en veel mensen sterven.

Kritiek
Veel weerdeskundigen hebben gemengde gevoelens bij deze bioscoophit. Aan de ene kant is het goed dat er in zo’n succesvolle film aandacht is voor zoiets belangrijks als klimaatverandering. Het kan de discussie aanzwengelen en in het gunstigste geval maatregelen op de politieke agenda krijgen. Aan de andere kant kan het over-the-top-scenario ervoor zorgen dat mensen de problemen juist niet meer serieus nemen. Klimaatverandering is een heel langzaam proces en natuurlijk heeft de film geen tijd om dat helemaal te verbeelden, maar een ijstijd binnen enkele dagen is wel erg abrupt. Wanneer des

kundige praten over ‘abrupte klimaatverandering’ gaat het over decennia in plaats van de gebruikelijke eeuwen. Het klinkt misschien ook onwaarschijnlijk dat opwarming van de aarde leidt tot een ijstijd. Toch is dit in een ver verleden al gebeurd. Een mogelijke uitleg is dat de axis van de aarde licht kantelt waardoor we een andere afstand tot de zon krijgen. Een uitgebreide uitleg hierover én meer over de waarheid van bepaalde gebeurtenissen in de film vind je op de website van Geolor.

Realiteit
Hoewel een ijstijd niet lijkt te naderen spreken de feiten en cijfers boekdelen; het klimaat verandert en de gevolgen zijn nu al merkbaar. De poolkappen smelten en de zeespiegel stijgt, in de afgelopen honderd jaar zo’n vijftien tot twintig centimeter. Toch zullen taferelen zoals in The Day After Tomorrow, waarbij de zee ongeveer heel de wereld blank zet, nooit plaatsvinden; als ál het ijs in de wereld smelt stijgt het water 61 meter en blijft er genoeg land boven water.

Dr. Appie Sluijs, ook paleoklimatoloog, vertelde in zijn lezing over twintig jaar klimaat- en energiebeleid, dat de uitstoot van CO2 de temperatuur op aarde verhoogt. We niet precies weten hoeveel de verhoging zal zijn, maar wel dat het uitmaakt. Hij illustreert dat als volgt: anderhalve graad is een gematigd loofbos, vier tot zes graden een tropisch regenwoud (zelfde, wat dan?). De effecten van de opwarming van de aarde en de resulterende verzuring van de oceanen kunnen volgens Sluijs voorspeld worden aan de hand van ‘paleorecords’: dat zijn fossielen van algen, die laten zien hoe onze planeet 55 miljoen geleden reageerde op een CO2-stijging. Bekijk de hele lezing hier terug.

Al met al is de film qua special effects en bezoekersaantallen een succes, maar scoort een dikke onvoldoende waar het op de wetenschap aankomt. Zoals William Hyde, professor Milieukunde, in zijn sarcastische recensie van de film stelde: ‘In short, this movie is to climate science as Frankenstein is to heart transplant surgery.’

Een paradoxale denker
Herman Philipse houdt een ‘causerie’ over zijn lectuur van Rousseau, een paradoxale denker volgens hem. De mens heeft het vermogen om zichzelf te verbeteren, zegt Rousseau, maar juist in dat vermogen ligt ook de oorsprong van de ongelijkheid tussen mensen. Hij had dédain voor het gecultiveerde stadsleven. Voordat de mens verpest werd door de cultuur, leefde hij in de natuur. Hij was gelukkig in deze ‘natuurtoestand’, maar bovenal was hij vrij. In het proces van beschaving raakt de mens die vrijheid kwijt. Bovendien zorgt de daarmee samenhangende cultuur er volgens Rousseau voor dat er in allerlei opzichten ongelijkheid ontstaat tussen mensen. Hij had dan ook niets op met de vermeende superioriteit van het geciviliseerde bestaan.

Philipse laat zien dat Rousseau niet van mening was dat we weer in bossen zouden moeten gaan leven om onze vrijheid te heroveren. Terugkeren naar de vrije natuurtoestand was volgens Rousseau onmogelijk. In Du contrat social stelt Rousseau dat er twee soorten vrijheid zijn: natuurlijke vrijheid en vrijheid onder de wet. Volgens Rousseau is de mens vrijer onder de wet dan in de natuurstaat, aangezien hij dan absolute rechten heeft om op terug te vallen. De wet moet gebaseerd zijn op de volonté générale: de wil van allen. Hij beschreef een staat waarin de wil van allen samen zou vallen met de wil van het individu (volonté de tous). Iedereen die zich niet aan de wet houdt, wordt ‘gedwongen’ vrij te zijn, door zichzelf aan de wet te onderwerpen.

De perfecte populist?
Wanneer we Rousseaus negatieve ideeën over cultuur en zijn notie van vrijheid willen begrijpen, is het belangrijk om hem in de context van zijn tijd te bezien, zo benadrukt Philipse. Het Frankrijk van het midden van de achttiende eeuw stond aan de vooravond de revolutie van 1789. Die was voor een belangrijk deel een revolutie van het volk tegen de elite. Ook Rousseaus concept van vrijheid moeten we in dit licht bekijken. Je zou kunnen stellen dat Rousseaus ideeën over de ‘gedwongen’ vrijheid van allen een totalitair regime in de hand werken. Dat gaat echter voorbij aan de kern waar het Rousseau om te doen was: de gelijkheid en vrijheid van alle burgers en de participatie van allen in de macht. Volgens Willem Koops moeten we de volonté général niet te letterlijk opvatten, maar zien als een brug tussen het belang van het individu en dat van de gemeenschap. Rousseaus gedachtegoed heeft zodoende niets aan actualiteit ingeboet.

De hele lezing zien? Kijk hem hier terug. Volgende week zullen prof. dr. Wijnand Mijnhardt en prof. dr. Micha de Winter een lezing een column en een lezing verzorgen over Verlichte idealen in het onderwijs. Vergeet je ook niet aan te melden voor het afscheidssymposium van prof. dr. Willem Koops op vrijdag 1 juni.

Daarin ging hij in op het herdenken van degenen die zich hebben opgeofferd voor onze vrijheid en waarom onderwijs en opvoeding zo belangrijk zijn voor het blijvend waarderen daarvan. ‘We denken aan mensen die alleen vanwege hun afkomst, etniciteit of geaardheid als minderwaardig worden beschouwd en zonder enig mededogen de dood zijn ingejaagd.’ Hoe heeft dat zo ver kunnen komen en, misschien nog belangrijker, wat kunnen we in onze tijd doen om herhaling in de toekomst te voorkomen?

Morele gemeenschap
Leren we onze kinderen eigenlijk wel voldoende wat medemenselijkheid en vrijheid zijn, en wat je ervoor moet doen en laten? Weten we bovendien zelf nog wel wat vrijheid is en hoe je anderen dezelfde vrijheden kunt gunnen als jezelf? Uitsluiting is helaas een krachtige manier om de interne gemeenschap te bevorderen. In een situatie van uitsluiting worden verschillen en tegenstellingen tussen mensen meer benadrukt dan overeenkomsten. Uitzichtloosheid en angst kunnen vreemdelingenhaat in het bijzonder aanwakkeren. Door ‘de Ander’ ook nog te dehumaniseren, zo stelt De Winter, zijn de laatste morele barrières geslecht. Het kan de mens tot verschrikkelijke daden aanzetten. De Holocaust is nog altijd het meest sprekende voorbeeld daarvan. Dit soort gedrag is te voorkomen door je ‘scope of justice’, met wie je je vereenzelvigt en met wie niet, de morele gemeenschap, uit te breiden.

Op reis in de gedachtewereld van anderen
Volgens Micha de Winter is het cruciaal voor het behoud van de open democratie en de humane samenleving om ons menselijk vermogen tot empathie te cultiveren, te beginnen bij kinderen. In navolging van De Winters favoriete filosofe Martha Nussbaum stelt hij dat je vrede en wereldburgerschap kunt ‘kweken’ door kinderen te leren kritisch te denken over zichzelf en eigen cultuur, waardoor zij de impliciete vanzelfsprekendheden van hun omgeving kunnen doorgronden. De Winter haalde ook Hannah Arendts idee van de ‘enlarged mentality’ aan: om waardering op te kunnen brengen voor het bijzondere, moeten mensen de verbeeldingskracht ontwikkelen om op reis te gaan in de gedachtewereld van anderen. ‘Alleen zo kan worden vermeden dat waarheden van sommigen ontaarden in totalitarisme.’

De Winter eindigde zijn betoog met de oproep tot een constructieve, positieve houding gericht op verbetering en het voorkomen van eerder gemaakte fouten - zoals zijn eigen vader, een overlevende van het concentratiekamp die bijna alles verloor, hem liet zien. Het verhaal van zulke mensen moet worden doorgegeven omdat het ons leven in perspectief zet. Herdenken betekent ook het vertellen van zulke verhalen. Herdenken is een deel van de opvoeding.

Kijk de lezing van prof. dr. Micha de Winter hier terug.

In de blogbundel zijn alle nieuwsblogs over de lezingen samengevoegd, inclusief de gastcolumn van Jelle Reumer, 'Stambomen en mobiles' en de 9 twinkers over #evolutie: tweets die je aan het denken zetten.

In de serie Rights to a green future spraken verschillende onderzoekers uit verschillende disciplines van internationaal recht tot filosofie over het wereldwijde klimaatvraagstuk met betrekking tot mensenrechten. Kijk bijvoorbeeld de lezing van prof. dr. Rosemary Rayfuse over collectieve actie in strijd tegen verdere versterking van het broeikaseffect. Prof. dr. Lennart Olson sprak over de impact van klimaatverandering.

Theaterdebat of klassieke lezing
De vorm van debat door theater is volgens Kupper zeker effectiever dan wanneer er alleen een lezing was gehouden. Dat bleek ook uit de eindrapportage van het NanoPodium, de paraplu waaronder de overheid een groot aantal debatten over nanotechnologie stimuleerde in Nederland. De nadruk van het nanotheater lag op meningsvorming van het publiek en niet op het verwerven van diepgaande kennis over nanotechnologie. Doordat het publiek zich in de scènes herkent is het eerder bereid zijn mening te geven.

Bij een ‘klassieke lezing’ schiet het publiek eerder in de ‘tv-stand’. Bij een theaterdebat moet het publiek wel actief meedoen. Er is dan minder diepgaande kennisoverdracht, maar wel meer meningsvorming. Een nadeel is natuurlijk dat het duurder is dan een lezing omdat er meerdere sprekers en acteurs aan deelnemen. En ook in een interactieve lezing is er eigenlijk al sprake van een soort theater, denk maar aan de ‘performances’ van Maarten van Rossem.

Experts en leken
Kupper wilde vooral conventies doorbreken en het publiek op een gelijk niveau brengen met de experts. De drempel om je mening uit te spreken tegenover een wetenschapper kan voor leken hoog zijn, terwijl de wetenschapper eigenlijk ook een leek is op een ander vakgebied. Expertise is verdeeld. Niet alleen de wetenschapper kan wetenschappelijk denken, maar de leek ook. Dit maakt elke mening potentieel waardevol. Door het ‘klassieke model’ van zendergerichte communicatie open te breken en de expert en het publiek op een gelijk niveau te brengen ontstaat de dialoog. Theater is een goed medium om deze wisselwerking tot stand te brengen.

Volgens Kupper hoef je geen diepgaande kennis te hebben over het onderwerp zoals over nanotechnologie om je mening te kunnen vormen, als iets maar begrijpelijk wordt gemaakt. Net als Slob is Kupper van mening dat je, om kennis over te brengen, moet inspelen op de ervaring van mensen. Verhalen zijn hierbij belangrijk. Ze maken de inhoud inzichtelijker en creëren een gevoel, een beeldtaal waardoor je je bij de inhoud betrokken voelt. De nuances worden enigszins uitgevlakt, maar je wordt aan het denken gezet en het gesprek op gang gebracht.

Beeldende kunst
Op de vraag of beeldende kunst ook in staat is (wetenschappelijke) kennis over te brengen en publieke meningsvorming te stimuleren, is Kupper positief. Tijdens het project De kunst van nanotechnologie zijn de krachten van kunst en wetenschap gebundeld. Kunstenaars liepen gedurende enkele maanden mee in een nano-lab en maakten kunstwerken. Zo was er een Nano supermarkt en een kandelaar op nanoschaal. De wisselwerking tussen kunst en wetenschap genereert nieuwe beelden en betekenissen voor een maatschappelijke dialoog over nanotechnologie. Waar Marjan Slob de kunstenaar en de laborant als twee heel verschillende types ziet, staat Kupper minder sceptisch tegenover mogelijke samenwerking. Kunstenaars kunnen wetenschappers zeker aanzetten tot nieuw onderzoek en nieuwe inzichten.

De kunst kan de wetenschap daarom ook echt helpen, waarom zouden kunstenaars wetenschappers niet op nieuwe en andere gedachten kunnen brengen? De wetenschapper wordt vaak op een voetstuk geplaatst. Dat doet andere mensen tekort, terwijl die ook zeker relevante vragen stellen.

Wil je zelf je mening vormen over nanotechnologie, of beoordelen of een theaterdebat de goede manier is om wetenschap te communiceren? Het theaterstuk Nano is groot kun je hier terugkijken. Lees ook het interview met Marjan Slob over kunst en wetenschap, dat vorige week verscheen. Volgende week is het de beurt aan Brian Dunphy, Amerikaans wetenschapper die onderzoek deed naar South Park.

Omdat de verhalen, muzikanten en acteurs per voorstelling wisselden, was geen avond hetzelfde. Kijk hier voor meer informatie over de unieke avond in Utrecht. Natuurlijk kun je deze ook in het geheel terugzien.

Lees hier verder: Paul Auster – Winterlogboek: The story about what it means to be alive (without wanting to sound pompous). De hele lezing met het daaropvolgende interview is hier terug te zien.

MacIntyre stelt dat het vertellen van verhalen aan elkaar en over jezelf weer voor eenheid kan zorgen. Verhalen zijn doelgericht maar ook onvoorspelbaar – net zoals het leven. Deugden kunnen daarbinnen weer zorgen voor een vorm van continuïteit. Het project om het gemeenschapsdenken weer een plaats te geven in de ethiek verdient waardering, zegt prof. dr. Joep Dohmen in zijn lezing over MacIntyre in de serie Levenskunst. Dat de uitwerking daarvan niet op ieders steun kan rekenen, bewijst de vurige discussie die prof. dr. Maarten van Buuren na afloop met hem aanging. Hoeveel individuele vrijheid ben je bereid in te leveren voor een stevige sociale orde?

Post-morele ethiek
De Schotse filosoof zorgde met zijn in 1981 verschenen boek After virtue voor een revival van de deugdethiek en het gemeenschapsdenken. Wat bijzonder is, is dat hij de moderne opvatting van de mens als individu niet ontkent, maar juist binnen het gemeenschapsdenken een plaats wil geven. Niettemin levert MacIntyre fikse kritiek op dat individualisme waar we onze liberale samenleving en moraal op hebben gebouwd. Niet een erg stevig fundament, vindt MacIntyre. Sterker nog: er heeft zich een ramp voltrokken in de morele cultuur en wat op het spel staat is het redden van de moraal.

De moderne moraal is te formuleren naar John Rawls: recht gaat boven goed. Dat wil zeggen, de verhoudingen tussen burgers moeten wettelijk geregeld zijn, maar de moraal (het ‘goed’) is neutraal, niet van hogerhand opgelegd. Wat goed is, is ieders vrije keuze. MacIntyre noemt dit een ‘post-morele ethiek’. Je hebt daar niets aan, want elke positie is te verdedigen zonder ooit tot overeenstemming te komen. De één is voor oorlog, want de democratie moet bevochten worden; de ander tegen oorlog, want elk mensenleven is doel op zich. Vóór abortus, want de vrouw heeft recht op zelfbeschikking; tégen abortus, want de mens mag niet ingrijpen in kwesties van leven en dood. ‘Dat vind ik nu eenmaal zo,’ is de dooddoener voor elke hedendaagse morele discussie.

Vrijheid en verbondenheid
Hoe nu deze betekenisloze moraliteit weer te reactiveren – zonder echter de gegevenheden van het liberalisme te negeren? Anders gezegd: op welke manier zijn vrijheid en verbondenheid aan elkaar te koppelen?

MacIntyre doet dat door zich te richten op de concrete praktijken van een samenleving. Daarvoor gaat hij terug naar de doelgerichte ethiek van Aristoteles. Ook wij leven ons leven met een doel voor ogen, dat we in de praktijk van ons leven proberen te optimaliseren. Bovendien is dat doel ingebed in een sociale orde en in een traditie. Bijvoorbeeld de praktijk van je beroep – huisarts, schrijver, onderwijzer. Daaraan geef je in je eigen, particulieren leven een persoonlijke betekenis, die echter niet los te zien is van de traditie.

Absolute vrijheid bestaat niet
En de deugden? De deugden van Homerus verschillen van die van Aristoteles, die weer mijlenver verwijderd zijn van die van het christendom. De rode draad is dat ze altijd in dienst staan van het doel en altijd ingebed zijn in de sociale orde. Ook deugden zijn daarom een manier om continuïteit en samenhang te creëren. Maar pas door het vertellen van verhalen komt die echt tot uitdrukking. Letterlijk, namelijk door de conversatie tussen mensen; maar ook door ons eigen leven te zien als een narratieve structuur. Het levensverhaal heeft een begin, midden en eind, personages daarin hebben intenties en zijn ingebed in een setting. En dat verhaal is weer verbonden met een geschiedenis, die voorbij het individu strekt. Je staat in een geschiedenis waarbinnen je speelruimte hebt om je eigen verhaal te maken.

De vraag is zo bezien niet hoeveel vrijheid je bereid bent in te leveren. De absolute vrijheid die we allemaal omarmen en die een erfenis van Sartre kan worden genoemd, bestaat volgens MacIntyre niet – en Joep Dohmen lijkt hem daarin te volgen. Maarten van Buuren verklaart zich daarentegen zeer fel Sartriaan. Welke kant kies jij? Of valt er niets te kiezen?

Kijk de lezing en discussie hier terug: Alasdair MacIntyre – Na de deugd. De laatste lezing van Levenskunst is op dinsdag 5 juni en gaat anders dan in eerste instantie aangekondigd over Richard Rorty en het pragmatisme.

Vrij laten
In de Émile zet Rousseau zijn filosofie van opvoeding en onderwijs uiteen. Het kind is ‘van nature goed’ – het is de maatschappij die het met haar regeltjes in de verkeerde mal duwt. Om de natuurlijke goedheid te behouden en te vormen tot een morele volwassenheid, is het zaak het kind zoveel mogelijk vrij te laten. Dat is ook de manier om authenticiteit te waarborgen – die waarde die in onze tijd zo ontzettend veel nadruk krijgt. Cultuurfilosoof Maarten Doorman betoogt bijvoorbeeld in zijn onlangs verschenen boekje Rousseau en ik dat onze preoccupatie met echtheid – en met ons eigen ik – terug te voeren is op Rousseau (niet voor niets de eerste schrijver van een autobiografie – Bekentenissen – genoemd.)

Paradox
Strijden voor een 'groene' wereld maar wel de hele aardbol over reizen met vervuilende vliegtuigen en elke maand shoppen voor nieuwe look. We willen op Facebook graag spontaan en leuk overkomen, maar aan ons image laten we een hele regie en redactie voorafgaan, waarbij alle spontaniteit verloren gaat. En dat allemaal om maar te bewijzen dat jij je eigen ding doet, altijd jezelf blijft en je niets aantrekt van een ander – want is dat niet wat we onder ‘echt zijn’ verstaan?

Wat zijn echtheid en authenticiteit verder nog? Je kunt er blijkbaar trainingen in volgen, dat heeft ook de kersverse demissionair premier Mark Rutte gedaan. Maar dat hij die oefeningen in echtheid heeft gevolgd mag hij dan weer niet zeggen – da’s niet authentiek. Zoals de kleine Émile vrij gelaten moet worden om zijn authentieke zelf niet met opgelegde lessen en opdrachten te verpesten. Zodra je aan je authenticiteit gaat werken, is het niet meer authentiek. Dat maakt het verlangen of streven naar echtheid paradoxaal en zodoende echt iets van deze tijd: het moderne individu is een tegenstrijdigheid.

Onderbuik
Waarom streven we nog naar echtheid als die fundamenteel paradoxaal is en zo moeilijk te verenigen met het op image en consumptie gefixeerde moderne leven? Rousseau heeft daar een antwoord op: het gevoel dat wij zijn vervreemd van onze ware aard borrelt, zeker in onze hoogtechnologische maatschappij, in de onderbuik.

Kom luisteren en meepraten over driehonderd jaar Rousseau bij Van nature goed. De eerste lezing is op dinsdag 8 mei. Prof. dr. mr. Herman Philipse spreekt dan over de Verlichting – al drie eeuwen actueel.

Sinds enige tijd wordt er onderzoek gedaan naar boosheid, geweld en agressie. In de lezingenreeks Boos gingen wetenschappers uit verschillende disciplines in op de oorsprong en ontwikkeling van boosheid en agressie. Ook stelden zij de vraag hoe hier het beste mee om kan worden gegaan. Alle blogs over de lezingen vind je in deze blogbundel (pdf).

Of kijk hieronder het filmpje waarin de belangrijkste vragen en antwoorden nog eens op een rijtje zijn gezet:

Verwondering opwekken
Slob schrijft onder andere voor het magazine Flux van het Rathenau Instituut. Dit tijdschrift brengt nieuwe wetenschappelijke issues onder de aandacht van de politiek en een breder publiek, nog voordat ze breed zijn doorgedrongen. Slob denkt dat het belangrijk is dat wetenschappers bij het rapporteren van hun onderzoek ook hun innerlijke drijfveren en passie naar voren laten komen. Daardoor wordt de lezer betrokken en blijft informatie beter hangen. Het is bovendien democratischer om niet alleen informatie maar ook drijfveren naar voren te laten komen in rapportages. Op deze manier kan het publiek in debat gaan met wetenschappers over de keuzes en veronderstellingen die hij of zij maakt. Ook in haar eigen stukken probeert Slob zo de informatie op een effectieve manier over te brengen.

Er moet verwondering opgewekt worden bij de lezer. Door in te spelen op het gevoel brengt de wetenschapper namelijk niet alleen kennis over, maar heeft het publiek ook de kans om een eigen mening te vormen. De wetenschapper wordt hierdoor ‘menselijker’, iemand van gelijk niveau, met wie je in gesprek kunt. Dit vindt Slob een belangrijk punt. Door in te spelen op de ervaring en het gevoel van de lezer, betrek je hem erbij en kan er een debat ontstaan.

Objectiviteit waarborgen
Kennis wordt niet te subjectief als wetenschappers hun drijfveren blootleggen. De objectiviteit wordt gewaarborgd door de wetenschappelijke methode. Zolang de onderzoeker onderscheid maakt tussen feiten en meningen en laat zien hoe hij in zijn onderzoek staat, werkt dit juist positief. Ook kan het goed zijn om niet alleen de ratio aan te spreken. Slob geeft als voorbeeld het Hersenfestival. Tijdens dit festival van enkele dagen waren er verschillende activiteiten, waarin juist de persoonlijke ontmoeting met wetenschappers mogelijk was, bijvoorbeeld tijdens speeddates en andere vormen zoals filmpjes waarop een wetenschapper zijn onderzoek in context plaatst.

Is kunst in het algemeen een goed medium om kennis over te brengen? Het Rathenau Instituut experimenteert hiermee. Zo organiseerde het in 2010 een transmediaal event waarbij toeschouwers de laatste etappe van de Marslanding konden volgen door middel van een livesimulatie en gesprekken met astronauten. Deze theatervoorstelling informeerde het publiek niet alleen maar betrok het publiek ook echt bij de gebeurtenis. Daarnaast zette de show aan tot denken over de informatie die de media verstrekken. De landing vond - zo bleek aan het einde van de voorstelling - namelijk niet op Mars, maar in de tv-studio plaats. De emotie van verbazing en verontwaardiging is nodig om ons denken op gang te brengen.

Fusie, geen wisselwerking
Slob gelooft in interessante fusies tussen kunst en wetenschap. Wetenschap kan kunstenaars nieuwe inzichten geven en kunstenaars kunnen door hun werk relevante maatschappelijke vragen oproepen over de wetenschap. Dat was het geval bij het Gen-Art kunstproject, het ‘fluorkonijn’. In het GFP Bunny-project paste de Amerikaanse kunstenaar Eduardo Kac de genen van een konijn aan zodat het beest fluorescerend oplichtte onder een blacklight. Dat kan aanleiding zijn voor brede discussies over gentechnologie en dierenwelzijn en de maakbaarheid van het uiterlijk.

Maar van een gelijke wisselwerking is geen sprake. Wetenschapper en kunstenaar doen weliswaar beiden onderzoek, maar stellen zich daarbij andere vragen. Of een kunstenaar onderzoeksvragen kan suggereren waar een wetenschapper vervolgens mee aan de slag kan is echter de vraag.

Ook oud-spreker Frank Kupper sprak Roos over kunst en wetenschapscommunicatie. Kijk voor dat interview volgende week op het nieuwsblog. Een week later lees je over het gesprek met Brian Dunphy.

Volgens prof. dr. mr. Herman Philipse hebben we hier echter te maken met de zogeheten mereologische drogreden: het verwarren van een deel van het geheel met het geheel. Het zijn niet de hersenen die een kleur ‘zien’ of muziek ‘horen’, maar de mens in zijn geheel. Zien en horen zijn menselijke kenmerken, geen kenmerken die we een-op-een kunnen toeschrijven aan de hersenen. De hersenen spelen een grote rol bij het verwerken van zintuiglijke indrukken, maar we kunnen niet zeggen dat de hersenen ‘zien’ of ‘horen’.

Wat is een getal?
Volgens Philipse zijn er veel drogredenen en begripsverwarringen in het debat rondom het lichaam-geest-probleem (mind-body-probleem). Dat komt voornamelijk omdat het woord mind betekenis krijgt door de manier waarop we dat woord gebruiken, en niet omdat het naar een bepaald ding zou verwijzen. Om dat te illustreren vraagt Herman Philipse ons om aan een getal te denken. Filosofen hebben zich eeuwenlang beziggehouden met de vraag wat de definitie van het woord getal is. Is er echter wel iets in de werkelijkheid waaraan we het woord ‘getal’ kunnen hangen? Nee, het krijgt betekenis door de manier waarop we het gebruiken. Het valt dus niet te definiëren of aan te wijzen, omdat de inhoud van het woord afhangt van het gebruik ervan.

Dat is ook het geval met het woord mind. Het wordt gebruikt in allerlei uitdrukkingen die zeer uiteenlopende betekenissen hebben. Zo is er bijvoorbeeld ‘to call to mind’ (=herinneren), ‘to have a dirty mind’ (=pervers zijn) of ‘to be of one mind with’ (=het eens zijn met). Je bedoelt uiteraard niet dat er iets aanwijsbaar in jou is dat vies is of dat je met iemand één geest deelt. Het woord mind kan allerlei verschillende betekenissen hebben, zonder naar een concreet ding te verwijzen. Daarom is de vraag wat dé mind of geest is volgens Philipse onzinnig, omdat die vraag het gebruik van de term ‘mind’ ten onrechte interpreteert als verwijzend naar een ding. Er is niet zoiets als dé geest en we moeten daarom op een andere manier naar het lichaam-geest-probleem kijken.

De onmogelijkheid van een privétaal
De neurowetenschapper Antonio Damasio biedt een oplossing. Volgens hem is wat wij met ‘geest’ aanduiden eigenlijk het bewustzijn. Het mentale noemt hij het ‘innerlijk’, dat waar ieder van ons direct privé toegang toe heeft. Door middel van introspectie (‘ik heb pijn’, ‘ik voel iets’) kunnen we onszelf waarnemen. Maar is de geest wel volledig privé? Soms weten andere mensen dicht om jou heen, zoals familieleden of je partner, beter wat je denkt of voelt dan je dat zelf weet. Bovendien is het de vraag of we door introspectie wel te weten kunnen komen wat psychologische termen (zoals ‘pijn’) betekenen.

De twintigste-eeuwse filosoof Ludwig Wittgenstein dacht van niet. Als iedereen zijn eigen definitie van ‘pijn hebben’ zou hanteren, zouden we dat woord in onze omgangstaal nooit goed kunnen gebruiken. Iedereen zou er immers wat anders mee bedoelen. Dat we elkaar wel kunnen begrijpen heeft volgens Wittgenstein te maken met het feit dat we taal leren gebruiken in relatie tot anderen. Een klein kind begint hard te huilen wanneer hij pijn heeft, maar een volwassene heeft geleerd om in dergelijke gevallen ‘ik heb pijn’ te zeggen. De betekenis van psychologische termen leren we dus niet door een soort privétaal, maar intersubjectief. Damasio’s idee van de geest als volledig geprivatiseerd bewustzijn stuit zodoende ook op allerlei problemen.

De filosoof als conceptuele therapeut
Om helder over het lichaam-geest-probleem te kunnen praten is het volgens Herman Philipse dus allereerst noodzakelijk om duidelijke begrippen te gebruiken. Daarnaast is het belangrijk om ons te realiseren dat we op dit moment slechts een fractie van alle mogelijke kennis over de hersenen bezitten. Om de exacte werking van allerlei hersenprocessen begrijpen, is  nog veel onderzoek nodig. De filosofie moet zich met betrekking tot dit probleem niet zozeer bezighouden met theorievorming, maar met conceptuele analyse en het blootleggen van drogredenen.

Kijk de lezing terug: De filosoof als conceptuele therapeut. Meer weten over het lichaam-geest-probleem? Op de programmapagina van Filosofie van de geest vind je links naar alle opnames en nieuwsblogs. Download ook het e-book over deze thema’s, onder andere met een bijdrage van prof. Herman Philipse: Zijn wij ons brein.

Ook Ed Veldhuizen is door de thema’s rondom het brein geraakt. Ed Veldhuizen was hoogleraar Administratieve Organisatie en Bestuurlijke Informatie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en ontwikkelde zich na zijn emeritaat tot hobbyfilosoof.

Gefascineerd door het lichaam-geest-probleem, het bewustzijn en de vrije wil trok Veldhuizen eropuit voor een gesprek met Dick Swaab en vroeg hem in een informeel gesprek naar de zaken die hij zo moeilijk los kon laten. Weten we niet onvoldoende van de manier waarop mentale processen functioneren om uitspraken te kunnen doen over het bewustzijn? Wat is de rol van taal in ons denken? Is er echt nergens ‘een beetje’ ruimte voor de vrije wil? Veldhuizen besprak deze vragen met Dick Swaab en schreef een verslag naar aanleiding van het gesprek. Download hier het interview van Ed Veldhuizen met Dick Swaab (pdf). Kijk ook de lezing Tijd in het brein terug die Swaab gaf in de wetenschapsfilosofische serie Tijd.

Bijvoorbeeld met Turkije. Onlangs bracht Turkije een staatsbezoek aan Nederland om de 400 jaar diplomatieke betrekkingen en de vriendschap tussen de landen te vieren. De Europese studentenvereniging AEGEE organiseert van 12 tot en met 17 mei het congres Where does Europe end?. Jonge mensen worden uitgedaagd om actief mee te denken en te debatteren over de mentale en fysieke grenzen van Europa. Kom maandagavond 14 mei in de Kargadoor (Oudegracht 36) luisteren naar documentaire- en reportagefotograaf Daimon Xanthopoulos, die een lezing geeft over zijn ervaringen op zijn reis door Turkije als grensgebied tussen Oost en West. Je bent vanaf 20.00 uur van harte welkom om zijn verhaal te horen en met hem discussie te gaan. Daarna zal vanaf 22.00 uur een culturele avond plaatsvinden in Café Flitz (Rozenstraat 15) die in het teken zal staan van Turkije.

Dus wil je meer te weten komen over de cultuur van kandidaatslidstaat Turkije of een pittige discussie aanzwengelen over een mogelijke toelating tot de EU? Schroom dan niet en kom ook naar deze veelzijdige avond van studentenvereniging AEGEE.

Studium Generale organiseerde eerder met stichting Tumult een debat over de toetreding van Turkije tot de EU onder de naam ‘Is Europa klaar voor Turkije?’. Het verslag ervan kan je hier terug lezen.

If you prefer to read there is also a bundle of blogs and a bundle of essays written by students available (pdf), both are downloadable for free.

‘Open the pod bay doors, Hal.’ Dit zinnetje staat op de lijst van bekendste filmquotes van het Amerikaans filminstituut. Het is een opdracht van de hoofdpersoon Dave Bowman, astronaut, in de film 2001: A Space Odyssey (1968) aan het andere centrale karakter, HAL 9000. Deze boordcomputer van het ruimteschip beschikt over kunstmatige intelligentie met typisch menselijke karakteristieken zoals spraak, gezichtsherkenning, maar kan ook kunst waarderen en schaak spelen. Na een angstvallige stilte geeft HAL met kalme stem antwoord:

‘I'm sorry, Dave. I'm afraid I can't do that.’
Dave Bowman: ‘What's the problem?
HAL: ‘I think you know what the problem is just as well as I do.’

Het probleem is dat HAL doorheeft dat Dave de computer wil uitschakelen. Dave vermoedt dat er iets niet klopt aan de boordcomputer, deze maakt naar zijn mening fouten. HAL keert zich tegen de astronauten aan boord omdat zij het slagen van de ruimtemissie in de weg staan en probeert hen te vermoorden. HAL staat dan ook als nummer 13 op het AFI lijstje van de vijftig grootste filmschurken.

Over het algemeen zijn experts te spreken over de nauwkeurigheid van regisseur Stanley Kubrick in het schetsen van een toekomstbeeld en het weergeven van ruimtewetenschap. Toch was hij te voorbarig over de techniek van 2001 en zelfs van 2012 wat betreft kunstmatige intelligentie. Daar houden wetenschappers zich al lang mee bezig en in de jaren ’60 was men er zeer optimistisch over. Té optimistisch blijkt nu. Een computer met volledig bewustzijn, zoals HAL, bestaat niet. Bovendien is er bij elk autonoom systeem dat bij machte is om mensen te doden (zoals bijvoorbeeld een onbemand vliegtuig), een menselijke operateur nodig om de trekker over te halen. In 2001 bepaalt HAL wie er blijft leven en wie niet.

Liplezen en voetballen
HAL houdt de astronauten in de gaten via vele camera’s, ziet wat ze doen en kan zelfs liplezen, cruciaal voor het verhaal. Op het artificial intelligence (A.I.) lab van het MIT ontwikkelen wetenschappers systemen voor gezichtsherkenning en objectherkenning. Daar zijn enorme databases voor nodig. Bij dit project kun je helpen met het labelen van objecten en bijdragen aan onderzoek.

Een computer die kan zien en praten, die taal begrijpt, emoties heeft en die ook herkent in anderen bestaat dus nog niet. Wel zijn er robots die kunnen voetballen. Dr. Karl Tuys (Computer Science, King's College, Londen) vertelde in zijn lezing Robots denken over de implicaties hiervan. Het betekent dat je een robot kunt maken die om kan gaan met complexe perceptie en een dynamische omgeving, die een competitieve houding heeft en tegelijkertijd kan samenwerken. Dan ben je al weer een stap dichter bij een zelfstandige robot die kan reageren op de omgeving en op onverwachte situaties, zonder dat je elke handeling van tevoren hoeft te programmeren. Dit is een stap dichter bij kunstmatige intelligentie. Begint het al te lijken op HAL? Kijk de lezing van Karl Tuyls hier terug.

Apparaten met bewustzijn
Onderzoek naar kunstmatige intelligentie beperkt zich niet tot een technisch verhaal, maar heeft ook filosofische kanten. Kort gezegd houdt de studie naar kunstmatige intelligentie zich bezig met apparaten of systemen die handelen op een intelligente manier. Om te kijken of dit het geval is zijn er testen zoals de Turing test. Hierbij ‘chat’ een menselijke ondervrager met een mens en met een computer. Door vragen moet hij of zij zien vast te stellen welke van de twee de mens is.

De test is in 1936 ontwikkeld door Alan Turing en sindsdien zijn onze inzichten in intelligentie en cognitie nogal veranderd. De vraag is of de test nog wel nut heeft, want menselijke intelligentie nabootsen is nog niet gelijk aan intelligent zijn. Een discussiepunt is of je voor intelligentie bewustzijn nodig hebt en zo ja, heeft een intelligente machine dan bewustzijn? Prof. dr. Bas Haring beaamde dit in een lezing, waarin hij bewustzijn vanuit een filosofisch perspectief benaderde, maar ook de natuurkundige en neurobiologische aspecten van bewustzijn belichtte. Deze conclusie maakt de stap naar robots als gezelschap voor eenzame mensen helemaal niet zo gek meer. Maar naar een computer die uit is op het leven van hardwerkende astronauten misschien ook niet.

Bekijk de sleutelscène waarin HAL weigert de deuren open te doen hier.

Praat mee bij Expodium, vrijdag 27 april om 20.00 uur,  Auriollaan 98, Kanaleneiland. Meer over suburbia hoor je in onderstaande TED-talk van James H. Kunstler:

Wat kunnen we in onze moderne tijd nog leren van de werken van een 19e-eeuwse Engelsman?

Prof. mr. Jan Lokin (Rechtsgeschiedenis, UU) sprak vier avonden over het werk van de Engelse schrijver Charles Dickens; hoe literatuur kan werken als bron van mensenkennis en begrip van de wereld. Alle blogs zijn nu gebundeld te downloaden als pdf.

In de toekomst moet het toch anders kunnen, dacht professor Krijn de Jong van de Universiteit Utrecht. Onlangs lukte het hem om plastic te maken van biomassa. In plaats van aardolie wordt snoeimateriaal gebruikt. Gezien het aankomende olietekort is het voor de industrie aantrekkelijk om over te stappen op een duurzame grondstof. Het was al langer mogelijk om de aardolie te vervangen, alleen wist De Jong het aantal productiestappen te verkleinen waardoor het proces efficiënter wordt. Zo is het mogelijk de techniek in de toekomst op grote schaal te gebruiken. Met de nieuwe techniek kunnen onder andere plastics, medicijnen en verf gemaakt worden.

Niet alleen wetenschappers, maar ook kunstenaars houden zich bezig met duurzame oplossingen voor het probleem van de schaarse grondstoffen. Zo werkte ontwerpster Helen Storey, docent aan het Londen College of Fashion, samen met professor Tony Ryan van de Universiteit van Sheffield aan het project Wonderland. In dit project brachten zij kunst en wetenschap dichter bij elkaar door hun kennis te bundelen en zo nieuwe applicaties te ontwikkelen. Hun samenwerking resulteerde in een plastic flesje dat een zou op lossen zodra de inhoud op was. Storey zette dit proces vervolgens om in de vorm van een jurk. Het maakte deel uit van de wedstrijd Fashioning the Future, georganiseerd door het Centre for Sustainable Fashion van het London College of Fashion. Bij de beoordeling wordt niet alleen gelet op het kledingontwerp zelf, maar ook op de manier waarop deze vervaardigd is, en waarmee. Kledingontwerpers moeten meer rekening houden met duurzaamheid bij het maken van hun ontwerpen, zeker met het oog op de toekomst. Zodoende is de wedstrijd in het leven geroepen.

De jurk van Helen Storey is gemaakt van polyvynyl alcohol. Dit is hetzelfde materiaal dat gebruikt wordt voor de oplosbare zakjes van vaatwastabletten. De kleding lost op in warm water en vormt daarna een gel waarin zaadjes kunnen groeien. Hoe ecologisch wil je het hebben? Met haar kledingstuk levert ze kritiek op de hedendaagse wegwerpcultuur. Ze wil mensen bewuster maken van de materialen die ze gebruiken en hun omgeving en tevens een praktische oplossing bieden voor ethische discussies. De jurk zet ze in als metafoor. Het materiaal is nu nog niet bedoeld om lang gedragen te worden. Misschien is dit in de toekomst wel mogelijk.

Is je interesse voor zowel kunst als wetenschap inmiddels gewekt? Wil je meer weten over wetenschappers die met kunstenaars samenwerken? En welke producten uit de samenwerking voortkomen? Lees verder op de academische pagina over kunst en wetenschap.

Functionalisme
De theorie die met dit experiment samenhangt, is het functionalisme: mentale toestanden worden hierin opgevat als functionele toestanden. Functionalisten kijken niet naar de hersenen op zichzelf, maar naar de functie van de input (bijvoorbeeld het stellen van een vraag) voor een bepaalde output (bijvoorbeeld het antwoord op die vraag).

Voor functionalisten is het dus niet noodzakelijk dat iets hersenen heeft om er mentale toestanden aan te kunnen toeschrijven; een computer kan ook denken, als hij maar de juiste output geeft. Volgens prof. Herman Philipse is dat een van de sterkste kanten van het functionalisme, de multiple realizability. Het klinkt misschien ietwat vreemd om te zeggen dat computers kunnen denken, maar stel je nu eens voor dat we marsmannetjes tegenkomen die er volledig anders uit zien dan wij en geen hersenen hebben, maar denken met hun rechtervoet. Moeten we dan zeggen dat ze niet kunnen denken omdat ze geen hersenen hebben? Binnen het functionalisme is dat geen probleem.

De Chinese kamer
‘De Chinese kamer’, een gedachte-experiment van Searle, laat echter zien dat het functionalisme zo contra-intuïtief is, dat we het moeten verwerpen. Je moet je hierbij voorstellen dat iemand die geen Chinees spreekt in een volledig geblindeerde kamer zit, waarin wel een enorme kast staat met allerlei bordjes waar Chinese karakters op staan. Deze persoon krijgt vervolgens via een luikje bordjes aangereikt (input) waarop Chinese vragen staan. Hij kan deze uiteraard zelf niet lezen, maar hij heeft een enorm codeboek waarin precies staat welk bordje hij uit de kast moet pakken bij welke vraag. Vervolgens pakt hij het juiste bordje en geeft dat als antwoord via het luikje terug (output). Kunnen we nu zeggen dat de Chinese kamer kan denken? Volgens Searle is dat niet het geval. Functionalisten houden volgens hem geen rekening met intentionaliteit: gedachten gaan ergens over, of iets kan denken wordt niet alleen bepaald door vraag en antwoord. Het functionalisme doet daar geen recht aan.

Een revolutie: het eliminatief materialisme
Het eliminatief materialisme is de meest radicale theorie over de verhouding tussen mentale toestanden en de hersenen. Volgens eliminatief materialisten moeten we af van woorden als hersenen, lichaam en geest. Dat soort woorden zouden namelijk onnauwkeurig zijn en alleen maar zorgen voor verwarring. Eliminatief materialisten willen de taal daarom radicaal veranderen zodat we een veel duidelijker begrip krijgen van onszelf en de wereld om ons heen. Wat houdt dat precies in? Concreet pleiten de aanhangers van deze theorie voor een verwetenschappelijking van ons taalgebruik. We moeten het bij de mens niet hebben over een lichaam met twee ogen, een neus en een mond, maar over de elementaire deeltjes waar hij uit bestaat (bijvoorbeeld ‘waterstof + zuurstof + …). Ook met betrekking tot de hersenen en mentale toestanden zouden we dat moeten doen. We moeten af van alle niet-reduceerbare taal en alleen nog maar praten over de elementaire deeltjes.

Deze voorgestelde verwetenschappelijking van de taal stuit volgens Herman Philipse op enorme problemen. Zo kun je grote vraagtekens stellen bij de mogelijkheid om alle taal natuurwetenschappelijk te maken. Bovendien is het de vraag of je eliminatief materialisme in onze onnauwkeurige omgangstaal wel kunt benoemen en verdedigen. Het eliminatief materialisme lijkt een hoog sciencefiction-gehalte te hebben.

Herman Philipse stelt zodoende dat alle huidige filosofische theorieën over de verhouding tussen mentale en herseneigenschappen ontoereikend zijn. Filosofen hebben deze vraag nog niet kunnen beantwoorden. De discussie gaat dan ook door en hij moedigt iedereen van harte aan om er vooral ook zelf over na te blijven denken. De bal ligt bij ons allemaal. Volgende week zal Philipse de serie Filosofie van de geest besluiten met een college over drogredenen en andere begripsverwarringen.

Kijk de lezing van Herman Philipse terug: Wat verklaart ons gedrag.

Halsema haalt Malcolm Gladwell aan die in de New York Times internetutopisten hekelt, ‘die denken dat de zwakke relaties op Facebook, de oppervlakkige vriendennetwerken waarin talloze petities voor goede doelen rouleren, werkelijk toegevoegde waarde hebben’. Gladwell noemt haalt de sit-in-protesten aan van Afro-Amerikaanse studenten in 1960 in de stad Greensboro, Verenigde Staten. Hier waagden zwarte studenten, toen nog ‘tweederangsburgers’, hun leven door in cafés te gaan zitten, terwijl zitplaatsen alleen voor blanken bestemd waren. Vreedzaam protest, waar racistische partijen zoals de Klu-Klux Klan uiterst gewelddadig op reageerden. Dit lokale protest leidde indirect tot de opkomst van de burgerrechtbeweging, die uiteindelijk voor gelijke rechten zou zorgen. Volgens Gladwell relativeert dit voorbeeld de protesten die tegenwoordig via social media ontstaan: achter de computer riskeer je niet je eigen leven en kun je dus niet werkelijk sociale en democratische veranderingen afdwingen.

Maar zijn de effecten van internet echt zo gering als Gladwell beweert? Halsema vindt van niet. Na 2010, het jaar waarin Gladwells artikel verscheen, is er een hoop veranderd. De Arabische lente die heeft plaatsgevonden geeft juist een perfect voorbeeld van de effecten die de sociale media wél kunnen hebben: er ontstonden online hechte banden en de media speelden een belangrijke rol in het verbinden en versterken van protestanten en protestbewegingen. Vreemden vonden elkaar en gingen samen de straat op. De verspreiding van kennis via sociale netwerken op het internet leidt tot internationale verbondenheid en mobilisatiekracht, aldus Halsema.

Het lijkt er dus op dat de revolutie wel getweet kan worden en dat sociale media mensen bij elkaar kunnen brengen. Vrede en democratie zijn echter nog ver te zoeken in de meeste Arabische landen. Volgens zowel Gladwell als Halsema kunnen sociale media dit niet teweeg brengen. Voor democratie moet vergaderd worden, er moeten compromissen worden gesloten. Oftewel, men moet fysiek bij elkaar komen. Maar is het beginnen van een revolutie niet het allerbelangrijkste en moeilijkste begin van een democratie?

De Arabische Lente heeft bewezen dat sociale media kunnen fungeren als stimulans voor riskante protestacties, vergelijkbaar met die van de Afro-Amerikaanse studenten in Greensboro. Het feit dat er protest wordt gevoerd, dat men de straat op gaat naar aanleiding van berichten op Facebook of Twitter zegt al heel veel: mensen stappen weg van de computer, uit de leunstoel en gaan de straat op. Ze willen hun leven riskeren voor vrijheid, en dat in een tijd waarin de individu altijd voorop lijkt te staan!

De gruwelen van de Arabische Lente laten zien dat de bereidheid om fysiek protest te voeren niet van de wereld is verdwenen. Halsema vraagt zich af of de protesten die de sociale media teweeg hebben gebracht uiteindelijk een democratie zullen opleveren. Dat heeft alles te maken met de standvastigheid van de protesterende burgers en de hulp die zij internationaal krijgen. Maar het het kan niet ontkend worden dat de sociale media de bron zijn geweest van een protest dat iedereen wakker heeft geschud en dat jongeren (de belangrijkste online gebruikers) nog steeds drijfveer van protest kunnen zijn.

In de lezingenreeks Underground van afgelopen maart kwam steeds de vraag op of jongeren nog protest willen voeren en hoe dan. Waarom blijft het protest nu weg vroegen de sprekers: komt dit omdat het internet ons te individualistisch en passief heeft gemaakt, of uit het protest zich wellicht in andere vormen, juist óp het internet en de sociale media?

Meer hierover weten? Kijk de video-opname van de lezing en de discussie terug met Femke Halsema tijdens de Vrede van Utrecht, waarin zij dieper hierop ingaat en vooral zich af vraagt: hoe verder? Of lees de volledige lezing. Ook de lezingen van Underground zijn terug te kijken, evenals deze lezing die Halsema in het najaar van 2009 hield bij Studium Generale. Over de inzet van social media in de politiek is ook veel te vinden in de serie Plug in - De belofte van de netwerkmaatschappij.

Heb je zelf ideeën over de mogelijkheden om burgers online te verbinden en te betrekken? Laat van je horen!

Geen goedkope kenniseconomie
Aan de hand van verschillende stellingen debatteerden Frank Steenkamp, Max Patelski en Paul van Soest over de toekomst van het studeren. Het wordt volgens Patelski, bestuurslid van het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO), minder aantrekkelijk om een master of deeltijdstudie te doen door de maatregelen die het kabinet wil nemen. Volgens Frank Steenkamp, hoofdredacteur van de Studiekeuzegids, roepen de nieuwe maatregelen verkeerd gedrag op. Een opleiding mag best wast kosten, alleen mag je dan wel weten wat je krijgt. Het probleem zit volgens hem in het feit dat studeren duurder wordt, maar het onduidelijk is wat je voor je ervoor ontvangt en wat de echte waarde van de opleiding is.

Ook onder middelbare scholieren is er veel onduidelijkheid over wat ze in de toekomst willen doen en mogen verwachten, aldus Paul van Soest, leraar Aardrijkskunde in het voortgezet onderwijs en lid van de Centrale Medezeggenschapsraad van de Hogeschool Utrecht. Meteen gaan studeren na het halen van de middelbare school diploma is risicovol, zeker wanneer er minder tijd en financiële ruimte is om een opleiding af te ronden. Niet iedereen heeft ouders die garant kunnen staan als het studeren misgaat.

Meer betalen, slechter perspectief
Steenkamp constateerde tijdens het debat een tweeledig probleem. Ten eerste wordt er niet rationeel gekeken naar de kosten van en studie. Uiteindelijk betaalt de langstudeerder zich namelijk echt wel terug. Nu bezuinigen op hoger onderwijs is dus dom aangezien het de kwaliteit van de afgestudeerden niet ten goede komt, zeker niet als we tot de top vijf beste kenniseconomieën willen horen. Ten tweede is de kwaliteit van het product dat het hoger onderwijs aanbiedt niet transparant.  Volgens Steenkamp ligt een deel van de verantwoordelijkheid bij de onderwijsinstelling. Deze is verantwoordelijk voor de kwaliteit van de opleiding en het toekomstperspectief dat het diploma met zich meebrengt. Meer betalen voor een slechter toekomstperspectief is niet de bedoeling. En meer betalen leidt niet tot kwaliteitsverbetering in het onderwijs. De werkloosheid onder academici is hoog en als ze dan ook nog een ‘shitopleiding’ hebben genoten gaat dat niet de goede kant op, aldus Steenkamp.

Daarnaast stelde Van Soest dat het kabinet de regels verandert tijdens de wedstrijd, iets wat velen als ‘oneerlijk’ ervaren. Door de kans op een hoge studieschuld zullen sommigen niet gaan studeren. Is dit een wenselijk effect van de wetswijziging? Daarnaast wordt het minder aantrekkelijk om bijvoorbeeld een bestuursjaar te doen of naar het buitenland te gaan. De kans op uitloop is daardoor groter en financieel gezien dus een risico.En dat terwijl dat soort activiteiten door werkgevers juist als een waardevolle aanvulling op het cv worden gezien.

De toekomst van het studeren
Vaak draait het in de discussie rondom het nieuwe wetsvoorstel om geld. Geld dat gezien de bezuinigingen hard nodig is. Er zou volgens alle drie de sprekers echter meer op een inhoudelijke manier gekeken moeten worden naar het verhaal. Alle jongeren zijn straks namelijk hard nodig.

Vroeger zag het er ook niet al te rooskleurig uit, aldus Patelski. Volgens hem kunnen we zeker iets doen door bijvoorbeeld door te gaan met deeltijdstudies en maandag aanwezig te zijn in Den Haag. Dan spreekt de Tweede Kamer met staatssecretaris Zijlstra over het wetsvoorstel. Treffen de wijzigingen jou ook? Ga dan met het ISO mee en laat je stem horen. Voor meer informatie hou je de site van DUO in de gaten. Het volledige wetsvoorstel is hier te downloaden en meer informatie over maandag 23 april vind je hier. Lees ook het verslag op DUB: Hoe kan ik zo goedkoop mogelijk studeren? Het debat is hier terug te zien.

Bekijk nu het samenvattende compilatiefilmpje. De drie lezingen zijn hier ook in hun geheel terug te kijken. Ook zijn alle nieuwsblogberichten over Underground verzameld in een blogbundel, die hier in pdf-formaat te downloaden is.

De Nederlandse samenleving staat voor grote veranderingen. De overheid richt zich steeds meer op haar kerntaken en de verzorgingsstaat is steeds moeilijker houdbaar. Er klinken geluiden over het uitbreiden van de verantwoordelijkheden van burgers, bedrijven en organisaties. Zij zouden een belangrijke rol moeten spelen bij het oplossen van maatschappelijke problemen. In hoeverre is deze visie op de samenleving een logische en wenselijke stap? Het biedt nieuwe kansen en mogelijkheden, maar ook nieuwe dilemma’s. Hoe moeten nieuwe initiatieven en kansen worden gestimuleerd? Wat is daarbij de nieuwe rol van de overheid, het bedrijfsleven en de Nederlander zelf? Bij wie ligt uiteindelijk de verantwoordelijkheid als de samenleving overheidstaken gaat overnemen?

De economische crisis is een feit. De noodzaak om hier op een positieve en effectieve manier mee om te gaan, vraagt om een frisse blik. Op het Landelijk Congres der Bestuurskunde staat het organiseren van maatschappelijk initiatief en de kracht van de samenleving centraal. Tijdens lezingen zullen vooraanstaande wetenschappers, politici, beleidsmakers en professionals uit de praktijk hun kennis delen en discussiëren over dit onderwerp.

Twee sprekers spraken al eerder bij Studium Generale over hoe eigen initiatieven, wetenschap, bedrijven en organisaties de maatschappij beïnvloeden en vormen. Prof. dr. Pieter Winsemius sprak in Plug in over de mogelijkheid om met sociale media de maatschappelijke betrokkenheid te vergroten en zo meer invloed uit te oefenen op de politiek, wetenschap en andere terreinen van de samenleving. Prof. dr. Jacqueline Cramer sprak eerder onder andere in de serie Duurzaamheid als wereldbeeld en de USI-lecture Waar is de duurzame agenda gebleven? Zij gaat in op de bijdrage die wetenschap en grote en kleine maatschappelijke spelers kunnen leveren aan een duurzame samenleving en een duurzaam wereldbeeld.

We kunnen al zo veel, maar wat denken we nog meer van de toekomst te mogen verwachten? Wetenschappers van de TU/e, de UU en het UMC Utrecht werken samen op het gebied van onder andere duurzame energie, medische beeldverwerking en stamcellen. In de reeks lezingen Hedendaags futurisme daagden wetenschappers uit Eindhoven en Utrecht elkaar uit na te denken wie de toekomst vorm zal geven. Is er echt een verschil tussen de willie wortels uit Eindhoven en de dromerige denkers uit Utrecht? Download nu de verzamelde blog van deze reeks (pdf).

Gemiddeld wordt er per week drie miljard uur gegamed. Een verontrustend aantal zou je zeggen, wat een tijdverspilling! Volgens gamedesigner Jane McGonigal is dit echter nog lang niet genoeg en zouden we minstens 21 miljard uur per week aan het spelen van games moeten besteden. Haar TED-talk draagt de veelzeggende titel Gaming can make a better world. Ze betoogt dat, door games te spelen in een virtuele wereld, ook de echte wereld verbetert. Games stimuleren samenwerking waardoor grote problemen als hongersnood, armoede, overgewicht of landelijke conflicten opgelost kunnen worden.

De medische sector gebruikt al langer games. Vooral het nemen van snelle en juiste beslissingen is binnen deze branche erg belangrijk en games kunnen daarbij goed helpen. Daarnaast worden games ingezet om chirurgen motorisch vaardiger te maken. Door gespecialiseerde games te spelen kunnen zij hun fijne motoriek oefenen en beter worden in laparoscopisch opereren. Ook zijn er games gemaakt om de onderlinge communicatie en het overzicht tijdens gecompliceerde operaties te trainen. Uit onderzoek bleek dan ook dat artsen die in hun vrije tijd gamen, betere artsen zijn. Hun reactietijd is gemiddeld sneller en hun handelingen nauwkeuriger. Lees hier meer over in het artikel De spelcomputer als hulpmiddel bij medische opleidingen.

Als de virtuele werkelijkheid er realistischer uitziet, beïnvloedt dat het gedrag van de speler. Het is aan kunstenaars en softwareontwikkelaars om de games er zo realistisch mogelijk uit te laten zien en zo de effectiviteit van het spel te vergroten. Er zijn bijvoorbeeld proeven gedaan met driving simulators. De effectiviteit van een driving simulator bleek groter wanneer het landschap er realistischer uitzag. Ook in de serious games voor artsen is de vormgeving belangrijk. In een aantrekkelijke en leerzame game moet, net als in real life, het bloed eraf spatten, anders werkt het niet. De virtuele ervaring moet die van de werkelijkheid evenaren.

Eerder sprak prof. dr. Peter Werkhoven, directeur research TNO en hoogleraar Universiteit Utrecht, in de reeks Geloof je ogen niet over Beeld en werkelijkheid in onder andere videogames. Daarnaast gaf de oprichter van Europa's eerste voltijds master en bachelor programma in Game Design Jeroen van Mastrigt eerder een interview voor Studium Generale over de leerzame aspecten van games. Lees daarnaast ook de nieuwsblogs over dit onderwerp Games for a change en Game design voor maatschappelijke verandering.

Swinburnes waanzinnige hersenchirurg
Stel je voor dat je in de handen terecht bent gekomen van een waanzinnige hersenchirurg. Deze hersenchirurg heeft het absurde plan bedacht om je linkerhersenhelft naar het lichaam van persoon A te transplanteren, terwijl hij een plekje voor je rechterhersenhelft gereserveerd heeft in het lichaam van persoon B. Vervolgens laat hij persoon A gaan, waarna hij een gelukkig en lang leven leidt. Persoon B houdt hij daarentegen vast in zijn kerker. Aan welk van deze twee personen ben je nu identiek? Je kunt niet identiek zijn aan beide personen, want dat wordt uitgesloten door de wet van de identiteit (C=C). Daarnaast is het ook absurd om te zeggen dat je wel identiek bent aan persoon A en niet aan B, aangezien een deel van jezelf in beide personen zit. Waar is je identiteit dan gebleven? Volgens Robert Swinburne, theoloog en filosoof aan de universiteit van Oxford, bewijst dit gedachte-experiment dat je identiteit niet in de hersenen besloten ligt. Hij stelt dat onze identiteit wordt bepaald door een onlichamelijke ziel.

Philipse vraagt zich af of het begrip ‘identiteit’ hier wel op de juiste manier gebruikt wordt. Kun je een begrip als persoonlijke identiteit wel onderzoeken door een dergelijk gedachte-experiment? Volgens Philipse veronderstelt identiteit een menselijke levensvorm. Wanneer wij het hebben over iemands identiteit gaat het niet om de continuïteit van de hersenen, maar om lichamelijke continuïteit. Het gedachte-experiment van Swinburne past niet op ons dagelijkse gebruik van het begrip ‘identiteit’ en kan er daarom ook niets over zeggen. Bovendien zal iedereen van mening zijn dat je overleden bent wanneer je als je hersenen in tweeën worden gesplitst. Maar er zijn nog grotere problemen voor een substantiedualist. Hoe kunnen bijvoorbeeld twee substanties, zoals hersenen en een geest, met elkaar communiceren als ze niets met elkaar gemeen hebben? Bovendien is het volledig onduidelijk wat een identiteitscriterium voor de ziel zou kunnen zijn: er is geen enkel onweerlegbaar criterium waaraan voldaan moet worden om te kunnen spreken over iets als een ziel. Door al deze bezwaren is het substantiedualisme een onhoudbare positie.

Crick en consorten: reductionisme
Recht tegenover de substantiedualisten staan de reductionisten. Wetenschappers als Crick, die samen met Watson de structuur van het DNA ontrafeld heeft, geloven dat we al het menselijk gedrag kunnen verklaren door het te reduceren tot hersenactiviteit. We hoeven alleen maar de ingewikkelde interactie die plaatsvindt in de hersenen goed te bekijken om daar vervolgens al onze gedragingen uit af leiden. Op het eerste oog spreekt er heel wat in het voordeel van het reductionisme, zegtHerman Philipse. Zo zijn in de wetenschap reductionistische verklaringen erg succesvol gebleken. Door bijvoorbeeld steeds verder ‘in te zoomen’ op de elementaire deeltjes waaruit het heelal opgebouwd is, kunnen we veel ingewikkelde kosmologische ontwikkelingen en processen verklaren. Met de hersenen lijkt dit ook het geval te zijn; door naar de activiteit van neuronen en de synaptische connecties te kijken, kunnen we menselijk gedrag steeds beter begrijpen. Ook valt er als reductionist daadwerkelijk wat te onderzoeken. Stel dat je een lezing bijwoont en er rent plotseling iemand zomaar de zaal uit. Als substantiedualist kun je alleen aan die persoon vragen waarom hij dat deed en daar houdt het dan op, terwijl de reductionist kan bekijken wat voor hersenprocessen gepaard gingen met het plotselinge wegrennen van die persoon.

Toch kent het reductionisme ook grote bezwaren. Er zijn bijvoorbeeld veel dingen die niet uit deeltjes bestaan. Hierbij kun je denken aan gedichten en rechtspersonen, maar ook aan gedachten of wensen. Het is onmogelijk om de locatie van een gedachte of een wens in de hersenen aan te wijzen. Gedachten hebben ook eigenschappen die onverklaarbaar zijn. Zo kunnen we aan gouden olifanten denken, terwijl we weten dat die niet bestaan. Dat valt niet alleen te verklaren door naar hersenprocessen te kijken. Om even terug te keren naar het voorbeeld van de persoon die bij de lezing de zaal uit rent; verklaar je daadwerkelijk het gedrag van die persoon als je de hersenen van die persoon onderzoekt? Als je hem vraagt waarom hij dat deed en hij zegt ‘om de trein te halen’, lijkt dat een betere en helderdere verklaring dan het kijken naar zijn hersenen. Hoewel het reductionisme dus een aantrekkelijke hypothese is om menselijk gedrag te verklaren, blijven er nog een heleboel vragen onbeantwoord.

Een derde mogelijkheid
Prof. Philipse stelt dan ook voor om naar een derde mogelijkheid te kijken, eentje die tussen het substantiedualisme en het reductionisme in ligt: het niet-reductief monisme. Het niet-reductief monisme gaat er vanuit dat de mens één substantie is wiens mentale eigenschappen niet reduceerbaar zijn tot herseneigenschappen, hoewel ze wel afhankelijk zijn van herseneigenschappen. Je accepteert dan wel dat er maar één substantie is en niet zoiets als een geest, maar tegelijkertijd erken je dat mentale eigenschappen niet reduceerbaar zijn tot herseneigenschappen. Misschien is dit wel dé oplossing voor het lichaam-geest-probleem? Volgende week zal Herman Philipse hier verder op ingaan en nog naar andere verklaringen voor ons gedrag kijken.

Kijk de lezing terug: Van substantiedualisme naar emergentie. En vergeet niet het e-book Zijn wij ons brein? te downloaden, met daarin bijdragen van verschillende wetenschappers (onder wie Herman Philipse) over deze kwesties en het lichaam-geest-probleem.

Historicus Maarten van Rossem geeft regelmatig lezingen bij Studium Generale. Zijn series van lezingen worden niet alleen opgenomen om terug gekeken te kunnen worden, sommige verschijnen ook op cd bij Home Academy. Zo ook de

De lezingen zijn nu genomineerd voor de publieksprijs van het beste luisterboek van 2012, de Esta Luisterboekaward. Wij zien natuurlijk graag dat Maarten van Rossem wint en jullie hopelijk ook, dus stem mee op de site van de Week van het Luisterboek.

Need to belong
We hebben allemaal de fundamentele behoefte aan het vormen en handhaven van hechte, stabiele en interpersoonlijke relaties. We hebben maar een paar van deze hechte relaties nodig om onze need to belong te bevredigingen, maar ze zijn essentieel voor menselijk welzijn. Uitsluiting – bijvoorbeeld een vertrouwensbreuk door overspel – leidt direct tot negatieve emoties zoals jaloezie, eenzaamheid en boosheid. Vergeving kan in zo’n geval verlossing bieden.

De drie W’s van vergeving: wat, wanneer en waarom

Wat
Vergeving is niet hetzelfde als vergeten. Je erkent dat iets gebeurd is en dat het je gekwetst heeft, maar je laat het je niet langer storen. De negatieve gevoelens ten aanzien van de overtreder nemen af en er komt weer ruimte voor positieve gevoelens.

Wanneer
Onderzoek wijst uit dat mensen meer geneigd zijn om een ander te vergeven als zij een hechte band met de overtreder hebben. Het hoge niveau van commitment zorgt ervoor dat mensen – na bijvoorbeeld hun eerste reactie van boosheid – kunnen kijken naar het relatiebelang en niet alleen naar hun eigen belang; gelijk krijgen bijvoorbeeld. Ook zijn mensen eerder geneigd de ander te vergeven als het een incident was – jouw verjaardag vergeten door drukte op het werk – dan als het een karaktertrek is.

Waarom
Door iemand te vergeven verlies je negatieve gevoelens en dat heeft een positief effect op het welzijn, zowel mentaal als fysiek. Door te vergeven wordt de relatie uiteindelijk ook beter. Het hebben van wraakgevoelens daarentegen, levert veel psychologische stress op met bijbehorende effecten op het welzijn. Dat komt doordat je verder wil met de ander, maar de ander niet vergeven hebt, wat weer een intern conflict oplevert. Dit alles geldt alleen voor relaties met een hoge commitment. Wanneer er sprake is van een lage commitment zijn er op de lange termijn geen positieve effecten te bemerken van vergeving of negatieve wanneer je niet vergeeft.

Wat leren we ervan?
Wetenschap leert ons dat het aangaan van hechte relaties essentieel is voor ons welzijn en dat het soms noodzakelijk is om de ander te vergeven, willen we een waardevolle relatie behouden en onszelf op de lange termijn niet tekort doen. Wanneer een relatie toch sneuvelt en vergeving niet meer plaats kan vinden binnen de relatie kan benefit finding soelaas bieden. Dat betekent de aandacht verleggen van de negatieve dingen naar de positieve dingen. Daardoor krijg je meer inzicht in de situatie en kunnen nieuwe kansen en doelen zich aandienen. Als dat zover is, kun je  oude situatie loslaten en ontstaat er ruimte voor de toekomst.

Meer weten over wat de wetenschap te vertellen heeft over de rol van vergeving binnen relaties? Kijk dan hier de lunchlezing van dr. Esther Kluwer terug. Of lees verder over vergeving bij Vergeven, vergelden, verraden en Tot tien tellen: tijd voor vergeving.

Taal-bias
Onderzoekers van muzikaliteit hebben nogal eens last van een ‘taal-bias’. Franse en Duitse baby’s huilen verschillend, en dat wordt dan al gauw verklaard als een eerste teken voor taalgevoel. Maar waarom niet als gevoel voor muzikale kenmerken? Die lijken zich nog veel eerder te uiten, al bij baby’s van slechts een paar dagen oud. Bovendien blijkt uit onderzoek dat bij het luisteren naar muziek het hele brein betrokken is, anders dan bij taal. Al heel gauw leren we veel van onze aangeboren muzikaliteit weer af, door bijvoorbeeld gewenning aan westerse muziek. Honing is vooral geïnteresseerd in de fase die hieraan voorafgaat. Dat we muzikaal zijn, is vastgesteld, maar waarom zijn we dat? Wat maakt ons tot het muzikale dier bij uitstek?

Culturele voorkeuren
Honing definieert muzikaliteit met twee eenvoudige punten: relatief gehoor en maatgevoel. Voor beide geldt: het is eigenlijk pas bijzonder als je het niet hebt. We hebben altijd veel bewondering voor muzikanten met een absoluut gehoor, maar dat is een eigenschap die we bijna allemaal hebben en bovendien delen met heel veel dieren. (We kunnen alleen niet allemaal even goed benoemen wat we horen, bijvoorbeeld ‘dit is een cis’.) Relatief gehoor heeft te maken met melodie. Luistertestjes tonen aan dat inderdaad vrijwel iedereen een melodie herkent en ook hoort wanneer er een maat mist. Een foto van de Bee Gees, vergezelt van de woorden ‘Stayin’ Alive’ is genoeg om het betreffende liedje op de juiste toonhoogte en (bijna) het juiste tempo te zingen, zo laat André Klukhuhn horen, die als proefkonijn optreedt.

We hebben dus een goed geheugen voor toonhoogte en ritme. Al snel wordt dit ingevuld met culturele ‘voorkeuren’ en gewenning. ‘Cultuur neemt het over in je gevoeligheden voor ritme,’ aldus Honing. Zo herken je makkelijk een fout ritme als dat past bij de westerse harmonieleer (bijvoorbeeld in een tweekwartsmaat), maar wordt dat al moeilijker als het om een afwijkend ritme gaat (bijvoorbeeld 7/8).

Dansende kaketoe
Baby’s van een paar dagen oud hebben zoals gezegd al maatgevoel en als ze een paar maanden oud zijn wiebelen graag mee op muziek. Waarom is dat? En doen andere dieren dan de mens vergelijkbare dingen? Om dat te begrijpen wendt Honing zich tot de biologie. Dit onderzoek loopt nog en er zijn dus nog geen definitieve resultaten te geven. Maar enkele opmerkelijke zaken zijn wel naar voren gekomen. Apen kunnen goed drummen, toch? Nee, zij vertonen ‘ritmisch gedrag’, maar kunnen geen maat houden. Maar kijk hieronder eens naar Snowball de dansende kaketoe. Als het tempo van de muziek wordt opgeschroefd, doet Snowball dat ook. De mens heeft hierin iets gemeen met de kaketoe, wat de aap moet missen. Er zijn aanwijzingen dat het te maken heeft met ‘vocal learning’, het imiteren van geluiden, zoals deze vogels en mensen beide doen (zie daarover ook de lezing van prof. Johan Bolhuis in de serie Na Darwin).

Heeft muzikaliteit dan vooral te maken met het leren van taal? Henkjan Honing ziet het graag nog breder: muziek maken en luisteren is een manier om te spelen. In dat spel is ruimte om te leren, in een volkomen veilige omgeving. Niet alleen taal of communicatie, maar ook omgaan met het onverwachte (een missende slag), met verrassende wendingen en last but not least, met emoties. Muziek als allervroegste onderzoeksmethode, als laboratorium, als proefopstelling, als experiment. Een mooie gedachte om na de Kunst- en wetenschapslezing nog lang te laten rondzingen.

De lezing van Henkjan Honing is helaas niet opgenomen. Kijk voor een impressie bijvoorbeeld naar zijn TED-talk van TEDxAmsterdam uit 2011.

Kaketoe Snowball:

Wetenschap in Hollywood: over de zin en onzin van wetenschap in films.

Met stip op één in de lijst van favoriete onderwerpen voor sciencefictionfilms staat buitenaards leven. Over het algemeen kun je stellen dat Hollywood weinig vindingrijk is in het weergegeven van aliens of marsmannetjes. Grote hoofden, zwarte ogen, huidskleur groen of grijs. Verder is hun voorkomen opvallend menselijk met twee armen met handen en vingers, en twee benen. Dit zou betekenen dat deze wezens een bijna identiek evolutionair proces zouden doormaken als wij aardbewoners. Zeer onwaarschijnlijk, gezien de ongelooflijke grootte van de kosmos met zijn oneindige mogelijkheden. Toppunt is de film Signs (1999) waarin aliens hun komst kenbaar maken met behulp van graancirkels en uiteindelijk af te weren zijn met water. Niet slim van die aliens om een planeet te veroveren die voor 75% uit water bestaat en de mens als voedsel te willen gebruiken, terwijl je allergisch bent voor het hoofdbestanddeel…

Uiterlijk
Dat menselijke uiterlijk is iets wat er niet uit lijkt te gaan; zelfs de aliens in de film Alien (1979) en alle vervolgen daarop, zijn ondanks hun angstaanjagende kaken en overtollige slijm eigenlijk best wel zoals jij en ik. Zo hebben ze een gezicht – weliswaar met wat rare uitsteeksels eraan – maar een gezicht is een typisch kenmerk voor zoogdieren. Er zijn al genoeg dieren op ónze planeet te vinden die geen gezicht hebben maar die toch zeer vergelijkbaar DNA hebben, zoals wormen, kwallen. Maar ook andere levende organismes zoals bomen hebben geen gezicht. Waarom zouden wezens van een andere planeet er dan uit zien zoals wij? Misschien is de geloofwaardigste representatie van buitenaards leven die in The Blob (1958), een B-film waarin een levensvorm die nog het meest lijkt op een gigantische drilpudding, alles en iedereen opeet.

Wetenschappers die zich bezighouden met buitenaards leven zoeken niet in eerste instantie naar groene mannetjes, maar eerder naar bacteriën of andere eenvoudige levensvormen. Zo sprak dr. Daphne Stam in de reeks Iets nieuws onder de zon over de mogelijkheid en waarschijnlijkheid van leven op exoplaneten. Volgens Stam zijn wij niet alleen, maar wel eenzaam en onvindbaar. Onze Melkweg is slechts een van de honderd miljard sterrenstelsels. Volgens de vergelijking van Drake zijn er minstens zeshonderd technologische, communicerende beschavingen naast die van ons. Je kan de hele lezing over mogelijk buitenaards leven hier terugkijken.

Contact
Niet alleen de vraag of we alleen zijn blijft fascineren, maar ook of we eventuele buitenaardse wezens zullen ontmoeten en hoe we daar dan mee kunnen communiceren. Deze mijmeringen zijn voer voor Hollywoodentertainment en lijken te vallen onder de categorie pseudowetenschap. Dat is deels waar, maar er zijn ook ‘echte’ wetenschappers, zoals astronomen, die zich bezighouden met de vraag hoe zo’n directe ontmoeting (een zogenaamde close encounter of the third kind) dan zou zijn. Zo is er het SETI-instituut, opgericht door astrofysicus Carl Sagan, dat onder andere zoekt naar opzettelijke signalen van ander leven door radiosignalen op te vangen en met telescopen het heelal af te speuren. De film Contact (1997) is gebaseerd op het gelijknamige boek van Sagan. De film blinkt uit in kloppende natuurkunde, gebaseerd op huidige theorieën. Vooral de openingsscène is zeer artistiek (ook al zitten er een paar onjuistheden in) en geeft weer hoe klein wij zijn in het immense universum. Het zou eigenlijk raar zijn om te denken dat we de enigen zijn…

In de lunchreeks Vakmanschap is meesterschap stond het afgelopen najaar de relatie tussen kunst en de wetenschap centraal. Beide houden zich bezig met onderzoek, maar wat is de beste manier om aan de slag te gaan? Docenten van de Universiteit Utrecht en de Hogeschool Utrecht discussiëren in vier lunchlezingen over kunst en wetenschap, theorie en praktijk en denken en doen. Download nu de blogbundel!

Alle pillen samen vormen een kleurrijk geheel. De medicijnen zijn in een geometrisch en chronologisch patroon in het kunstwerk verwerkt. Elke levensfase is goed in het kleed te herkennen. Zo begint het leven met de hielprik, liggen er enkele vaccinaties op tafel en zie je dat de vrouw in haar puberteit begint met de anticonceptiepil. Bij de man zie je dat hij op latere leeftijd last krijgt van artritis, hoge bloeddruk en diabetes. Het kleed geeft via een overzicht van de medicijninname van beide personen inzicht in het leven van deze mensen.

Naast de medicijnen zijn er ook enkele foto’s van de man en de vrouw te zien om zo hun levensverhaal persoonlijker te maken. Het kleed eindigt bij de man als hij 76 jaar oud is. Hij overleed aan een beroerte, zo staat op de bijgevoegde overlijdensakte. Het kleed van de vrouw loopt nog enkele jaren door en heeft aan het eind zelfs plek voor meer pillen. Zij is nu 82 jaar en still going strong.

Het kunstwerk maakt de bezoeker bewust van de hoeveelheid pillen die hij of zij inneemt tijdens het leven. Kunst maakt de wetenschap in dit geval het onzichtbare zichtbaar en gebruikt de pillen hierbij als narratief medium. Daarnaast laat het kleed zien waar de wetenschap mee bezig is. Pharmacopoeia wil bezoeker laten nadenken over de relatie die de mens heeft met medicijnen. In de diesrede kwam dit element ook naar voren. Bij de duurzame ontwikkeling van geneesmiddelen moet volgens Leufkens meer rekening gehouden worden met de sociaal-maatschappelijke context. Juist door producten te verbinden met de bron en de gebruiker zullen deze in de toekomst wellicht effectiever zijn, oftewel connecting sciences makes medicines work.

In kamer 24: Living and Dying van The British Museum kan je het werk van het ontwerpertrio zelf bewonderen. Luister hier alvast de audiotour over de installatie.

Een gruwelijke moord
Victor Lammes De vrije wil bestaat niet leest als een detective. Speurneus Lamme zoekt het hele boek door naar de vrije wil. Zoals in alle goede detectives komt ook in deze een gruwelijke moord voor. De Canadees Kenneth Parks reed 14 mijl naar zijn geliefde schoonouders met een keukenmes om ze daar in koelen bloede te vermoorden. Parks bekende de dader te zijn, maar het Canadese hooggerechtshof sprak hem vrij. De verklaring: Parks beschikte niet over een vrije wil toen hij de daad pleegde, hij leed namelijk aan een ernstige vorm van slaapwandelen. Hij bracht zijn schoonouders in zijn slaap om. Het punt dat Lamme hiermee wil maken is dat we onbewust zeer complex gedrag kunnen vertonen. De zoektocht naar de vrije wil gaat verder. Maar anders dan in de meeste detectives, wordt de verdachte niet gevonden.

Libets experiment
In discussies over de vrije wil wordt vaak het experiment van Benjamin Libet aangehaald. Libet vroeg proefpersonen om spontaan een willekeurige beweging te maken en het moment vast te stellen wanneer ze de neiging of intentie hadden de beweging te voltrekken. Tijdens deze proef mat een EEG de activiteit in de motorische cortex die leidt tot vrijwillige beweging, het zogenaamde ‘readiness potential’ (RP). Wat bleek? Het RP vond 350 milliseconden eerder plaats dan het moment waarop de proefpersoon aangaf dat hij de neiging of intentie had te bewegen. Het experiment van Libet is vaak met succes gereproduceerd. Bij een soortgelijk experiment in 2007 vond John Dylan Haynes zelfs een verschil van zes seconden tussen de hersenactiviteit en de aandrang tot beweging.

De conclusie die Lamme uit dit soort experimenten en casussen trekt, is dat de vrije wil een illusie is. We zijn niet de auteurs van onze eigen beslissingen en daden; hersenprocessen zijn daar de oorzaak van. De illusie van de vrije wil is het gevolg van rationalisaties: we proberen andermans gedrag te voorspellen en als we daarin falen, dichten we het vertoonde gedrag toe aan de vrije wil van die ander. Het werkt als een smoesje om onszelf te excuseren. De vrije wil zijn we vervolgens ook aan onszelf gaan toeschrijven. Onterecht, volgens Lamme.

Redeneerfouten
Een beetje wetenschapsfilosoof neemt met deze redenering geen genoegen. Herman Philipse stipt een aantal punten aan waarop Lammes argumentatie faalt. Ten eerste doet het readiness potential de vrije wil pas wankelen als het niet alleen een noodzakelijke maar ook een voldoende voorwaarde is om een handeling uit te voeren. Als we na het RP nog kunnen beslissen of we iets wel of niet doen, betekent het feit dat het RP hieraan voorafgaat niet dat de vrije wil niet bestaat.

Ten tweede hoeft niet elke handeling die we als ‘vrij’ betitelen, het gevolg te zijn van een bewust besluit. ‘Deze lezing geef ik uit vrije wil, maar gelukkig hoef ik niet bij elk woord bewust te kiezen of ik het gebruik of niet, dat zou absurd zijn’, aldus Philipse. Dat er bij experimenten zoals dat van Libet een automatisch proces aan de gang is, wil niet zeggen dat de handeling die eruit volgt niet vrij is.

Tot slot kun je je afvragen of ‘Libet-handelingen’ generaliseerbaar zijn naar alle soorten handelingen. Er zijn vrijwillige automatische handelingen, onvrijwillige goed doordachte en vrijwillig goed doordachte handelingen. Als je concludeert uit Libets onderzoek dat er überhaupt geen vrije handelingen zijn, ga je voorbij aan dit onderscheid en maak je een overhaaste generalisatie. Casussen zoals die van Parks tonen slechts aan dat sommige handelingen onvrijwillig gebeuren, niet dat alle handelingen onvrijwillig zijn.

Conceptuele analyse
De conclusie van Philipse is dat het bewijsmateriaal dat Lamme aanvoert zijn conclusie niet ondersteunt. Empirische tests zijn vooralsnog niet in staat het bestaan van de vrije wil te ontkrachten. Misschien is dit voor velen een teleurstelling. Zou het niet prachtig zijn als empirisch onderzoek zoiets ongrijpbaars als de vrije wil definitief naar het rijk der fabelen verwijst? Vrijheid is blijkbaar een zware last, eentje waar we liever vanaf zijn. Zover is het dus nog niet. In de tussentijd moeten we ons voor opheldering maar weer tot de conceptuele analyse van de filosofie richten. Wie weet wordt onze behoefte aan een duidelijk antwoord daar bevredigd.

Benieuwd naar de andere casussen, experimenten en redenen waarom empirisch onderzoek vooralsnog niet aantoont dat de vrije wil niet bestaat? Kijk de lezing dan hier terug. En vergeet niet het e-book te downloaden met bijdragen van vijftien wetenschappers over de kwestie Zijn wij ons brein?

Studeer!
Onderzoek naar koolmeesjes in Amerika toont aan dat hoe moeilijker ze het hebben – door bijvoorbeeld een strengere winter – des te groter hun hippocampus is. De hippocampus is belangrijk voor het aanmaken van nieuwe cellen en het opnemen van nieuwe informatie. Hetzelfde geldt voor mensen: taxichauffeurs in Londen hebben een grotere hippocampus – en verwerken nieuwe informatie dus beter – dan hun collega buschauffeurs die vaste routes rijden door het Londense labyrint. Behalve je biceps en grote bilspier zal je dus ook je brein moeten trainen om het gezond te houden. En net als bij spieren is daar inspanning voor vereist. Hard studeren dus en niet meer ongeïnteresseerd een hoofdstuk doorbladeren.

Klein lichtpuntje: onderzoek heeft uitgewezen dat slapen met een boek onder je kussen – na het studeren uiteraard – daadwerkelijk betere resultaten oplevert. Zolang je het boek onder je kussen voelt liggen gaat je brein alles in de remslaap nog eens fijn herkauwen.

Drink niet en zweet!
Een domper voor de student: in de zomer een paar biertjes op het terras voordat je gaat leren? Beter van niet. Alcohol remt de groei in de hippocampus en na vijf glazen alcohol vormt nog maar één procent van dat stukje grijze massa nieuwe cellen. Na vijf dagen zijn je hersenen weer zo goed als hersteld van jouw gezellige middag, maar grote kans dat het belangrijke tentamen dan ook al is geweest.

Lichamelijke inspanning heeft voor mensen van alle leeftijden positieve effecten op het brein, maar dan en alleen dan als er sprake is van echte inspanning. Dus geen slenterend avondwandelingetje als ouden van dagen of denken dat je er bent met een beetje hersengymnastiek zoals schaken of sudoku. Bloed, zweet en tranen moet het kosten, maar daar krijg je wel een brein in topconditie voor terug.

Meer weten over wat de wetenschap te zeggen heeft over de do’s and dont’s voor je brein? Kijk dan hier de lunchlezing van René Kahn terug. Wees daarnaast ook welkom bij de lunchlezing van volgende week door dr. Esther Kluwer over (onbestendige) relaties.

Maakt dit mij sterker?

Levenskunst voor vergevorderden
Het is een filosofie die moeilijk te behappen is, zo geeft Maarten van Buuren toe. Maar, zegt hij: ‘Nietzsche brengt mij op de goede weg.’ Met levendige en persoonlijke voorbeelden licht Van Buuren de ‘levenslessen’ van Nietzsche toe. De vraag die blijft hangen is wel of het toepassen ervan niet vereist dat je al vergevorderd bent in het vormgeven van je eigen leven. In de deconstructie van ik en waarheid, en de nadruk op overgave en opoffering (voor jezelf natuurlijk, en niet voor een ander) zingt ook een gevaarlijke klank door. Nietzsche stierf krankzinnig – door de syfilis waarschijnlijk. Toch klinkt dat einde ook wel als een waarschuwing. Je mag wel stevig in je schoenen staan wanneer je zoals Van Buuren jezelf voor de spiegel eens goed de waarheid zegt. Ook al kies je er vervolgens voor in de illusie te geloven…

Deconstructie van het ik
Via een analyse van de alledaagse zin ‘Ik wil een kop koffie’ wordt duidelijk hoe de deconstructie van belangrijke begrippen als ‘ik’ en ‘waarheid’ werkt. Als we zeggen dat we een kop koffie willen, gaan we uit van onszelf als een subject dat aan de oorsprong staat van een handeling, die wij als individu willen. Dat klopt niet, stelt Nietzsche. Eerder zijn we een slaaf van onze wil: in plaats van over subject kun je het beter hebben over lijdend voorwerp. Koffieverslaving sleurt je de keuken in voor weer een kop, en ondertussen ben je met jezelf aan het onderhandelen over of je je koffiepauze wel verdiend hebt. Het ‘ik’, oftewel het ongedeelde ‘individu’, is daarom ook een illusie. We worden voortdurend heen en weer geslingerd in onszelf tussen ons willende deel en ons controlerende deel, tussen beheersing en overgave.

Zo deconstrueert Nietzsche (die werd opgeleid als filoloog, dus als taalkundige) het woord ‘ik’. Het is een etiket dat niet klopt met wat eronder zit. Veel later zouden Derrida en andere postmoderne filosofen deze manier van filosoferen door deconstructie overnemen. Naast het ik moet ook de waarheid eraan geloven; nog zo’n etiket dat niet strookt met de werkelijkheid. Waarheden bestaan niet, er zijn alleen opinies waartussen een machtsstrijd woedt. De sterkste opinie wint en gaat dan door voor de waarheid.

Zelfoverstijging gepaard aan zelfopoffering
Ik en waarheid bestaan niet (als duidelijk definieerbare eenheden) en kunnen dus ook niet centrale waarden van de filosofie zijn. Dat verduidelijkt misschien waarom ‘sterker worden’ de kern van Nietzsches levenskunst is (bekend als de ‘Wille zur Macht’). Maar het sterker worden is ook niet enkelvoudig; je wordt sterker en dat is het dan. Ook dat is te deconstrueren. Van Buuren legt uit dat het draait om zelfoverstijging, die altijd gepaard moet gaan met zelfopoffering. Zelfoverstijging door productief te zijn, door te scheppen, boeken te schrijven, kinderen te krijgen of lezingen te geven. Hoe sterker je bent, hoe sneller je groeit, hoe meer je creëert – hoe meer je jezelf ook de vernieling in helpt. Voor een vervuld leven moet je je overgeven aan het dionysische, aan de wilde en gevaarlijke kant van het bestaan die naast vervulling ook lijden brengt. Dat is de controversiële les die Nietzsche als deugdethicus ons meegeeft. Het brengt Maarten van Buuren naar eigen zeggen op de goede weg en bovendien in een zichtbaar goed humeur. Durf jij het aan om hem te volgen?

Volgende keren
Kijk de lezing over Nietzsche als deugdethicus hier terug. De volgende Levenskunstlezing is op dinsdag 1 mei en gaat over Alasdair MacIntyre. De laatste lezing uit deze reeks vindt plaats op 5 juni en gaat (anders dan aangekondigd) over de filosofie van het pragmatisme.

Het denken over de ziel is gedurende de eenentwintigste eeuw steeds meer verschoven naar het denken over het brein. Maar ook daarbij is filosofie onmisbaar: welke visies zijn er op de verhouding tussen hersenen, begrip en gedrag? Hoe kan filosofie de begrippen in dit debat analyseren? Deze vragen omtrent geest, hersenen en filosofie zullen vanaf woensdag 4 april wekelijks in de vierdelige reeks Filosofie van de geest besproken worden door prof. dr. mr. Herman Philipse.

Morgen, dinsdag 3 april, is de volgende lezing in de serie Levenskunst, waarin prof. dr. Maarten van Buuren deze keer spreekt over Friedrich Nietzschze.

Op 10 april is er weer de jaarlijkse Kunst- en wetenschapslezing. In Iedereen is muzikaal spreekt prof. dr. Henkjan Honing over muziek, cognitie en evolutie. Ook bij Studium Generale geen gebrek aan filosofie de komende maand!

Hebben de lezingen nog steeds niet genoeg filosofisch stof doen opwaaien? Dan is hier vanaf woensdag het e-book Zijn wij ons brein? te downloaden, een uitgebreide bundeling van alle kettingreacties die eerder in verkorte vorm op dit nieuwsblog verschenen.

Wetenschap in Hollywood: over de zin en onzin van wetenschap in films.

Sommige films houden vooral een bepaalde groep wetenschappers bezig, zoals Gattaca de moleculair biologen, maar eens in de zoveel tijd verschijnt er een film die experts uit meerdere disciplines aanspreekt. Een goed voorbeeld is The Matrix (1999), een buitengewoon succesvolle sciencefictionfilm, geschreven en geregisseerd door Larry en Andy Wachowski. De film speelt zich af rond 2300. De realiteit zoals mensen deze beleven, is eigenlijk een schijnwereld à la 1999 - de Matrix genaamd - gecreëerd door computers met bewustzijn en intelligentie. Terwijl de mensen denken dat ze een normaal leven leiden, worden hun lichamen gebruikt als energiebron voor de computers. Hoofdpersoon is computerprogrammeur Thomas Anderson, ook bekend onder zijn hackernaam ‘Neo’, die wordt benaderd door een groep rebellen onder leiding van Morpheus. Hij geeft Neo de keuze om uit de Matrix te stappen naar de echte wereld. Morpheus is ervan overtuigd dat Neo ‘de Uitverkorene’ (‘the One’) is en de oorlog tussen de computers en de mensheid kan stoppen.

Menselijke batterij
Het verhaal is doordacht en zit ingenieus in elkaar. De gebroeders Wachowski gebruiken veel symbolisme, en wetenschappelijke, filosofische, en religieuze ideeën liggen aan de film ten grondslag. Het meest bekritiseerde 'wetenschappelijke' concept in The Matrix is het idee van de mens als energiecentrale. De lichaamswarmte en elektriciteit van lichamen worden in vaten bewaard en houden de computers draaiende. Dit druist in tegen de natuurwet van behoud van energie: de lichamen moeten gevoed worden om in leven te blijven, maar je moet meer energie consumeren via voedsel dan gegenereerd kan worden door het lichaam. Wij zijn zeer inefficiënt in de conversie van energie en daarom zouden we in het echt van weinig nut zijn voor zelfdenkende computers met kwade bedoelingen.

Filosofisch gedachtegoed
Het beeld van mensen aangesloten op een computer, refereert ook aan het gedachte-experiment ‘brein in een vat’, dat vragen opwerpt over realiteit, kennis, waarheid en bewustzijn. Wat gebeurt er als een kwade genius de hersenen uit het lichaam haalt, in een vat met vloeistof stopt en aansluit op een computer, die vervolgens een virtuele realiteit simuleert? Misschien zitten jouw of mijn hersenen nu wel in zo’n vat, maar dit kunnen we nooit zeker weten. Nog verder geredeneerd kun je je afvragen of  al onze overtuigingen niet onjuist zijn: het is het argument voor filosofische scepticisme.

The Matrix stelt de grote, filosofische vragen van het leven. Wat is echt? Hoe kunnen we weten wat echt is? Wat is goed en fout? Is er een scheiding tussen lichaam en geest? En bestaat er zoiets als de vrije wil? Wanneer Morpheus aan Neo vraagt te kiezen tussen de rode of blauwe pil, vraagt hij hem eigenlijk te kiezen tussen het lot en de vrije wil. De blauwe pil staat voor de Matrix, waar het lot regeert en het leven gelukzalig en onwetend is. De rode pil zal Neo naar de echte en pijnlijke realiteit brengen, waar hij echter wel zijn eigen keuzes kan maken.

Zijn wij ons brein?
In de lijn van The Matrix ligt de komende lezingenreeks Filosofie van de geest, waarin prof. dr. mr. Herman Philipse in vier colleges de filosofische en kritische vragen uit de neurowetenschap identificeert. Op 4 april, tijdens de eerste lezing, gaat hij dieper in op de vrije wil. Wil je graag meer lezen over de vrije wil, de scheiding van lichaam en geest? Voorafgaand aan de eerste lezing presenteert Studium Generale het e-book Zijn wij ons brein?, een bundeling van de bijdragen die Utrechtse wetenschappers leverden aan de kettingreactie op dit nieuwsblog.

De jaren ’70 en vooral de jaren ’80 waren, net als nu, jaren van crisis en werkloosheid. Toen was er echter een grote undergroundscène van punks, die een tegenreactie boden. Het zou logisch zijn als wij nu ook, als jeugd in tijden van crisis, stappen ondernemen zoals toen. Maar daar lijkt geen animo voor te zijn. Een groot verschil met toen is dat we geen generatiekloof voelen. Ik ben tegen veel dingen, maar niet tegen een generatie die mij niet begrijpt of tegen ‘het systeem’. Protest voeren, waarom zou ik? Misschien heeft de welvaart ons wel gemakzuchtig gemaakt, wat ons ervan weerhoudt te rebelleren en de revolutie te voeren die volgens de sprekers van Underground juist in tijden van crisis zo hard nodig is.

Toch blijft de vraag knagen die zowel Thomas van Aalten als Caroline Nevejan stelde: zijn wij echt zo verdoofd en zo anders dan vroegere generaties, zoals de punkers in de jaren ’80? Of hebben wij als vroege twintigers toch meer gemeen met de punkbeweging dan we zelf denken?

Punk
De punkscène werd in de derde lezing van Underground uitgelicht als het tegenovergestelde van onze generatie. Bij punk ging het om actie, om herrie schoppen en je afzetten tegen de maatschappij. Eerst was het te goed, dat was saai. Toen was het te slecht, wat ook weer reden was voor verzet. Het motto: ‘Do it yourself’. Punk daagde uit tot denken en doen, zegt Leonor Jonker. Zo ontpopte de underground-punkscène zich begin jaren ’80 snel tot een manier van leven. Een eigen ’ondergrondse’ culturele wereld bloeide, met eigen tijdschriften, muziekwinkels, politieke partijen, uitgaansgelegenheden en galeries. En de graffitiscène, die toen nog in haar kinderschoenen stond.

Toch moesten ook punks aan de spelregels van de moderne maatschappij geloven. Er ontstond evengoed commercie rondom ‘punk zijn’, zoals kleding, muziek en uitgaansgelegenheden. De piratentelevisie was een medium van rebellie, maar er werd volgens Martijn Haas op zeker moment ook grof geld aan werd verdiend (door porno en reclame uit te zenden bijvoorbeeld). Daarnaast was er ook binnen de punkbeweging sprake van hiërarchie. Zoals Caroline Nevejan in haar lezing aangaf: uiteindelijk werd ook binnen de anarchistische punk- en kraakbeweging naar een bepaalde structuur toegewerkt. Of je werd extreem. De punkscène lijkt misschien toch meer op ons dan in eerste oogopslag gedacht.

Underground in 2012
Hoewel punk alweer verleden tijd lijkt, heeft de crisis ons onverwacht toch stiekem een kleine renaissance van de 70’s en 80’s gegeven. In eerste instantie in de meest zichtbare, commerciële zin. Kledingwinkels als de H&M hangen vol met spijker- en leren jasjes, maar ook binnen de muziek, kunst en literatuur herontdekt men de ‘stijl’ van de jaren ’80. In de jaren ’80 ontkwam de beweging er niet aan, en ook in 2012 hebben commercie, kunst en cultuur weer hun zinnen op de punkscène gezet.

Interessanter is hoe er nu ‘underground’ gerebelleerd wordt. De creatieve, antiautoritaire protesten uit de jaren ’80 zijn nu op een aantal uitzonderingen na, zoals Occupy, niet zozeer op straat te vinden, maar vooral op het web. Hier verenigt de mainstream zich in een ‘underground cultuur’, want wordt er niet massaal gehackt en gedownload? Films en muziek ongelimiteerd met elkaar uitwisselen: het mag niet, maar toch doen we het. Misschien denken we er niet echt bij na, maar het is wel een anti-actie, een tegenbeweging. Naast het downloaden zijn er ook subtielere vormen van protest. Onder mijn vrienden zie ik een steeds grotere irritatie ten opzichte van commercie. We luisteren niet meer naar mainstreammuziek, maar vinden online onze eigen bandjes, kijken minder televisie want we zijn de reclame zat. Velen zijn ons zijn vegetariër, want we zijn de bio-industrie zat. Steeds vaker merk ik om me heen dat we onbewust ‘tegen zijn’, al is het maar op een subtiele manier.

Protest van nu
Wellicht hebben de sprekers van de Underground-serie het protest van deze tijd over het hoofd gezien. Het protest van toen is niet het protest van nu. Wij hebben geen generatiekloof en Nederland is niet te goed, of te slecht. Wij protesteren zoals onze generatie is opgegroeid: individualistisch, wellicht wat minder uitgesproken maar zeker aanwezig, en om andere redenen. Ja, we zijn mediaverslaafd, maar we worden langzaam wakker geschud en de irritatie groeit, althans in mijn directe omgeving. In een maatschappij waar veel meer mag en kan dan in de jaren ’70 en ’80 lijkt een aandachttrekkende beweging als de punkscène minder nodig en vooral minder effectief te zijn. Underground leeft, ook in 2012. Maar dan kleiner en veelvormiger.

Kijk de laatste lezing hier terug: Van underground tot commercie in muziek, kunst en tv. Lees ook het eerdere nieuwsblog: Protesteren zoals in de jaren ’70: is dat nu onmogelijk? Op de pagina van Underground zijn alle opnames en andere nieuwsblogs terug te vinden.

Het plastineren gebeurt in het plastinarium in Guben, op de grens bij Polen, en gaat als volgt: nadat het lichaam in een koud bad met aceton heeft gelegen, wordt het specimen in een kunststofoplossing gelegd. Hierdoor vervangen de menselijke cellen zich door siliconenrubber. Daarna is het een kwestie van het preparaat in de gewenste positie modelleren en laten uitharden.

Von Hagens kwam eerder al in opspraak met zijn lijkenexpositie. Zo zouden de opgezette mensen geëxecuteerde Chinese gevangenen zijn. Hiervoor is echter nog geen bewijs gevonden. Daarnaast zijn de plastinaten ook te koop. Voor 70.000 euro heb je een lichaam, voor 22.000 een menselijk hart. Ook de houdingen zorgen voor opschudding. Zo zijn op de tentoonstelling onder anderen een zwangere vrouw en een copulerend stel te zien. In Frankrijk is Von Hagens’ Bodyworlds nog steeds niet welkom vanwege het gebrek aan respect voor de doden.

Wereldwijd hebben al duizenden mensen zich aangemeld om na hun dood in het museum vereeuwigd te worden. Hieronder bevinden zich zestig Nederlanders. Onlangs sprak Henk Winters, toekomstig plastinaat, in de uitzending van De Wereld Draait Door over zijn postuum museumleven. Het lijkt hem geweldig om na zijn dood te stralen als museumobject en bijvoorbeeld als voetballer tentoongesteld te worden. Met andere houdingen zou Winters ook geen problemen hebben.

Von Hagens zelf beweert ‘de objecten mooi te maken net zoals een kunstenaar dat doet’. Hij noemt de lichaamspreparaten zelfs ‘citaten uit de kunsthistorie’. Of hij hiermee echter de kunstwereld betreedt is vooralsnog onbekend. Von Hagens ziet zichzelf in de eerste plaats ook als anatoom, en niet als kunstenaar. De objecten zijn nog niet te classificeren en ontrekken zich daardoor aan elk ethisch en esthetisch oordeel. Zijn de stukken kunst? Of gaat het hier om alleen een wetenschappelijke weergave van het menselijk lichaam?

Tot 22 april heb je nog de mogelijkheid de lijken te gaan bekijken. Mocht je geïnteresseerd zijn in een postuum museumleven, dan kan je jezelf via dit formulier opgeven. In 2007 spraken er bij Studium Generale verschillende wetenschappers over dit thema in de serie weten en geweten. Dr. Rob van Gerwen van de faculteit wijsbegeerte ging in op de Bodies the exposition, een vergelijkbare tentoonstelling van Roy Glover. Deze riep destijds ook veel ethische vragen op. Daarnaast ging dr. Reina van Raat, conservator van het Utrechtse Universiteitsmuseum, in op anatomische modellen door de jaren heen. De lezing kan je hier terugzien.

De vrije wil is een aanname als we over menselijk gedrag denken en praten. We gaan er in de geleefde werkelijkheid van uit dat mensen een vrije wil hebben. Maar er zijn uitzonderingen. Aan sommige mensen schrijven we geen vrije wil toe. Denk aan verslaafden en bepaalde groepen psychiatrisch patiënten. De definitie van Dick Swaab is: 'de vrije wil is de mogelijkheid om te besluiten iets wel of niet te doen zonder interne of externe beperkingen die deze keuze bepalen'. Thomas Müller beargumenteert dat als we de vraag op deze manier stellen, het antwoord nee moet zijn. Onze wil is niet vrij. Ik ga als opleidingsdirecteur, onderzoeker, klinisch psycholoog, (groot)moeder, vriendin, dochter en minnares uit van een wil. Niet noodzakelijk van een vrije wil. Ik ben gevormd door de tijd waarin ik leef. Mijn ervaringen met bovengenoemde rollen vormen een kader maar daarbinnen is allerlei ruimte om keuzes te maken.

Als ik over vrijheid denk, doel ik dan op verlangens of op keuzes? Allebei. Als opleidingsdirecteur verlang ik ernaar dat alle docenten en studenten zich thuis en gezien voelen op de opleiding psychologie. Ik verlang dat alle docenten en studenten zich verantwoordelijk voelen en hun deel bijdragen om met elkaar een kwalitatief hoogstaande opleiding vorm te geven. Als onderzoeker houd ik me onder andere bezig met de vraag of mensen uit vrije wil een cosmetische ingreep ondergaan. Reclames proberen dagelijks allerlei verlangens bij mensen in gang te zetten. Door deze sociale beïnvloeding denken mensen dat ze zelf kiezen, uit vrije wil, voor een crème van 500 euro. De meeste mensen verlangen ernaar om gelukkig te zijn en een zinvol leven te leiden. Reclames beloven dat via deze cosmeticaproducten een gelukkig en zinvol leven binnen handbereik is, mits mensen de juiste producten gebruiken. Maar hebben alle mensen dezelfde keuzes? Hoe vrij zijn we om onze keuzes te maken, zoals collega van der Lecq al opmerkte.

Is er een verschil tussen mannen en vrouwen als het op onze vrijheid aankomt?
Ik ben geboren als meisje en gesocialiseerd tot vrouw. Deze socialisatie is van grote invloed op mijn denken, doen en emoties. Dit geldt ook voor mannen. Zijn vrouwen meer of minder vrij dan mannen? Dat vind ik een moeilijke vraag die ik zo in zijn algemeenheid niet kan beantwoorden.

Als ik naar het gebied van schoonheid kijk, dan vind ik dat vrouwen onvrijer zijn dan mannen. Vrouwen worden veel sterker afgerekend op hun uiterlijk. Dat heeft een lange geschiedenis en komt erop neer dat vrouwen diegenen zijn waarnaar gekeken wordt en dat mannen de positie van kijker innemen. Het schoonheidsideaal voor vrouwen 90-60-90 is in centimeters omschreven en maakt het moeilijker voor vrouwen om hier aan te voldoen. De schoonheid voor mannen is grofmaziger en dan is het makkelijker om hieraan te voldoen.

Als ik op het gebied van kleding kijk, dan is de vrijheid voor vrouwen groter dan voor mannen. Vrouwen mogen in een broek, rok of jurk gekleed gaan zonder dat hun vrouwelijkheid ter discussie wordt gesteld. Voor mannen is de ruimte om zich te kleden veel kleiner. Een man in een jurk wordt als zeer onmannelijk gezien.

Op het gebied van studeren hebben jongens en meisjes evenveel vrijheid.

Wat is moreel handelen volgens u, vroeg prof. dr. Marcus Düwell? Is de mens daartoe in staat?
Juist in ons handelen, en dus ook in ons moreel handelen, zit voor mij vrijheid. Voor mij is moreel handelen, verantwoordelijk en rechtvaardig handelen. Nadenken over wat mijn gedrag voor effect heeft op een ander mens. Moreel handelen is proberen het goede te doen in die specifieke situatie. Niet de hele dag op de automatische piloot reageren. Hoewel het handig is dat veel gedrag wel op de automatische piloot kan, maar dit terzijde.

Ruimte maken om nog eens goed na te denken. Stilstaan bij wat ik denk en voel. De situatie van een andere kant bekijken. Mijn aannames onder de loep nemen. Verwonderd en open in het leven proberen te staan. De ander open ontmoeten. Ja, de mens is daar zeker toe in staat.

* Dit artikel is een samengevatte versie. Op 4 april aanstaande verschijnt een E-bundel met alle volledige reacties. Deze bundel wordt gepresenteerd bij de eerste lezing in de reeks Filosofie van de geest. Deze bestaat uit vier lezingen over het brein, bewustzijn en de vrije wil, verzorgd door prof. dr. mr. Herman Philipse. Wees van harte welkom!

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marian Joëls
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ted Sanders
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marcus Düwell

Criteria
Het schrijven van een goede column bij een cursus als deze is niet eenvoudig. Het moet om te beginnen een column zijn, dat wil zeggen: de lezer moet bij zijn lurven worden gepakt en in sneltreinvaart worden meegenomen in de gedachtegang van de auteur. Dat vergt stilistische kwaliteiten, creativiteit en een zekere mate van speelsheid. Bovendien moet de kern, de centrale stelling, glashelder zijn. Tegelijkertijd gaat het niet zomaar om een column. In deze cursus worden weliswaar alledaagse onderwerpen besproken en getoond, maar die zijn telkens illustraties bij tamelijk abstracte wetenschappelijke en wetenschapsfilosofische inzichten, dit jaar met als kernthema 'De zwerm'. De alledaagsheid moet in een column dus van diepte worden voorzien, zonder saai of alleen maar beschouwend te worden. Een derde criterium is de mate waarin de student erin slaagt een verbinding te leggen tussen het thema van de week, zoals in de lezing behandeld, en het eigen vakgebied, de eigen studie. Dat laatste mag best breed worden opgevat, maar wie de link goed weet te leggen, heeft een voorsprong. Naast deze beoordelingscriteria heeft de jury ook gelet op de mate waarin een student gedurende de hele cursus een constante kwaliteit heeft weten te realiseren.

De winnaar
De jury heeft in de eerste instantie drie studenten geselecteerd. Johan van Erp en Jan-Paul Verboom moeten het doen met een eervolle vermelding. Geneeskundestudent Doret de Rooij is de winnaar van de Wetfil-Award 2012. Met columns als Agressiviteit slaat zichzelf op de neus en Zwermenzielen weet zij de lezer van begint tot eind te boeien en paart zij originaliteit aan vormvastheid, zwermbewustheid aan vakgerichtheid en wetenschappelijke diepgang aan dagelijks inlevingsvermogen. Doret de Rooij krijgt naast de eer van de Wetfil-Award 2012, niet alleen een oorkonde, maar ook de mogelijkheid mee te draaien met de programmagroep aankomend studiejaar en mee te denken over het thema en de lezingen. Van harte gefeliciteerd!

Zelfstandige robots
Moeten experts zich niet met wat nuttigers bezighouden dan proberen robots te maken die kunnen voetballen? Dr. Karl Tuyls legt in de laatste lezing van de reeks De zwerm uit waarom de robocup geen gekke of nutteloze bezigheid is. Als je een robot kunt maken die kan voetballen, kun je ook een robot maken die om kan gaan met complexe perceptie en een dynamische omgeving, die een competitieve houding heeft en tegelijkertijd kan samenwerken. Het doel is een zelfstandige robot die kan reageren op de omgeving en op onverwachte situaties, zonder dat je elke handeling van tevoren hoeft te programmeren. Een robot die dat kan, kan uiteindelijk ook voor andere activiteiten dan voetbal van grote waarde zijn. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van robots om mensen op te sporen in ingestorte gebouwen, om arbeid te verrichten na een kernramp of, wat minder ver van huis, om files te voorkomen.

Een robot ontwikkelen die dat allemaal kan is nog niet zo gemakkelijk. Tuyls somt drie vragen op waar robots een antwoord op moeten hebben, willen ze zelfstandig kunnen werken. Waar ben ik? Waar moet ik heen? Hoe kom ik daar? Door te kijken naar de manier waarop simpele organismen dit in de natuur oplossen, vonden wetenschappers mogelijke antwoorden. Tuyls en zijn onderzoeksteam laten zich daarbij inspireren door zwermen.

Zwerm-geïnspireerde technieken
Mieren beginnen hun tocht naar voedsel door willekeurig de omgeving te verkennen. Als ze iets lekkers vinden, laten ze feromonen achter die andere mieren aantrekken. Deze mieren laten op hun beurt weer feromonen achter, waardoor de groep steeds gerichter het voedsel vindt. Als de weg naar het voedsel geblokkeerd wordt, verzwakt het feromonenspoor en gaan de mieren opnieuw willekeurig zoeken tot ze iets vinden. Dan laten ze weer feromonen achter die worden opgepikt en ontstaat er opnieuw doelgerichtheid. Met een complex algoritme kan dit gedrag overgedragen worden op robots. Het gedrag dat de robots vertonen, lijkt sterk op wat mieren doen. Beide vertonen ‘zwermintelligentie’, door Tuyls gedefinieerd aan de hand van Eric Bonabeau: ‘the emergent collective intelligence of groups of simple agents’. Zonder dat de robots is verteld waar het (digitale) voedsel ligt en hoe ze het moeten vinden, ontdekken ze het en ontwikkelen ze doelgericht gedrag.

Meer dan de som der delen?
Nu de laatste lezing in de reeks De zwerm is geweest kun je je nog eens afvragen: is het geheel meer dan de som der delen? Volgens dr. Victor Gijsbers kunnen we pas spreken van emergentie als het geheel méér is dan de som der delen. Toch lijkt dat niet de definitie te zijn die dr. Karl Tuyls of prof. dr. Charlotte Hemelrijk hanteren. Complex zwermgedrag is na te bootsen door gedrag van individuen volgens simpele regels te laten verlopen. Dr. Liesbeth Noordegraaf-Eelens liet zien dat de markt een weergave lijkt van zwermgedrag, maar dat daaraan complexe overwegingen ten grondslag liggen, waar de kleinste variabelen grote invloed op kunnen hebben.

En hoe zit het met onszelf? Spiegelneuronen maken het mogelijk de ander onderdeel van onszelf te maken, zo bleek uit de lezing van prof. dr. Christian Keysers. Dr. Rick Dolphijn bekeek de zaak op een heel andere manier door te stellen dat we de ander niet eens nodig hebben om een zwerm te vormen, samengevat in de slogan: ‘I am a crowd.’ Of zwermen nu te reduceren zijn tot het gedrag van individuen daarbinnen of niet, het is een nuttige invalshoek voor wetenschappelijk onderzoek. Zoveel is in ieder geval duidelijk geworden uit deze reeks.

Je kunt de lezing van dr. Karl Tuyls hier terugzien. Ook alle andere lezingen in de reeks De zwerm zijn kun je nog eens bekijken.

Het is een van de vele voorbeelden die prof. dr. Kees van den Bos noemde tijdens zijn lunchlezing in de serie Geloof, hoop en liefde, over zijn psychologisch onderzoek naar sociaal gedrag. Dit onderzoek, dat hij uitvoerde met vele collega’s, spitst zich toe op goed gedrag en ongeremdheid. Zijn algemene conclusie: ongeremd gedrag leidt ertoe dat we het goede doen.

Van den Bos vroeg in een enquête aan zijn proefpersonen om een herinnering op te halen waarbij zij ongeremd gedrag vertoonden. (Wanneer voelde jij je ongeremd en hoe voelde dat toen?) Bijvoorbeeld tijdens de eerste ontmoeting met je schoonmoeder of bij het stellen van een kritische vraag aan een hoogleraar. Het ging om situaties waarbij je je minder van de rest aantrekt en je je eigen plan hebt gevolgd. Na het invullen van de vragenlijst gebeurde er iets in de omgeving van de proefpersonen; er deed zich een bystander situation voor. Wat bleek: mensen die herinnerd waren aan hun eerdere ongeremde gedrag stelden zich behulpzamer op dan de mensen die in dezelfde enquête herinnerd waren aan een ‘gewone’ dagelijkse ervaring. Vertaald naar het voorbeeld van de rennende student: ongeremde mensen zullen sneller geneigd zijn om te helpen met het oprapen van de pennen dan de controlegroep. Ook raapten zij gemiddeld méér pennen op dan de geremde mensen.

Uit eerder onderzoek is gebleken dat de meerderheid van alle mensen prosociaal handelt en ‘het goede’ wil doen. Dat wil echter niet zeggen dat we altijd helpen wanneer zich een noodsituatie of een misdrijf voordoet. Juist omdat we sociale wezens zijn, zijn we soms asociaal, aldus Van den Bos. We trekken ons te veel aan van anderen, zoals in de bystander situation. Als we ons minder zouden aantrekken van onze omgeving zouden we juist eerder helpen. Daaruit kun je afleiden dat een lagere publieke geremdheid, bevorderlijk is voor prosociaal gedrag.

Met de resultaten van zijn onderzoek is Van den Bos naar de Stichting Ideële Reclame (SIRE) gestapt. Deze stichting maakt reclames die onderbelichte maatschappelijke onderwerpen publiekelijk aan de orde stelt, bijvoorbeeld het filmpje onbewust asociaal dat Van den Bos ter illustratie liet zien. SIRE-reclames gaan vaak juist in op slecht gedrag. Hierdoor gaan we ons volgens Van den Bos’ onderzoek meer zorgen maken over hoe andere mensen over ons denken. En dat heeft dus een averechts effect waardoor het doel – socialer gedrag  – niet bereikt wordt. SIRE-reclames leiden eerder tot geremdheid en het na kijken van de spotjes neemt de angst voor hoe anderen over je denken toe. Een mooi voorbeeld van hoe wetenschappelijk onderzoek toepassing vindt in de maatschappelijke problematiek – tot op de bank voor de tv aan toe.

Wil je prosociaal  zijn, herinner je dan vaker een ongeremde ervaring, let niet zoveel op wat anderen van je denken en ga goed doen! Kijk hier de lezing van Kees van den Bos terug. Wees daarnaast ook welkom bij de lunchlezing van volgende week door prof. dr. René Kahn over de tien geboden voor een gezond brein.

Beste vrienden met je ouders
Misschien kwamen die grote maatschappelijke problemen – jeugdwerkloosheid, leegstand – pas een paar jaar later echt aan de oppervlakte. In het begin van de jaren tachtig verandert ook de punk- en kraakscène; die wordt steeds extremer en de reacties van de autoriteiten verharden mee. Is dat wat ons nu ook te wachten staat? Een steeds terugkerende vraag is waarom jongeren nu, 35 jaar later, zo weinig hun stem laten horen, niet massaal de straat op gaan of zich zelfs maar afzetten tegen de generaties boven hen. Je zou kunnen zeggen dat het ondanks de crisis nog steeds ‘té goed’ is hier in Nederland. Is het weer tijd om de mensen wakker te schudden?

Een stevig (generatie)conflict, waardoor je weer ‘dingen gaat denken, dingen gaat doen’ is misschien precies wat de crisis nodig heeft, lijkt Thomas van Aalten te vinden. Het is de vraag of generatieconflicten nog wel van deze tijd zijn. Tegenwoordig zet je je niet meer af tegen je ouders, maar ben je vrienden van elkaar. Beste vrienden zelfs. Leonor Jonker herkent dat wel. Van Aalten en Jonker schelen minder dan tien jaar, maar tussen hen tekent zich een groot verschil af: ergens in die tien jaar is de verhouding tussen jeugd en ouders totaal veranderd, van conflict naar vriendschap. Dat verandert ook de houding tegenover verzet en protest.

Punk in alle huiskamers
Je kunt je afvragen of de geest van verzet wel echt zo wijd verspreid was in de jaren zeventig en tachtig. Punkers en krakers maakten maar een heel klein deel van de bevolking uit, vormden een echte underground-cultuur, geconcentreerd in de grote stad. Hebben we daar niet een vertekend beeld van? En is het wel eerlijk als we de hele jeugd van nu vergelijken met zo’n kleine groep van toen? Martijn Haas ging op zoek ging naar de mooie, spannende verhalen voor zijn geschiedenis van de Amsterdamse jaren tachtig, verteld aan de hand van losgeslagen en uitzonderlijke types.

Zoals Mike von Bibikov, hoofdpersoon van zijn laatste boek Bibikov for President, die de bestaande politiek wilde ontkennen en een nieuwe staatsvorm bedenken. Met zijn partij De Reagering nam hij deel aan de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen om zo de politiek van binnenuit te veranderen (met weinig succes). Met de piratenzender Rabotnik TV werd ingebroken op de kabel zodat Bibikov in alle huiskamers te zien was. Toch wel iets anders dan YouTube, waar ook elke zonderling zich kan laten zien, maar niemand ernaar hoeft te kijken.

Do-it-yourself
Het gaat er ook niet zozeer om of de punkmentaliteit representatief was voor de jaren tachtig (natuurlijk was zij dat niet, we kennen ook allemaal de gepolijste muziek uit die tijd, het ‘greed is good’ van Gordon Gekko en de suffige bloemkoolwijken in provinciestadjes). Belangrijker is te luisteren naar wat het meisje in de punkwinkel No Fun zegt: we moeten dingen doen en denken en dan kunnen we misschien wel iets veranderen. Het is die eenvoudige overtuiging – ‘do-it-yourself’, ga niet zitten wachten tot iemand het voor jou doet – die de moeite waard is om weer leven in te blazen. Daar heb je geen idealen of generatieconflict voor nodig. En wat het idee erachter is? Dat bedenken we over een jaar of dertig wel.

Lees ook Punk anno 2012

Kijk voor meer beeld, verhalen en discussie: Van underground tot commercie in muziek, kunst en tv met Thomas van Aalten, Martijn Haas en Leonor Jonker. Hans Achterhuis ging eerder in op de achtergronden van de ideologie van de jaren zeventig en tachtig: De utopische ideologie van anarchisten en kapitalisten en Caroline Nevejan sprak in een persoonlijk verhaal over kraken en hacken tot ontwerp en bestuur.

Kapitalisme
Vanaf de huizencrisis in de VS en de daarmee samenhangende val van Lehmann Brothers in 2008 is het crisis wat de klok slaat. Na Amerika kreeg Europa ook te maken met een brandhaard van jewelste: Griekenland had zijn financiën niet op orde en ligt inmiddels alweer enkele jaren aan het infuus van de ECB. Hoe heeft het zover kunnen komen? Wat heeft een huizencrisis in de Verenigde Staten te maken met de val van ABN Amro aan de andere kant van de oceaan? Hoe maken we een definitief einde aan alle crises? In de serie Kapitalisme ging prof. dr. Maarten van Rossem in op de geboorte van het kapitalisme, haar gouden jaren en de toekomst. Hier download je de bundel.

People Planet Profit Principles
In de nabije toekomst staan ons grote uitdagingen te wachten. Terwijl water en olie steeds schaarser worden, zijn er meer monden om te voeden en meer mensen die zullen consumeren. We zullen dan ook steeds meer aan duurzame ontwikkeling moeten doen om te garanderen dat wij de aarde voor onszelf en toekomstige generaties leefbaar houden. In People Planet Profit Principles gaven prominenten hun visie op wat wij moeten weten over veertig jaar duurzame ontwikkeling. De invoering van nieuwe technologie is een uitdaging, evenals de politieke en morele vragen waar we voor staan. Download de bundel hier.

Wetenschappers die op de vlucht zijn uit hun thuisland moeten in Nederland een warm welkom krijgen. Zij staan symbool voor de vrijheid van kennis en denken. Voor ‘Nederland Kennisland’ hebben deze academici veel te bieden. De nieuwe invalshoeken en de uitwisseling van ideeën zijn een verrijking van onze kennis.

Het is doodstil in de fraai belichte Aula van het Academiegebouw op vrijdagavond 23 maart, als zangeres Denise Jannah het nummer The Sound of Silence van Simon en Garfunkel inzet: ’The vision that was planted in my brains still remains in the sound of silence. Een toepasselijke tekst aan het begin van de Verboden wetenschapsmonologen, die Studium Generale in samenwerking met het UAF (studie en werk voor hoger opgeleide vluchtelingen) organiseert. De twee monologen die deze avond worden vertolkt vertellen de moedige en dramatische verhalen van vier wetenschappers die na bedreigingen hun land zijn ontvlucht en in Nederland strandden. Hoewel zij hier in veiligheid zijn, zijn ze hun vaderland nog lang niet vergeten.

‘Wat geeft het als iemand knap is, als hij anderen zijn kennis niet kan bijbrengen?’
Deze woorden van Plato worden geciteerd door de filosoof Kanouté uit Diamantkust. ‘Een land waar je alleen om verkeerde redenen van hebt gehoord; etnische strijd, uitbuiting, corruptie. Diamantkust, dat was, is mijn land.’ Het trauma van ‘the sound of silence’ en het vertrek uit eigen land wordt duidelijk in deze eerste monoloog, geschreven door Guus Pengel en gespeeld door acteur Raymi Sambo. Kanouté ziet de gebreken van de ‘democratie’ waarin hij leeft: stemmen worden gemanipuleerd, oppositie wordt opgesloten, het heersende regime rekruteert jonge jongens voor het leger. Hij probeert zijn studenten tot nadenken aan te zetten maar deze kennisverspreiding wordt niet gewaardeerd. Kanouté wordt opgepakt door het regime, maar weet naar Nederland te vluchten waar hij zijn academische carrière kan voortzetten.

Het tweede monoloog, geschreven en vertolkt door Manoushka Zeegelaar Breeveld, is gebaseerd op verschillende gesprekken met gevluchte wetenschappers uit Iran. De vrouwelijke verteller ziet de onderdrukking door het heersende regime en komt in actie door samen te werken met een internationale hulporganisatie. ‘Het zit in onze wetgeving, het zit in onze sociale voorzieningen, onderwijs, religie, rechtspraak: het zit in ons systeem.’ Ze is hoog opgeleid maar mag niet haar mening uiten, of onderzoek doen. Ze wordt bedreigd, is niet veilig meer en vertrekt naar Nederland. Ze is niet gevlucht zegt ze, ze kan altijd terug, maar ze wil dat nu niet. In Nederland kan ze als wetenschapper en als vrouw objectief en veilig onderzoek doen naar Iran.

Verrijking van kennis
Herkenbare monologen, zegt Eduard Nazarski, directeur van Amnesty International. Het cynisme, de wanhoop en het doorzettingsvermogen die beide monologen naar voren brengen hoort hij dagelijks terug in zijn gesprekken met vluchtelingen. Extreem moedige mensen, maar vaak achteloos behandeld. Nazarski legt uit hoe sinds de jaren ’80 het mededogen van de Nederlandse regering ineen is gekrompen en hoe vluchtelingen tegenwoordig extreem onwelkom zijn. De vraag hoe wij zo snel mogelijk van deze mensen af komen is belangrijker dan hoe we deze mensen kunnen helpen. Hindernissen als inburgering en achterdocht ten opzichte van de vluchteling tonen het onwelkome gevoel waarmee vluchtelingen te maken hebben. Een slechte zaak, en volgens Nazarski heeft Nederland de plicht om een medemens in nood te helpen.

Narzarski beaamt het belang van het bieden van veiligheid aan wetenschappers. Zij staan immers symbool staan voor de vrijheid van kennis en denken, ze zijn basis voor vooruitgang. Maar, vraagt Noralie Beyer zich af, wat hebben wij als land aan deze vluchtelingen, aan deze wetenschappers? Volgens Nazarski is dat wel duidelijk. De invalshoeken die de gevluchte wetenschappers bieden, de uitwisselingen van hun en ‘onze’ ideeën zijn een verrijking van onze kennis en voor de wetenschap.

Wat te doen?
Na deze indringende monologen en Nazarski’s duidelijke woorden is er geen twijfel meer mogelijk. Het opvangen en ondersteunen van onderdrukte wetenschappers en politieke vluchtelingen in binnen- en buitenland is niet alleen een ethische plicht, maar ook een verrijking van het wetenschappelijke veld. Maar hoe kan de Nederlandse regering nu het beste handelen? Meer ter plekke doen, is Nazarski’s antwoord. De wetenschappers achter deze twee monologen kozen er geen van allen voor om hier komen, zij wilden liever in eigen land blijven. Door wereldwijd onze steun aan deze mensen te betuigen en ze te beschermen kunnen we zorgen dat wetenschappers in eigen land niet onderdrukt worden. En dat is hard nodig want, zegt Kanouté: ‘Elke samenleving die vooruit gaat, gaat vooruit door intellectuele ideeën.’

In films gebeuren dingen die in het echt niet kunnen, daar zijn het films voor. Op het grote witte doek wordt alles uitvergroot en overdreven: auto’s vallen in een ravijn vallen en exploderen spontaan, bommen worden ontmanteld door wat draden los te trekken en doorgedraaide professors creëren monsters in hun lab of doen het dinosauriërtijdperk herleven. Innovatieve technische snufjes en wetenschappelijke experimenten zijn vaak onderdeel van films en soms zelfs het uitgangspunt. Het genre heet echter niet voor niks science fiction: de hersenspinsels van scriptschrijvers zijn voornamelijk fictie. Soms zitten er behoorlijke wetenschapsblunders in films: ruimteschepen die geluid maken als ze voorbijrazen, zoals de TIE fighters in de Star Wars films. Dit is onmogelijk aangezien geluid een golf is die een medium nodig heeft om zich te verplaatsen. In de ruimte zijn er geen moleculen en dus er kan geen geluid zijn.

Met gentherapie je uiterlijk veranderen
Een terugkerend onderwerp in films is DNA. Het idee dat onze eigenschappen vastliggen in het genoom blijft fascineren. Zo ondergaat de slechterik in de James Bond-film Die Another Day (2002) een gentherapie die DNA vervangt en zo zijn uiterlijk verandert. Een typische geval van ‘de klok hebben horen luiden, maar niet weten waar de klepel hangt’, want op zo verregaande wijze je DNA vervangen kan niet. Het zit immers in al je cellen en maakt wie je bent. Gentherapie bestaat wel: het toevoegen, verwijderen of vervangen van bepaalde genen om ziektes te genezen gebeurt al geruime tijd in laboratoria. Het is wel wat gecompliceerder dan wat je ziet in films; het vergt vaak ingenieuze technieken zoals het gebruik van virussen of plasmiden die de genen in het genoom moeten inbouwen. Je kunt niet simpelweg niet-eigen DNA in je bloed spuiten en wachten tot er willekeurige mutaties optreden. In 2010 organiseerde Studium Generale het Xtrack-symposium Ingenious medicin, over de mogelijkheden en beperkingen van gentherapie. Sommige sprekers, zoals prof. Thierry VandenDriessche, waren enthousiast over op maat gemaakte behandelingen. Anderen zagen juist beperkingen omdat van veel ziektes de genetische oorzaak nog niet bekend is, zoals bijvoorbeeld dr. James Le Fanu. De lezingen van de verschillende sprekers zijn allemaal online terug te kijken.

Discriminatie op basis van je DNA
Toch zijn er gelukkig films te noemen die positieve beoordeeld worden door filmrecensenten, maar ook door wetenschappers. Eén voorbeeld is Gattaca (1997). Het verhaal speelt zich af in de niet zo verre toekomst en schetst een zeer plausibel beeld van een samenleving gebaseerd op genetische vooroordelen. De hoofdpersoon is Vincent, hij is een ‘in-Valid’, oftewel een op natuurlijke wijze verwekte persoon, en hij heeft (daardoor) een hoorstoornis en hartdefect. Aangezien hij gediscrimineerd wordt vanwege zijn genetische achtergrond, mag hij alleen onderschikt en dienend werk doen. Hij wil graag astronaut worden en om zijn droom te verwezenlijken koopt hij een door een gehandicapt geraakte ‘Valid’ om. Met zijn urine of bloed kan Vincent belangrijke tests doorstaan. De ‘valids’ zijn geselecteerd op basis van pre-implantatie genetische diagnostiek (PGD), om er zeker van te zijn dat zij de beste erfelijke eigenschappen hebben. Deze liberale eugenetische (rasverbeterende) maatschappij ligt veel minder ver van de werkelijkheid dan je misschien denkt. PGD is gebruikelijk bij het selecteren van embryo’s voor ivf-behandelingen, plus een voorstel voor het gebruik van biometrische ID-kaarten (zoals in de film) ligt al klaar in bijvoorbeeld Groot-Brittannië. Ook de Nederlandse overheid wilde biometrische technieken gaan gebruiken voor het nieuwe paspoort, maar vanwege de onzekerheid over de veiligheid en betrouwbaarheid ligt de implementatie stil.

Bepalen je genen wie je bent?
Gattaca geeft een kritische blik op de voortplantingstechnieken die de eugenetica faciliteert en de mogelijke gevolgen van zulke technologische ontwikkelingen op de maatschappij. Bovendien stelt de film genetisch determinisme aan de kaak: in hoeverre worden wij gestuurd door onze genen? Vincent, hoewel genetisch ondergeschikt, is vaak superieur aan ‘Valids’ in competitieverband, door zijn wil om te winnen en zijn doorzettingsvermogen. Het doet de vraag rijzen of genetische testen wel kunnen voorspellen hoe iemand zal presteren in de toekomst. Treffend verwoord door Vincent als hij zegt: ‘there is no gene for fate’ en de reclameslogan van het bedrijf Gattaca: ‘unfortunately there is no gene for the human spirit’.  De invloed van onze genen op wie wij zijn, hoe we ons gedragen en zelfs hoe we ons voelen blijft iedereen bezig houden. Zo stelde prof. dr. Paul Schnabel tijdens zijn lunchlezing dat genen voor 50% ons geluk bepalen. Ook kan DNA de aanleg voor dik worden en een voorliefde voor vet eten (deels) beïnvloeden, zoals bleek uit het Xtrack-symposium over epigenetica, Beyond the genome.

Gattaca weerspiegelt ook hoe een deel van het publiek de genetica ziet: als een kwade wetenschap die doordringt in onze maatschappij en onderdrukkende technologieën kan voortbrengen. In zijn recensie voor vaktijdschrift Nature Genetics stelt moleculair bioloog Lee M. Silver dan ook dat alle genetici deze film zouden moeten zien om de terughoudendheid van leken ten aanzien van het vakgebied te begrijpen. Frappant detail: een deel van de marketingcampagne voor de film bestond uit advertenties die mensen opriepen te bellen om hun kinderen genetisch te modificeren – er waren duizenden respondenten, dus er is wel degelijk een markt voor.

Volgens de kunstenares Monika Auch hoeven we de tactiliteit met de materie niet te verliezen. Zij verruilde de geneeskunde voor een opleiding aan de Rietveld Academie in Amsterdam. Ze is nu geen arts meer, maar werkzaam als autonoom kunstenares, en met succes. Centraal in haar werk staat de connectie van wetenschap met kunst. Auch wil juist de nieuwe technieken combineren met het handwerk en de bijbehorende ambachten. Zo weeft ze stoffen, zeefdrukt ze prints en maakt ze gebruik van de 3D-printer. De snelle technieken hoeven de oude ambachten niet in de weg te staan, ze zijn ook verenigbaar zo bewijst Auch.

Daarnaast ontstaan er door de nieuwe technologische ontwikkelingen juist een nieuwe herwaardering en interesse voor ambachtelijke handmatige maakprocessen. We hoeven het gevoel met de materie niet kwijt te raken. Noch hoeft een kunstenaar het gevoel met de wetenschap verliezen, volgens Monika Auch. De twee ogenschijnlijk onverenigbare vakgebieden hebben soms meer met elkaar gemeen dan je op het eerste gezicht zou denken.

Haar carrièreswitch betekent niet dat Auch zich helemaal niet meer bezighoudt met de wetenschap. Integendeel, ze richt zich juist op de wetenschap en maakt in haar werk ook gebruik van de nieuwste technologieën. Haar studie geneeskunde is ze ook niet vergeten. Zo liet ze vorig jaar, tijdens de expositie 'Kunst en wetenschap - innovatie en erfgoed', de gelijkenis zien tussen anatomisch-embryologische structuren en eigentijdse sculpturen. Haar werk dient ter illustratie van de geneeskunde en gaat een dialoog aan met de anatomische preparaten in de vitrines. Auchs medische achtergrond is ook duidelijk aanwezig in haar gedetailleerde textielwerk en ‘smart materials’. Door het gebruik van zowel tactiele als digitale technieken doet de stof organisch en futuristisch aan.

Monika Auch organiseerde eerder een solotentoonstelling in samenwerking met Stichting Qua Art - Qua Science.  Dit is een samenwerkingsproject van de Universiteit Twente en de Galerie Beeld en Aambeeld in Enschede. Deze stichting is actief op het raakvlak van kunst en wetenschap. Deze zijn helemaal niet zo verschillend, aldus Auch. Ze denkt dat kunst, intuïtie en wetenschap geen aparte manieren van denken vereisen. Daarnaast verschillen de dokter en de kunstenaar in grondbeginsel niet zoveel van elkaar. Ze maken beiden gebruik van zowel hun hoofd als hun handen.

Dit najaar plant Studium Generale een lezingenreeks over nieuwe materialen en de combinatie van kunst en wetenschap. Mocht je interesse inmiddels gewekt zijn en wil je het raakvlak van kunst en wetenschap verder exploreren? Houd dan de site goed in de gaten!

Volgens Nevejan was en is kraken en protesteren nodig omdat ‘het persoonlijke politiek is’. Het pragmatisch naleven in groepsverband van persoonlijke idealen kan uiteindelijk de politiek op grote schaal beïnvloeden. Maar hoe zit dat in deze tijd? Twintigers van nu zijn ook niet tevreden met de wereld om zich heen. Wat is het dat ons tegenhoudt om echt te protesteren? Waarom leven wij nu niet meer niet op in zo’n shared economy’, zoals mijn moeder en Caroline Nevejan dat deden?

Hyperindividualisme
Het is belangrijk te erkennen dat wij nu in een totaal andere maatschappij leven dan die van de jaren ’70 en ’80. Bijna alles mag en kan, we zijn volgens de wet gelijk als het gaat om religie, seksuele geaardheid en afkomst en op internet kunnen outcasts hun gelijken vinden. Tegelijkertijd heeft het gevoel van solidariteit, van samen in gelijkheid leven, plaatsgemaakt voor hyperindividualisme en een verheerlijking van de vrije markt, aldus Nevejan.

Wij, kinderen die opgroeiden in de jaren ’90, na de val van de muur, zijn opgevoed met het kapitalisme als ideaal: ons eigen geluk en onze eigen welvaart staan vooraan. De shared economy van de krakersgemeenschap in de jaren ’70 staat ons niet aan, we willen hiërarchie zodat we ons als individu kunnen bewijzen. De meeste twintigers van nu zien de huidige problemen dus wel, maar voelen zich niet aangesproken om hun levenswijze radicaal te veranderen.

Gebrek aan ruimte
Protest voeren lijkt sociaal gezien een beetje ‘uit’ te zijn. Kraken en ‘tegen zijn’ heeft onder studenten en leeftijdsgenoten een negatief stigma en er lijkt weinig animo te zijn voor initiatieven zoals het wonen in een shared economy.

Naast de groei van het (hyper)individualisme is deze passieve houding wellicht te wijten aan het verdwijnen van de ‘vrije ruimte’. Die grote, vrije ruimte voor initiatieven, die Nevejan zo duidelijk beschreef in haar lezing, is zowel fysiek als sociaal gezien grotendeels verdwenen. Er zijn geen vrijstaande panden meer, kraken is verboden en de wereldbevolking is sinds de jaren ’70 verdubbeld. Een krimpend publiek domein en een gebrek aan fysieke ruimte leidt tot minder mogelijkheden, want waar ga je heen?

De ruimte waarin je je nu legaal kunt organiseren heeft zich verplaatst naar het internet. Hier wordt het persoonlijke initiatief echter ook steeds lastiger. Privacy hebben we bijna niet meer op social media zoals Facebook en al onze individuele acties op het web worden digitaal gecontroleerd en opgeslagen, zodat ze ons nog decennia kunnen achtervolgen. De anonimiteit waarmee je vroeger kon protesteren, en die volgens Caroline Nevejan zo belangrijk was voor de kraakbeweging en de shared economy, bestaat niet in de moderne wereld waarin het internet domineert, privacy een probleem is en de ruimte schaars.

Protest van de toekomst
Kortom, het saamhorige groepsgevoel van protest en de shared economy zoals ik die in deze foto van mijn moeder zie, lijkt voor mij en anderen van mijn generatie een stuk moeilijker na te leven anno 2012. Ik luister dan wel naar dezelfde muzikanten zoals Bob Dylan en Joni Mitchell, houd van dezelfde boeken en films uit die tijd en heb gelijksoortige politieke idealen en normen en waarden, maar tijden zijn veranderd. Toen mijn moeder zo oud was als ik was er geen Facebook, geen ruimtegebrek en zij groeide niet op na de val van de muur onder de heersende macht van het kapitalisme en hyperindividualisme. Ik ben gewoonweg dus niet op eenzelfde wijze gevormd: ik ben haar niet.

Hoewel er om deze redenen nu minder ruimte en animo voor protest lijkt te zijn onder twintigers zoals ik, is het volgens Nevejan toch belangrijk dat men idealen blijft naleven en uitdragen. Tijden veranderen, maar er valt altijd protest te voeren in nieuwe scenario’s. Bewegingen waarbij veel jonge mensen betrokken zijn zoals Occupy en lokale initiatieven zoals transition towns stemmen hoopvol. Wellicht zijn de tijden van het kraken en de shared economies aan hun eind, maar protest heeft altijd zijn toekomst.

Kijk de lezing van Caroline Nevejan hier terug.

Voorbij de homo economicus
Als je de mens behandelt als zuiver rationeel en autonoom wezen die zo adequaat mogelijk zijn eigen belang behartigt, kom je niet verder, aldus dr. Liesbeth Noordegraaf-Eelens. Je zit ernaast als je denkt dat de mens altijd datgene kiest wat het beste is voor hem of haar. De mens is geen ‘homo economicus’, verklaart de econome tijdens haar lezing over kuddegedrag en de economische crisis.

Stel dat het gerucht gaat dat het slecht gaat met mijn bank, dan is het verstandig om mijn geld van de bank af te halen. Maar als iedereen dat doet, omdat iedereen verstandig is, heeft dat desastreuze gevolgen voor ons allemaal. Wat rationeel is op microniveau, is dat niet op macroniveau. Ook al weten veel mensen dit best, er zijn er weinig die hun geld op de bank zullen laten staan op het moment dat iedereen in hun omgeving het eraf haalt. We stellen ons gedrag op elkaar af en zijn alleen al daarom geen zuiver rationele, autonome wezens. We doen wat kuddes ook doen: we kijken naar de buurman en volgen hem.

Keynes
Wat maakt dat we dit kuddegedrag vertonen? Volgens de econoom John Maynard Keynes zijn de financiële markten te vergelijken met een schoonheidswedstrijd. Bij deze wedstrijd stem je echter niet op die dame of heer die je het mooist vindt, maar op diegene waarvan je denkt dat anderen daar ook op stemmen. Jouw waardeoordeel wordt daarmee afhankelijk van jouw inschatting van anderen, terwijl anderen op hun beurt jou en elkaar weer proberen in te schatten. Op de beurs komt daar als extra complicerende factor ook nog een toekomstverwachting bij.

Verder bouwend op Keynes’ analogie betekent dit dat we als we kiezen niet alleen rekening houden met andermans keuze, maar ook met wat we denken dat andermans keuze in de toekomst zal zijn. De afhankelijkheid van elkaar en de toekomst brengt onzekerheid met zich mee. Iedereen speculeert op elkaars speculaties en het is daarom ook niet gek dat de koers onvoorspelbaar is.

Metakudde
De kudde maakt vaak de verkeerde keuze. Het instorten van de huizenmarkt is het gevolg van onverstandig kuddegedrag. Maar hoe weet je nu of je de kudde moet volgen of niet? Dat is moeilijk te bepalen vanwege de onvoorspelbaarheid van de uitkomst. Bovendien, zo benadrukt Noordegraaf-Eelens, is het de vraag in hoeverre we afstand kunnen doen van kuddegedrag. Je kunt het iemand moeilijk kwalijk nemen dat hij naar zijn buurman kijkt om te bepalen wat hij gaat doen. Hetzelfde geldt voor de complete kudde, omdat zij is opgemaakt uit individuen.

Noordegraaf-Eelens stipt nog een laatste punt aan dat kuddes zo ongrijpbaar maakt, namelijk ons bewustzijn ervan. Wij weten dat we een kudde vormen. Heeft dit bewustzijn effect op de kudde zelf? Lost zij erdoor op of ontstaat er misschien wel een soort ‘metakudde’? Een ding is zeker: met de notie van de simpele ‘homo economicus’ kom je er niet, maar misschien wel als je rekening houdt met de notie van onvoorspelbaarheid.

Wil je het uitgebreide verhaal horen over de huizencrisis, banken en het gedrag op de beurs? Hier kun je de lezing terugzien. Volgende week is de laatste lezing in de serie De zwerm. Dr. Karl Tuyls komt dan vertellen over robots die denken.

De mannelijke gratie van zijn lichaam benam haar de adem. Zijn lichaam was krachtig en soepel, en straalde zelfverzekerdheid uit. Hij leek op een roofdier dat lui naar een kudde lag te kijken. Hoeveel mannen waren er op het feest? Hoeveel mannen had ze ontmoet in haar leven? Al die mannen konden niet tippen aan deze krachtige persoonlijkheid. Eens had ze daar anders over gedacht, maar nu wist ze dat ze de betekenis van het woord ‘man’ nooit gekend had.

Analyse van romannetjes
Dit fragment las filosoof en publicist Marjan Slob voor tijdens de lunchlezing over ‘Romantische liefde’ in de in de serie Geloof, hoop en liefde. De passage is afkomstig uit het pulpboekje Eenzaam hart van Amanda Carpenter en maakt deel uit van de wereldberoemde bouquetreeks. In deze populaire serie boeken wordt vrijwel altijd hetzelfde verhaal verteld. Het begint met een vrouw die een overrompelende liefde beleeft. Ze ontmoet een man die haar wereld volledig op zijn kop zet. Hij overrompelt haar en brengt haar volledig van haar stuk. Uiteindelijk blijkt de man de liefde van haar leven te zijn en vindt ze het geluk. Een happy end, eind goed al goed, en het boekje kan je weggooien.

Ook al staan de boekjes niet bekend om hun diepgang, toch wordt menig vrouw door de boekjes geraakt. Zo ook Marjan Slob, die werd geboeid door deze platte en soms ‘stomme’ verhalen. Maar waardoor precies? Waarom zijn de boekjes zo populair? Wat leren ze ons over de romantische liefde? En wat heeft dit met wetenschap te maken? Slob analyseerde een aantal van de boekjes en onderzocht het verlangen dat erin naar voren komt.

Leren te verlangen
In de zoektocht naar mogelijke verklaringen is het goed te weten waarom we eigenlijk cultuurproducten bestuderen. De boekjes zijn dan wel geen kunst, maar geven ons wel degelijk inzicht in een deel van onze cultuur. Hierdoor kunnen wij onszelf als persoon beter begrijpen en onze gevoelens beter duiden. Door boeken te lezen kunnen we begrijpen wat we voelen. Onder anderen de filosoof Martha Nussbaum onderstreept het belang van literatuur. Volgens haar is het mogelijk van literatuur iets te leren over 'het goede leven' en het empathisch vermogen te vergroten. De pulpboekjes zijn weliswaar niet te vergelijken met hoge literatuur, maar toch kunnen ze een oefening zijn voor het inlevingsvermogen. We kunnen leren verlangen door de bouquetreeksboekjes, ook al hebben deze geen literaire kwaliteit. Ze kunnen ons leren onszelf te duiden.

Toch is het niet alleen maar rozengeur en maneschijn in de romantische verhalen van de pulpserie. Er zitten ook problematische en tragische aspecten aan de boekjes. De vrij onrealistische verhalen kloppen volgens Slob namelijk niet. De overweldigende man uit het verhaal zal niet opeens omslaan en als het vleesgeworden ‘huisje boompje beestje’-ideaal thuis gaan zitten als het huwelijk eenmaal is voltrokken. Waarom zou de vrouw vervolgens nog verliefd zijn op deze man? Hij is inmiddels zo veranderd – ofwel gedomesticeerd – dat hij niet meer de persoon is waar de vrouw in de eerste instantie op viel. Kortom, de liefde zoals beschreven in de bouquetreeks kan niet bestaan.

Het sublieme
Waar geniet de vrouw van bij het lezen van een pulpboekje? Dit moeten we zoeken in het sublieme. Dit begrip werd gebruikt door de Ierse filosoof Edmund Burke en verwijst naar een ervaring waardoor je schrikt en je klein voelt. In de bouquetreeks wordt de vrouw overweldigd door de geweldige man die haar in een sublieme ervaring plaatst. Hierdoor moet ze zichzelf en de wereld opnieuw duiden. Dit is vergelijkbaar met de ervaring van schoonheid; alleen werkt deze ontspannend, en het sublieme eerder destructief. Het sublieme brengt je van je stuk en is niet harmonieus, zoals bij een kunstervaring, maar werkt eerder overweldigend.

De bouquetreeks leidt tot cultuurbeschouwing en zelfbeschouwing. Door weliswaar geen wetenschappelijk, maar juist filosofisch (zelf)onderzoek te doen, kunnen we de dingen om ons heen beter leren te duiden. Ook al lijkt Slob in de verste verte niet op het meisje uit de bouquetreeksromans, toch kan zij, samen met heel veel andere geëmancipeerde vrouwen, van de verhalen genieten. Uit eerder onderzoek in Amerika bleek zelfs dat de helft van de lezers hoogopgeleid is. Meer informatie en feitjes over de pulpboekjes vind je in het artikel Bouquetreeks is meer dan een reeks clichés. Of kijk de VPRO Import-documentaire Geheime genoegens.

Volgende week gaat prof. dr. Kees van den Bos in op zijn onderzoek naar goed gedrag en ongeremdheid. De lezing van Marjan Slob kijk je hier terug.

De politiek analyseren en daar je persoonlijke handelen op afstemmen: dat was de dagelijkse consequentie van het persoonlijke dat politiek werd. Dat geeft al aan dat de groep of beweging voorop stond, en niet zoals we nu gewend zijn het individu, zoals Hans Achterhuis in zijn lezing ook stelde. De emancipatie van bepaalde groepen in de bevolking – vrouwen, homoseksuelen – heeft pas later de weg vrijgemaakt voor het hyperindividualisme dat we nu kennen. In het geval van de krakers ging het concreet natuurlijk om woonruimte, leegstand en het behoud van oude stadspanden. Om de kraakbeweging in stand te houden was het nodig om die als groep voorop te zetten en als persoon zo anoniem mogelijk te blijven.

Die anonimiteit binnen een hechte groep lijkt een bijzondere voedingsbodem voor creativiteit en experimenteerdrift te zijn geweest. Belangrijker nog is het behoud van zelfstandigheid. Een voorbeeld zijn de ‘eigen media’. Nevejan vertelt hoe het internet ontstond als een netwerk om elkaar op de hoogte te houden, en later ook om contact te houden met bijvoorbeeld oppositiegroepen in het buitenland. Tegenwoordig zijn de media haast standaard níet ‘eigen media’. Ook al hebben we het idee dat onze profielpagina’s op Facebook en LinkedIn persoonlijk zijn en van onszelf, alle gegevens zijn in handen van commerciële bedrijven. Bovendien is ons ‘persoonlijke’ profiel volkomen gestandaardiseerd naar een eenduidig format.

Het persoonlijke is om die reden nog steeds behoorlijk politiek, aldus Nevejan. We vinden het persoonlijke nu belangrijker dan wat dan ook, terwijl we dus tegelijk steeds meer conformering toestaan. In de jaren tachtig, met haar groepsgevoel en solidariteit, bleef je weliswaar anoniem (krakers kenden elkaar alleen bij de voornaam) en werd het individu dat uit de groep trad niet beschermd. Maar in de ‘vrije ruimte’ die letterlijk en figuurlijk beschikbaar was – in de gekraakte schoolgebouwen met hun grote klaslokalen, en in de vrijheid om niet gehinderd door al te veel regels te experimenteren met kunst en nieuwe samenlevingsvormen – ontstond misschien wel meer ‘eigens’ dan nu mogelijk is.

Gelijkheid was belangrijk en hiërarchie werd zoveel mogelijk vermeden. Uiteindelijk ontstaan overal machtsverhoudingen en structuren. Het is zaak om die zo transparant mogelijk te houden, iets wat in deze tijd juist niet gebeurt. Zeker in onze gemedialiseerde maatschappij, die ook door en door commercieel is, lopen belangen voortdurend door elkaar. De jongeren die in opstand kwamen tijdens de Arabische Lente, hebben enorm veel te danken aan Facebook en Twitter, maar verzuchten ook dat ze de media niet alleen hadden moeten gebruiken, maar ook hadden moeten proberen over te nemen. Of dat mogelijk is? Dat is de verkeerde vraag, begrijp je uit het verhaal van Nevejan. Het gaat erom hier en nu actie te ondernemen en het mogelijk te maken.

Lees ook Protesteren zoals in de jaren ’70: is dat nu onmogelijk?

Kijk de lezing van Caoline Nevejan hier terug. Volgende week is het tijd om de jaren zeventig en tachtig te laten herleven in beeld en geluid. Niet alleen punk, maar ook de commercie deed zijn intrede. Thomas van Aalten, Martijn Haas en Leonor Jonker leiden je rond.

Nummer 4 in de serie is Mila Bouwense, student-assistent van 2006 t/m 2008. Inmiddels is Mila alweer ruim drie jaar werkzaam als organisatie- en innovatieadvsieur bij Alares.

De eerste lezing waar ik als student-assistent een bijdrage aan mocht leveren was die van Joost Zwagerman in de serie  ‘De schrijver als lezer’. Hij vertelde daarin over zijn held, de Amerikaanse auteur Philip Roth. Niet Zwagerman stond centraal, maar de man die hém inspireert. Later ontdekte ik dat het kenmerkend is voor Studium Gerenale om ook het verhaal achter het verhaal te vertellen. Met mijn achtergrond in de psychologie vind ik dat boeiend. Wat beweegt een schrijver, een wetenschapper, een mens? Vrijwel alle sprekers die je treft bij Studium Generale hebben een ongelooflijke passie voor hun vak. Of het nu gaat over gezondheid, mensenrechten, duurzaamheid of wiskunde, het lukte altijd om een aantal wetenschappers bereid te vinden om vol enthousiasme een zaal geïnteresseerden meer te vertellen over (de maatschappelijke relevantie van) hun vakgebied.

Studium Generale loopt vaak voorop. Onderwerpen die in de series aan de orde komen worden meestal pas veel later door landelijke media opgepakt. De series ‘Nooit meer anoniem’, ‘Mooi oud’, ‘Serious gaming’ en ‘Zin en onzin over eten’ zijn daar voorbeelden van. Ik herinner me nog een lezing waarin we een gekloonde biefstuk te zien kregen. Een biefstuk ontwikkeld in een laboratorium zonder dat daar een levend dier aan te pas is gekomen. Het duurt nog jaren voordat zo een biefstuk in de supermarkt ligt. Maar in de wetenschap zijn ze al zo ver. Datzelfde geldt voor de serie ‘Macht van bedrijven’ waarin in februari 2008 al door de wetenschap gewaarschuwd werd voor de fusies en gevaarlijke overnames die zich in razend tempo voltrokken in de bankenwereld. Van een crisis was begin 2008 nog echt geen sprake, maar het thema stond al op de agenda. Ik vind dat fascinerend en niet voor niks zijn toekomstverkenningen tegenwoordig ook een belangrijk onderdeel van mijn werk als innovatieadviseur.

Toekomstverkenningen zijn cool, maar doordat het soms best ver van de dagelijkse realiteit af staat, was het niet altijd makkelijk om genoeg bezoekers te verleiden naar een lezingenserie te komen. We moesten flink promotie maken, flyers uitdelen aan studenten, online campagne voeren, de juiste stakeholders benaderen en proberen de landelijke media te halen. Ook hiervan heb ik veel geleerd en als adviseur kan ik deze vaardigheden goed gebruiken. Maar uiteraard genoot ik ook van de ‘zware jongens’. Dé Maarten van Rossems, Midas Dekkers en Maarten van Buuren’s van deze wereld. Ieder seizoen hadden we wel een serie met één van deze mannen. Allemaal goed voor volle zalen en gegarandeerd succes. Wij konden dan gewoon achterover leunen, luisteren en leren. Veel leren. Een wereldbaan waar ik met veel plezier aan terug denk!

> Lees ook #1 in deze serie: Jiska Gietema
> Lees ook #2 in deze serie: Karin ter Horst
> Lees ook #3 in deze serie: Leon van der Grient

Als de Engelse filosoof Roger Scruton had rondgelopen op de onderwijsparade vorige week had hij zijn oren vast niet geloofd. De student die centraal staat? Honoursprogramma's die de beste studenten zelf in mogen vullen? Daar gaat het toch niet om? Het gaat om the body of knowledge, onze beschaving die doorgegeven moet worden door deze te installeren in de beste hersenen. De mens is slechts een drager van kennis, die wordt doorgegeven van de ene op de andere generatie. De mens is sterfelijk, kennis is voor de eeuwigheid.

Tenminste, zo heb ik Scruton begrepen toen hij een bezoek bracht aan Utrecht een aantal jaren geleden. Zou het te doen zijn, van elk vakgebied een canon vaststellen, met de kennis die generaties overstijgt en niet verloren mag gaan? Het bleek moeilijk zat om het in Nederland eens te worden over de geschiedeniscanon - en die was alleen nog maar bedoeld voor het lager onderwijs. Zou het wetenschappers lukken vast te stellen wat dat moet zijn op de universiteit? En dan niet een enkel curriculum, maar de kennis die je aan de allerknapste koppen meegeeft, omdat zij alleen het talent hebben die te beheersen? Ik geef het de eigenwijze wetenschappers te doen.

Gaat het dan helemaal niet om de emancipatie en vorming van jonge individuen, die daardoor goede burgers worden en onze democratie dienen? Scruton had niets met dit Studium Generale-ideaal. Het individu was voor hem niet belangrijk. Ik begon me aan hem te storen. Een pose leek het zelfs, toen hij vertelde dat hij zelf in een slechte buurt in London opgroeide en een hekel had aan het gelijkheidsdenken en de eenvormigheid.

Het klopt, na de oorlog waren in Engeland zelfs de gemeenteflatjes allemaal precies hetzelfde ingericht. Die houten boekenkasten en stoeltjes kun je nu bekijken in het museum van het dagelijks leven in Londen en je snapt dat de jonge Scruton van een toekomst droomde die grootser en meeslepender was. Maar het is ook dankzij dit gelijkheidsideaal dat Scruton zelf zijn opleiding kon voltooien. In het vooroorlogse Engeland was dat voor iemand als hij veel minder waarschijnlijk geweest. En waarom wel die hang naar eenvormigheid in denken, nu hij eenmaal tot de bepalende voorhoede behoort in Engeland?

Geef mij Ken Robinson maar, als denker over onderwijs. Robinson houdt een vurig pleidooi voor creativiteit. Je moet juist je eigen pad kiezen als student. Hij maakt duidelijk dat de school dit moet stimuleren, omdat we niet weten welke kennis in de toekomst nodig zal zijn. Het is zaak de kennis van vorige eeuwen niet alleen te zien als het bewaren van het verleden, maar deze ook opnieuw te doordenken voor de toekomst. Zeker in het informatietijdperk. Geef de jonge mensen de ruimte; zij kunnen nog nieuwe dingen leren en ze leren telkens op weer nieuwe manieren. Robinson zou zijn hart hebben opgehaald tijdens de Onderwijsparade.

En toch? Luisterend naar de discussie over honoursprogramma's; de universiteit die de studenten de ruimte wil geven voor buitenlandse stages, ervaring opdoen met symposia organiseren, een bedrijf opzetten, vrijwilligerswerk doen... . Het is mooi, maar is het nodig? Eigenlijk deden wij dat ook allemaal tijdens onze studie, maar dan zonder studiepunten. En voor de meesten geldt dat wat we toen ontwikkelden uiteindelijk in ons beroepsleven bepalend is geweest.

Zelf was ik actief als vrijwilliger bij Studium Generale in Wageningen en het filmhuis dat daar onder viel. Anderen schreven een boek voor boeren in de Tropen en zijn nog steeds actief in die richting en degenen die veel organiseerden, van feesten tot liftwedstrijden, zijn nog steeds bezig met organiseren. Het is zelfs waar dat de meeste vriendschappen al beginnen tijdens je studie. Dat wilde ik nooit geloven, maar het blijkt dan toch echt waar. Niet voor niets dus worden deze jaren, de vormende jaren genoemd. Maar moet de universiteit dit belonen met studiepunten of kun je net zo goed je eigen weg volgen?

Voor de student maakt het denk ik niet uit. Wie jong is en iets wil, doet dat toch wel, met of zonder studiepunten. Het is sympathiek als dat gehonoreerd wordt, dat wel. Maar de eigenlijke reden waarom de universiteit hierbij betrokken zou moeten zijn is uiteindelijk alleen maar omdat het in ons eigen belang is. Ik denk dat Robinson gelijk heeft. Studenten leren anders en doen weer nieuwe dingen, die ze in de maatschappij tot nut zullen maken. Alleen moet de universiteit zorgen dat ze die kennis ook voor de universiteit tot nut maken.

Een student-assistente schreef vorig jaar een boek naar aanleiding van haar stage en organiseerde bij Bestuurs & Organisatiewetenschap samen met docenten een dag om de resultaten te bespreken, dat is slim. In de toekomst zie ik dat alleen maar verder gaan. Zoals in de sterrenkunde al leken worden ingezet om hemellichamen te ontdekken en in de life sciences al crowdsourcing plaatsvindt om de structuur van eiwitten te onderzoeken, zo denk ik dat kennis nieuwe vormen zal aannemen, zeker door de digitalisering.

Voor valorisatie en voor nieuwe wetenschappelijke kennis is de gevestigde wetenschap afhankelijk van jonge vernieuwers. Die kun je maar beter het gevoel geven dat je ze waardeert. En daarin ben ik het toch met Scruton eens, het gaat niet om maximale ontplooiing van de student, het gaat om de kennis die we met zijn allen voortbrengen.

Doorpraten over academische vorming? In mei begint een  lezingenprogramma naar aanleiding van het denken van Rousseau over onderwijs en opvoeding.

Opvallend waren de nieuwe gebreide schoenen gemaakt met Flyknit technologie. Dit is een stevig gebreide stof die hard aanvoelt en niet meerekt. Vanuit de sportwereld kwam er de vraag om een schoen te ontwikkelen die aanvoelde als een sok maar toch ook steun geeft. Vandaar dat het schoenenmerk kwam met deze nieuwe schoen, gebruik makend van deze oude ambachtelijke breitechniek. De gebreide stof is ademend, naadloos en lichtgewicht. De schoen weegt slechts 160 gram, dit is 16 procent lichter dan de schoenen die tijdens de Olympische Spelen in Beijing gedragen werden. Dat lijkt niet veel, maar op een afstand van 42 kilometer (een marathon) bestaande uit ongeveer 40.000 stappen, scheelt dit toch zo’n 800 kilo, het gewicht van een auto. Een ander groot voordeel van de schoen is dat vorm van de voet er al in gebreid zit. Daardoor voelt hij aan als een soort tweede huid. Wellicht is het binnenkort zelfs mogelijk om je voet te scannen en op basis daarvan een perfect zittende gebreide schoen te maken.

Wesley Sneijder meets Rembrandt van Rijn
Nike let niet alleen op de wensen van sporters. Ook wordt er rekening gehouden met de natuur. Zo werd op de summit ook het nieuwe uittenue van het Nederlandse nationale voetbalteam gepresenteerd. De shirts zijn gemaakt van gerecycled polyester, gemaakt van slechts dertien petflessen. Op het label in de nek van de shirts staat Nieuwe Meesters. Dit is een hommage aan de creativiteit van de oude meesters uit de 17e eeuw zoals Rembrandt en Vermeer. Op deze manier wil Nike een brug slaan tussen de meesters van toen (achter de schildersezel) en nu (op het veld). Daarnaast moet de naam de voetballers herinneren aan hun afkomst en daarbij de nationale trots stimuleren.

Naast het feit dat de schoenen en kleding innovatief zijn, zijn ze vaak ook erg mooi. Door oude technieken nieuw leven in te blazen heeft Nike het voor elkaar gekregen nieuwe materialen en toepassingen te ontwikkelen. De producten zijn allemaal veelbelovend, maar of alle innovatie de sportprestaties van het elftal echt verbetert, valt nog te bezien. Uiteindelijk gaat het tijdens het voetbal toch om de doelpunten en niet om de schoenen van Wesley Sneijder.

Wil je meer weten over innovatie in de sport? Twee jaar geleden hield Studium Generale een lezingenreeks over wetenschap en sport. De innovaties van twee jaar geleden zijn nu misschien alweer verouderd maar toch nog steeds boeiend om terug te kijken. De lezingen van de serie Sportzomer kan je hier terugzien.

Beperkte toegang
De enorme winst van Elsevier is pijnlijk als je je realiseert dat vanwege hun hoge prijzen publieke instellingen zoals de universiteit minder publicaties kunnen kopen. Gedwongen door uitgeverijen sluiten zij abonnementen af op bundels tijdschriften die ze niet zelf hebben uitgekozen. Wie niet bereid is deze hoge prijs te betalen, heeft geen toegang, concludeert Anja Smit. Zij merkt op dat ondanks vele verzoeken, zij van uitgeverijen geen toegang mag geven tot de database van de bibliotheek aan onderzoeksinstituten die niet zijn aangesloten bij de Universiteit Utrecht.

Ook Huib de Jong, bestuurder van de Hogeschool Utrecht, ervaart deze problemen met de toegankelijkheid van informatie voor studenten en medewerkers die niet verbonden zijn aan de universiteit. Open access is volgens beiden dus noodzakelijk, om zo iedereen die er belang bij heeft gratis toegang kunnen te geven tot wetenschappelijke publicaties. Joris van Eijnatten, hoogleraar Cultuurgeschiedenis aan de UU, erkent ook het belang van toegankelijkheid. Hij benadrukt dat dit vooral nodig is voor de globale vooruitgang van wetenschappelijk onderzoek. Onderzoekers in derdewereldlanden bijvoorbeeld, kunnen via open access dezelfde informatie gebruiken als onderzoekers in rijkere landen.

Uitgever: overbodig of niet?
Toch ziet Huib de Jong ook problemen in open access: hoe waarborg je kwaliteit, hoe zorg je dat er niet te veel informatie online komt (dat maakt ook ontoegankelijk) en hoe houdt een onderzoeker zijn reputatie op peil? Ook Van Eijnatten begrijpt welke voordelen de traditionele uitgeverij biedt. Bij het opzetten van zijn eigen open access-tijdschrift loopt hij op tegen problemen die met de expertise van een uitgever makkelijker opgelost kunnen worden. Een beginnend tijdschrift moet bijvoorbeeld helemaal zelf een reputatie opbouwen. Daarnaast kost publiceren gewoon veel geld: open access of niet. Sam Bruinsma van uitgeverij Brill, ziet ook vaak dat wetenschappers hier tegenaan lopen. De reputatie die Brill als eeuwenoude uitgever heeft opgebouwd, zorgt ervoor dat wetenschappers graag bij hen blijven publiceren, open access of niet.

Wellicht ziet Bruinsma daarom ondanks de komst van open access zeker een toekomst voor de uitgeverijen. Ook als publiceren via open access de norm wordt kunnen zij, bijvoorbeeld in samenwerking met NWO, blijven publiceren. Online publiceren is ook zo goedkoop en makkelijk nog niet: zo zijn er hoge kosten verbonden aan de platforms waarop de tijdschriften worden gepubliceerd. Volledig overgaan op open access vraagt om veel geld en kennis.

Hoe verder
Het idee dat universiteiten zelf open access gaan publiceren lijkt dus ingewikkelder dan gedacht, moet de conclusie zijn na het debat. Mochten universiteiten en andere onderzoeksinstanties zelf die rol op zich willen nemen dan lopen ze tegen veel obstakels aan. Copyright, controle en peer review, goede ordening en een goede marketingstrategie zijn allemaal kwaliteiten die de uitgever bezit en die de universiteit moet verwerven. En voor wie doen ze al die moeite? De modale burger gebruikt deze informatie toch niet zo snel? Open access lijkt daarom naast een noodzaak voor wetenschappers wereldwijd ook een principekwestie te zijn. Een protestbeweging die de macht van de uitgever terug probeert te geven aan de belastingbetaler. En terecht.

Het Uithofdebat over open acces is opgenomen en hier terug te zien.

Vrijdag 9 maart was professor Saskia Sassen aanwezig bij de Conferentie ‘Law in Digital Era’, georganiseerd door de Legal Research Master van de Universiteit Utrecht. Zij sprak daar over de verandering van grenzen als gevolg van de toenemende digitalisering. De Nederlands-Amerikaanse professor is momenteel hoogleraar Sociologie aan Columbia University, New York. Voorheen doceerde zij aan de London School of Economics en de Universiteit van Chicago. Haar onderzoek richt zich voornamelijk op globalisering en migratie. Ze schreef talloze boeken en artikelen, waarvan een deel hier terug te vinden is.

Studium Generale stelde haar drie vragen. Beluister hier Saskia Sassens antwoorden over de rol van interdisciplinariteit in haar werk, het belang van de positie van steden in de wetenschap, en de veranderingen van het recht in het digitale tijdperk.

Hoe zien wij?
‘Hoe zien wij?’ vraagt dr. Rick Dolphijn zich af bij de zesde lezing in de reeks over De zwerm. Om deze vraag te beantwoorden is het van belang in te gaan op de manier waarop wij waarnemen. Het voorbeeld van de driehoek toont aan dat wij zelf vaak informatie creëren die niet per se aanwezig is in het object als zodanig. Tijdens het waarnemen brengen we onderscheidingen en begrenzingen aan, ook al zijn die scheidingen en grenzen niet aanwezig in het waargenomen object. De beelden en dingen die we zien bestaan niet, maar worden gemaakt op het moment wij een relatie aangaan met onze omgeving. ‘I don’t believe in things’, citeert Dolphijn daarom Gilles Deleuze. Uit de waarneming creëren we een waarheid die het gevolg is van het medium (en daaronder schaart Dolphijn onder andere onze zintuigen, technologische middelen en kunstuitingen), en deze waarheid is dus per definitie een abstractie. 

Zelfs voor onze eigen identiteit, ons ‘ik-gevoel’, geldt dat zij een abstractie is en tot stand komt in de onderscheiding van andere dingen: ‘Ik ben slechts waarneembaar in de wijze waarop men mij onderscheidt’, aldus Dolphijn. De titel van de lezing, ‘I am a crowd’ slaat op onze identiteit, die eigenlijk bestaat als veelheid van constructies en wordt waargenomen als eenheid. Je kunt je dus afvragen of een veelheid een eenheid is, zoals bij zwermen, maar je kunt je andersom ook afvragen of een eenheid niet eigenlijk een veelheid is.

Een vals dilemma
Als we zien dat waarheid wordt gemaakt in het proces van waarneming, moeten we concluderen dat de vraag of zwermen in ons zitten of er echt zijn, een ongegronde vooronderstelling bevat. De vraag vooronderstelt een dilemma dat er niet is: het is niet of/of. In de waarneming wordt de waarheid gecreëerd en dus zien wij wat waar is. Vanuit een veelheid creëren wij eenheid. Er kan geen verkeerd antwoord zijn op de vraag of die eenheid er is, omdat de vraag zelf verkeerd is.

De lezing van dr. Rick Dolphijn kun je hier terugzien. Komende woensdag spreekt econome en filosofe dr. Liesbeth Noordegraaf-Eelens over zwermgedrag op de beursvloer. Meer weten over waarnemen en de constructie van wat wij zien? Kijk dan eens bij de serie over visuele geletterdheid, Geloof je ogen niet.

Compromisloos denken
Een andere paradox is de schijnbaar probleemloze overstap die radicale anarchisten in de loop van de jaren tachtig maakten naar het neoliberalisme. Staan die twee niet diametraal tegenover elkaar? Misschien niet. Achterhuis verheldert dat aan de hand van de Amerikaanse schrijfster en filosofe Ayn Rand over wie hij in zijn boek De utopie van de vrije markt ook schreef. Rand kan gezien worden als de belichaming van het neoliberalistisch gedachtegoed, maar werd in de jaren zestig ook gelezen door de hippies. Beide delen namelijk een anarchistische achtergrond en hebben een duidelijk utopische inslag. De ene, linkse utopie van gelijkheid en emancipatie, is haast ongemerkt ingeruild voor de andere, rechtse utopie van verregaande individualisering (je kunt ook zeggen: egoïsme) en de vrije markt. En daar zitten we nog steeds in gevangen, aldus Achterhuis. Het gevaarlijke van utopisch denken is de compromisloosheid waarmee het gepaard gaat.

Klassenstrijd of vrolijk engagement
Terug naar de jaren zeventig, die ‘verwarrende veelheid’ van stromingen en bewegingen die niet zelden in strijd waren met zichzelf, evenzeer als met de macht en het kapitaal. Er zijn twee ‘hoofdstromingen’ te onderscheiden, beide geworteld in de negentiende eeuw. De marxisten richtten zich op de klassenstrijd, die onder leiding van de partij door het proletariaat bevochten moest worden. Met bittere ernst en met het oog op een utopische toekomst. Voor de anarchisten ging het meer om het hier en nu, vrolijk engagement en do-it-yourself avant la lettre. Deze tweedeling van marxisten en anarchisten is ook in de sociale bewegingen van de jaren zeventig te zien, bijvoorbeeld in de vrouwenbeweging en in landbouwgroepen. Dat maakt het moeilijk een eenduidige typering te geven. Ook toen was het allerminst duidelijk waartoe iemand behoorde, omdat je binnen no time kon wisselen van overtuiging. Achterhuis geeft een grappig beeld van de kantine van het Instituut voor Andragologie, waar vóór de vakantie de Foucaultianen de dienst uitmaakten en ná de vakantie opeens de oranje gewaden van Bhagwan de ruimte kleurden.

Marx en Mao als kader
De idealen waren dus misschien wel radicaal, maar tegelijk vrij oppervlakkig en inwisselbaar. Hoewel de gewelddadige kant ook niet onder het tapijt geveegd mag worden. Achterhuis laat zien hoe makkelijk het was om mee te gaan in de heersende opvattingen van de tijd – ook zelf schreef hij immers met Marx en Mao als kader. Het is zijn verdienste dat hij deze intellectuele geschiedenis probeert te analyseren, samen met zijn eigen rol erin. De radicalen en revolutionairen die zonder omzien hoge functies met bijbehorende salarissen inrolden, omarmden even makkelijk de neoliberale utopie als eerder de communistische. De culturele hegemonie van links is nooit verzilverd in een politieke meerderheid, integendeel. Om onze eigen tijd van een culturele hegemonie van rechts beter te begrijpen, zijn dit soort analyses buitengewoon nuttig. Habermas noemde de 70’s en 80’s ‘de nieuwe onoverzichtelijkheid’ en dat is ook wel van toepassing op de 00’s en 10’s. Hans Achterhuis heeft in die onoverzichtelijkheid echter enige klaarheid weten te scheppen.

Volgende week
Volgende week spreekt dr. Caroline Nevejan over de kraakbeweging en de revolutionaire ontwikkelingen in cultuur en technologie die daarin plaatsvond. Wat heeft een sneeuwbal te maken met een flashmob? Je hoort het op 20 maart. De lezing van Hans Achterhuis kijk je hier terug: De utopische ideologie van anarchisten en kapitalisten.

Waar menig student echter niet bij stilstaat is dat universiteiten, onderzoekers en zelfs indirect de studenten zelf zich blauw betalen aan het toegankelijk maken van deze kennis:  de prijzen die worden betaald voor de toegang tot een wetenschappelijk artikel of tijdschrift zijn gigantisch, en daarnaast verkopen wetenschappelijke uitgevers de rechten op tijdschriften in bundels, zodat universiteiten maar ook individuele onderzoekers vaak ook betalen voor informatie die zij wellicht helemaal niet nodig hebben.

Of uitgeverijen gelegitimeerd zijn om zoveel geld te vragen voor publicaties staat onder vuur, want wordt wetenschap uiteindelijk niet gefinancierd vanuit belastinggeld? Is het daarom geen recht om toegang tot deze informatie te krijgen zonder er een fortuin voor neer te leggen? De wetenschappelijke wereld komt steeds meer in opstand en de kranten staan er vol van. Het verspreiden en verkrijgen van kennis zou volgens velen niet zoveel geld mogen kosten. Steeds meer wetenschappers publiceren daarom via open access. Tijdschriften en boeken gepubliceerd onder ‘open access’ verschijnen online en zijn voor iedereen wereldwijd gratis toegankelijk.

Toch is open access niet alleen een onderwerp voor wetenschapsveteranen of organisaties als NWO. Ook studenten kunnen meewerken aan de toegankelijkheid en valorisatie van kennis. Studenten van de Erasmus Universiteit Rotterdam bijvoorbeeld hebben hun eigen open access-tijdschrift (ESJP) opgezet om elk halfjaar de beste essays van studenten wijsbegeerte te publiceren. Open access maakt het dus mogelijk om ook studenten artikelen te laten publiceren, terwijl zij daar anders weinig kans toe zouden krijgen. Toch zijn uitgeverijen zoals bijvoorbeeld Elsevier bang voor dit soort uitgaven, want halen zulke tijdschriften de kwaliteit van de wetenschap niet naar beneden? Betekent deze ontwikkeling niet ook dat de betaalbare oplossing die open access biedt voor kennisvalorisatie, tegelijkertijd verschraling en verval van de wetenschap op gang zet?

Meer weten over deze clash tussen dure publicaties en open access? Discussieer mee in het Uithofdebat van Studium Generale op woensdag 14 maart om 13:00 met drs. Anja Smit (directeur Universiteitsbibliotheek, UU), prof. dr. Joris van Eijnatten (Cultuurgeschiedenis, UU en ontvanger van een NWO-beurs voor het opstarten van International Journal for History, Culture and Modernity, een nieuw open access-tijdschrift), prof. dr. Huib de Jong (College van Bestuur Hogeschool Utrecht) en Sam Bruinsma (vicepresident Business Development & E-Publishing, Brill Uitgeverij). Uiteraar met een broodje erbij!

Iedereen kent ze wel: in de korte filmpjes die te bekijken zijn op de website van TED worden wetenschappers, kunstenaars en andere geïnspireerden uitgedaagd om in 15 minuten hun idee aan de wereld te presenteren. In de loop van meer dan 25 jaar heeft de organisatie onder de slogan ‘Ideas worth spreading’ miljoenen fans wereldwijd weten te verzamelen. Naast grootse ideeën, houdt TED het ook klein door via zogenaamde TEDx-programma’s lokale gemeenschappen, organisaties en individuen samen te brengen.

TEDxUtrechtUniversity is er daar één van en zal dit jaar op 17 april plaatsvinden in het Vorstelijk Complex. Het thema is social entrepreneurship. Onder anderen Femke Halsema (ex-politica en gasthoogleraar UU), Fred Beekers (Artsen Zonder Grenzen en Resto van Harte), Staffan Nilsson (President EESC) en prof ir. Klaas van Egmond (schrijver en hoogleraar UU) zullen optreden.

Ook deel uitmaken van deze TEDx-conferentie? Meld je dan voor 1 april 2012 hier aan of voor algemene informatie kijk op de website van het evenement. Kosten voor TEDxUtrechtUniversityLIVE zijn €25,-. Daarnaast zijn er ook kaarten beschikbaar voor TEDxUtrechtUniversityACTIVE, waarin voor €15 de livestream van de conferentie bekeken kan worden en tussentijds verschillende workshops te volgen zijn.

LET OP: vanwege de populariteit van het evenement worden gasten geselecteerd op basis van motivatie. Er is dus geen garantie dat je ook het evenement kunt bijwonen. Succes!

Wat is een mensbeeld? Is er een of zijn er meerdere?
'Als er van mensbeeld gesproken wordt, dan worden daarmee verschillende dingen bedoeld. Ik onderscheid er ten minste twee:
a) Mensbeeld als basis van één morele positie. Het begrip mensbeeld komt dan overeen met een bepaalde levensbeschouwing. Daarbij is voor het begrip ‘mensbeeld’ kenmerkend dat het onmiddellijk een omvattende visie op de mens vormt. Dus: een mensbeeld maakt dan aannames daarover hoe de mens in moreel, cultureel, religieus en sociaal opzicht in elkaar zit.
b) Basale kenmerken van de mens. In een fundamentelere zin spreken we ook van een mensbeeld als we het hebben over de vraag of de mens een wezen waaraan we bepaalde basale capaciteiten kunnen toeschrijven. Zo wordt bediscussieerd of de mens wel vrij is en of we aan de mens verantwoordelijkheid voor zijn handelen kunnen toeschrijven. Of we discussiëren over de aard van de “conditio humana”, dus wat essentieel is voor het mens-zijn. Voor morele en politieke discussies is dat natuurlijk ook belangrijk omdat men van morele posities zou kunnen verwachten dat ze rekening houden met bepaalde basale antropologische gegevens van de mens.'

Is het mensbeeld veranderd door toedoen van de neurowetenschappen? Zo ja, hoe?
'Als je het alleen hebt over de wetenschappelijke discussie dan zou ik zeggen: nee. De neurowetenschappen hebben vele en boeiende inzichten naar voren gebracht. Maar ik zie niet dat wij op basis van deze inzichten reden hebben om te betwisten dat mensen aan elkaar vrijheid en verantwoordelijkheid kunnen toeschrijven, dat mensen sociale verbanden kunnen aangaan en dat ze kunst kunnen produceren. Natuurlijk weten we nu meer over verschillende functies die daarachter zitten en snappen we ook beter wat bij mensen gaande is die bepaalde mentale beperkingen hebben. Maar dat verandert nog niet de basale aannames die wij over de mens maken.

Maar naast de natuurwetenschappelijke discussie is er nog de manier waarop kennis van de natuurwetenschappen invloed heeft op het maatschappelijke debat en dat is heel wat anders. In het maatschappelijk debat wordt soms geroepen dat de neurowetenschappen dit of dat hebben laten zien. We beginnen dus in de maatschappij steeds meer ons zelf, ons handelen, onze emoties en ons denken te interpreteren vanuit theoretische inzichten van de neurowetenschappen, die op de een of ander manier in het publieke debat ingang vinden. Dat verandert het discours wel en daarover zou men het moeten hebben. Er zou een discours moeten plaatsvinden over de vraag hoe aannames die neurowetenschappers over de mens maken zich verhouden tot filosofische concepten en praktische concepten van de mens. Dat lijkt mij zeer nodig omdat op dit moment deze discussies redelijk sterk door elkaar heen gaan.'

Is de mens vrij of zijn we ons brein?
'Om te beginnen deel ik veel van dat wat de collega-filosofen in deze reeks al hebben gezegd, met name Thomas Müller. Dat is zo'n volstrekt onzinnig alternatief. Natuurlijk zijn wij niet ons brein. Als Dick Swaab in een lezing zegt: "Wij zijn ons brein", dan spreekt niet het brein van Dick Swaab maar dan spreek Dick Swaab: zijn brein kan namelijk niet praten. Dat het brein een constitutieve rol speelt, voor de mogelijkheid om dergelijke vragen te stellen, is juist, maar dat betekent nog niet dat wij ons brein zijn.

Veeleer is het (kort door de bocht) een noodzakelijke veronderstelling in al onze praktijken dat wij de mens als vrij moeten zien. Dat is dus een veronderstelling die in ons handelen zelf naar voren komt en waarover wij geen theoretisch bewijs kunnen en hoeven voeren. Ik zie niet dat de huidige neurowetenschappen feitelijk deze veronderstelling betwisten.'

Ted Sanders formuleerde de volgende vraag voor u: 'Ethici wordt meer en meer gevraagd om de deugdelijkheid van experimenteel onderzoek te toetsen in zogenaamde (medisch-)ethische commissies. Dat lijkt zinvol. Maar wat vind je ervan dat onderzoekers wel apen in een neurocognitief experiment mogen vastschroeven, maar geen mensen?'
'Het is voor mij als ethicus niet helder of het moreel aanvaardbaar is dat een bepaald onderzoek met apen gedaan wordt. Ik ga ervan uit dat wij morele redenen hebben om de mens als wezen te respecteren vanwege bepaalde basale capaciteiten die de mens heeft. Ik ga ervan uit dat de dit respect moreel geëist wordt, omdat de mens bepaalde reflexieve capaciteiten bezit en omdat wij hem als een vrij wezen moeten beschouwen. Nu gaan we bij sommige dieren ervan uit dat ze niet over deze capaciteiten beschikken. Juist bij apen zijn wij er echter in vele opzichten niet zo zeker van. Hoe meer reden wij hebben om daarover te twisten, hoe meer het dus toch zou kunnen zijn dat zij over moreel relevante capaciteiten beschikken, des te meer reden wij hebben om voorzichtig te zijn bij het wel of niet doorvoeren van experimenten die niet overeenkomen met het respect dat wij aan mensen verplicht zijn. Ik denk dus dat we reden hebben om zeker bij apen voorzichtig te zijn in het toelaten van dit soort experimenten.'

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties. Deze bundel wordt gepresenteerd bij de eerste lezing in de reeks Filosofie van de geest. Deze bestaat uit vier lezingen over het brein, bewustzijn en de vrije wil, verzorgd door prof. dr. mr. Herman Philipse.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marian Joëls
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ted Sanders

Later verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Liesbeth Woertman

Deze gouden tip troffen wij aan op de blogsite Badscience van dr. Ben Goldacre. Zijn gelijknamige boek vormde de inspiratiebron voor de lunchlezingenreeks in het voorjaar van 2010: Good science bad science. Dus kijk op een regenachtige middag eerst een lezing terug over het placebo-effect of over visuele valkuilen, om vervolgens met een kritisch wetenschappelijk oog een nerdy day trip te ondernemen. Bijvoorbeeld naar het MADlab in Eindhoven of naar het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum.

Vergeet ook vooral niet om jouw eigen favoriete dagtrip toe te voegen op de website! Studium Generale is al vertegenwoordigd.

De praelector anatomiae, de universitaire arts, begon bij de organen in de buikholte en eindigde bij het hoofd. Bij de obductie werden stuk voor stuk de organen uit het lichaam gehaald, benoemd en in een bak gelegd. De organen die het snelst zouden verrotten nam de praelector het eerst weg. Het hoogtepunt was de ontleding van het brein. Deze ontleding is goed te zien in de anatomieles van Dr. Deijman uit 1656, geschilderd door Rembrandt van Rijn. Dick Swaab sprak tijdens een aflevering van zomergasten over dit schilderij. Swaab gaf eerder bij Studium Generale een lezing over De tijd in het brein.

De bekendste anatomieles op doek is die van dokter Nicolaes Tulp uit 1632. In 2006 hebben artsen van het Universitair Medisch Centrum Groningen onderzocht of Rembrandt de anatomie wel correct heeft weergegeven. Hun conclusie was dat de afbeelding niet helemaal klopt. Zo heeft Rembrandt enkele spieren verborgen om andere beter zichtbaar te maken. Daarnaast is de spier van de ringvinger-middelvinger verwisseld met die van de wijsvinger-pink. Desalniettemin geeft het werk een goede weergave van de medische praktijken van die tijd. Het werk illustreert goed hoe kunstenaars betrokken werden bij het werk van artsen.

Een interessant boek op het snijpunt van geneeskunde en kunst is De kunstenaar en de dokter. Hierin stelt Jan Dequeker, emeritus hoogleraar Reumatologie aan de Katholieke Universiteit Leuven, diagnoses aan de hand van sleutelwerken uit de kunstgeschiedenis. Zo stierf volgens hem de Venus van Botticelli aan tubercoluse en had Mona Lisa wellicht last van een stofwisselingsziekte.

In totaal zijn er tussen 1603 en 1773 veertien anatomielessen gemaakt. Negen hiervan in Amsterdam, de rest in Delft. Mocht je een paar schilderijen in het echt willen bekijken, op dit moment zijn in het Amsterdam Museum drie anatomische lessen te zien. De anatomieles van dr. Tulp hangt in het Mauritshuis in Den Haag.

Ontwikkeling
Spiegelneuronen zijn neuronen die actief worden zowel bij het uitvoeren van een handeling als bij het waarnemen van diezelfde handeling. Neurowetenschapper prof. dr. Christian Keysers vat in zijn lezing in de reeks De zwerm het ontstaan van deze spiegeling samen in één zin, de ‘Hebbian hypothesis’: ‘What fires together, wires together.’ Een baby die haar handen beweegt en daarnaar kijkt, stimuleert respectievelijk motorische en visuele neuronen. Doet ze dit vaak genoeg, dan versterkt dat de verbinding tussen deze neuronen en zal activatie van het ene soort neuronen voldoende zijn om de andere ook te activeren. Uit onderzoek is gebleken dat bij mensen, maar ook bij apen en ratten, de hersengebieden die actief zijn bij het uitvoeren van handelingen, overlappen met gebieden die actief zijn bij de waarneming daarvan. Niet elke handeling die we zien, voeren we zelf uit. Gelukkig maar, anders zouden we elkaar alleen maar aan het imiteren zijn. Bij observatie ‘lekt’ het hersensignaal niet door in het lichaam, bij het uitvoeren van een handeling wel.

Niet alleen handelingen
In onze ontwikkeling raken niet alleen beweging en het observeren daarvan met elkaar verbonden. Voor gevoelens en emoties geldt hetzelfde. Een opmerkelijk verschil met handelingen is dat gevoelens die we bij anderen zien vaak wel ‘doorlekken’ in ons eigen lichaam. Als we iemand zien glimlachen, glimlachen we bijna automatisch terug, een huilende vriend of vriendin brengt de tranen bij jezelf ook naar boven en als je iemand zijn nagel ziet afscheuren is het moeilijk een pijnlijke grimas bij jezelf te onderdrukken. De oorzaak hiervan is misschien dat gevoelens en emoties, in tegenstelling tot handelingen, vaak niet met de fysieke omgeving interfereren. Het laat zien dat spiegelneuronen niet alleen op cognitief niveau een rol spelen, en dat je dus ‘weet’ wat de ander meemaakt, maar dat je het ook echt voelt, beleeft. Met andere woorden, het stelt de mens in staat tot empathie: we begrijpen de ander niet alleen, we kunnen met hem meevoelen.

Empathie is niet voor iedereen
Maar er zijn toch ook genoeg gevallen waarbij we onze emoties niet delen? Keysers legt uit dat er factoren zijn die empathie verminderen. Bij een van zijn experimenten liet hij mannen en vrouwen een spelletje spelen met twee mensen, één aardig en eerlijk, de ander gemeen. Daarna mat hij hun empathisch vermogen. Het bleek dat de gemene persoon op minder empathie kon rekenen tijdens de test dan de aardige persoon. Opvallend was dat vrouwen alsnog aanzienlijk meer empathie voor de gemene persoon konden opbrengen dan mannen. Naast de kwaliteit van de relatie speelt ook de sociale groep waar je bij hoort een rol. Mensen van binnen de groep kunnen rekenen op meer empathie dan mensen daarbuiten.

Wat is nu het verband tussen spiegelneuronen en de vorming van zwermen? In ieder geval zijn spiegelneuronen bepalend voor het vermogen ons in te leven in de acties, gevoelens en emoties van de ander. Ze helpen dus zeker bij het synchroniseren van gedrag en maken daarmee wellicht ook iets duidelijk over het fenomeen van de zwerm.

Ben je benieuwd naar spiegelneuronen en psychopaten? Of wil je weten hoe je empathie bij ratten kan testen? Kijk dan hier de lezing terug. Komende woensdag beschrijft dr. Rick Dolphijn aan de hand van ontwikkelingen van cultuur, media en techniek de thematiek van de veelvuldige mens, de mens als menigte.

Retoucheren
Musicus en musicoloog dr. Pieter Dirksen sprak tijdens de lunchlezing in de serie Geloof, hoop en liefde over zijn reconstructie van de versie uit 1724. Hij ‘retoucheerde’ als het ware het stuk dat we al kennen. Hiervoor raadpleegde hij onder andere bronnen uit de Staatsbibliotheek in Berlijn. Van sommige stukken is niet bekend waar deze zich bevinden. Wellicht zijn ze verloren gegaan aangezien Bach sommige aria’s op losse blaadjes schreef en hij ook nog wel eens wat uitleende.

De reconstructie van een dergelijk muziekstuk is dus complex, ook omdat het gaat om een work in progress, aldus Dirksen. Bach heeft zijn versie van de Johannes Passion namelijk nooit afgerond. Dit in tegenstelling tot de bekende Mattheus Passion, waarvan ook verschillende versies bestaan, maar die Bach wel voltooide.

In de huid van Bach
Belangrijk bij het reconstrueren van een dergelijk muziekstuk is volgens Dirksen dat je zo dicht mogelijk bij de gedachten van de musicus moet blijven. Je moet proberen in de huid van de componist te kruipen en zijn manier van denken na te gaan, aldus Dirksen. Daarnaast is het belangrijk om niet alleen naar de Johannes Passion zelf, maar ook naar andere stukken te kijken. Op deze manier kom je te weten wat Bach allemaal heeft gecomponeerd en kun je vergelijkend onderzoek doen. Hier kun je vervolgens weer allerlei dingen uit afleiden.

Contrast en symmetrie
Maar wat is nu de kracht van de Johannes Passion? Volgens Dirksen wordt het stuk gekenmerkt door contrast en symmetrie. Enerzijds zit er veel drama en virtuositeit in het muziekstuk. Anderzijds telt het stuk ook nederige en vertederende stukken. Nergens is het contrast zo groot als in de koorgedeelten. Warmte en innigheid maken hier plaats voor meer dramatische gedeeltes. Het stuk is bijzonder drastisch gecomponeerd. Bach gaat in geen ander werk zo fel tekeer in zijn tekstkreten, aldus Dirksen. Daarnaast komt het contrast terug in de dansvormen die Bach combineerde met de verschillende aria’s. De Johannes Passion is volgens Dirksen een hoogtepunt van menselijke creativiteit aangezien het een enorme afwisseling en beheersing van verschillende stijlen en vormen toont.

Zowel kunst als wetenschap zijn manieren om de wereld te beschrijven en te ordenen. Daarnaast kan je door de reflectie op kunst iets leren over de mens. Dit maakt het muziekstuk van Bach een waardevolle bron van informatie die ons wat vertelt over de denkbeelden van vroeger en eigenschappen die eeuwig bij de mens hoorden. Juist deze alternatieve bronnen van kennis zijn van goot belang en kunnen leiden tot nieuwe inzichten in de wetenschap.

Uitvoering
Wil je de Johannes Passion graag een keer horen? Op 16 en 17 maart zal de Utrechtse Studenten Cantorij, onder leiding van Fokko Oldenhuis in samenwerking met het Northern Consort, de oerversie uit 1724 opvoeren. Kaarten zijn verkrijgbaar via de website van de Utrechtse Studenten Cantorij www.uscantorij.nl. Daarnaast is hier de lezing van Pieter Dirksen terug te zien waarin hij fragmenten van het muziekstuk ten gehore brengt.

Volgende week zal het eerste Uithofdebat van 2012 plaatsvinden. Discussieer mee over open access en de toegang tot wetenschap. Drs. Anja Smit (directeur Universiteitsbibliotheek, UU), prof. dr. Joris van Eijnatten (Cultuurgeschiedenis, UU en ontvanger van een NWO-beurs voor het opstarten van International Journal for History, Culture and Modernity, een nieuw open access-tijdschrift), prof. dr. Huib de Jong (College van Bestuur Hogeschool Utrecht) en Sam Bruinsma (vicepresident Business Development & E-Publishing, Brill Uitgeverij) gaan op 14 maart met elkaar in gesprek over open access.

Het kapitalisme heeft ons beroofd van de vaste pijlers die we hadden. Natuurlijk leidde die vastigheid ook tot vervreemding en verveling. Maar, vraagt Sennett, zal flexibilisering werkelijk het kwaad van de routine genezen? We zijn ‘flexibele mensen’ geworden. Aan de ene kant is dat omdat we voortdurend onszelf voorop zetten en niet meer loyaal zijn aan een ander, laat staan een werkgever. Aan de andere kant is het een uitwas van de manier waarop de economie werkt. Vandaag werd bekend gemaakt dat in 2011 nog maar 2000 mensen direct een vast contract kregen in een nieuwe functie, tegenover 83.000 in 2010. Het gaat verder dan dat: een op de vijf kinderen groeit op in een gezin zonder beide biologische ouders en nog veel meer huwelijken stranden.

Dohmen haalt een interessante notie van Sennett aan: voor het eerst geldt de elite als norm in de samenleving. Alleen het beste is nog goed genoeg en iedereen spiegelt zich aan de top. Zou het vroeger niet in een boer opkomen om zichzelf te vergelijken met zijn landheer, nu komt het niet in je op om je níet aan de sport-, film- of intellectuele sterren te meten. En als je voor de sterren onderdoet, heb je dat in feite aan jezelf te danken. In plaats van een ander om hulp te vragen, wenden we ons bij falen tot de overheid die steeds meer een abstracte instantie wordt. Hulp is eigenlijk een vies woord en afhankelijkheid een smet. Daarom is de flexmens angstig. Hij loopt voortdurend het risico om te falen – als hij zijn vaste bodem niet verliest (baan, relatie), dan wel zijn flexibiliteit. Dat klinkt als een verlies-verliessituatie.

Hoe komen we hieruit? Het zou helpen als we niet meer bang zijn voor routine, maar juist ritme opbouwen. Een bescheiden opstelling hebben tegenover de ander, hulpvaardigheid waarderen en respect niet eisen maar betonen. Er is niets mis met het opzetten van een ‘sociaal masker’ in het publieke domein, vindt Sennett. Uiteindelijk is het echter een kwestie van institutionele veranderingen. Bedrijfsleven, politiek en economie moeten fundamenteel anders ingericht worden. Anders heb je misschien wel allemaal geoefende, vakkundige, behulpzame individuen, maar blijft de samenleving ‘doelloos drijven’. Het is een moeilijk te verteren conclusie voor iedereen die best een steentje wil bijdragen aan een betere wereld, maar erop rekent dat in zijn eentje te kunnen doen, vanuit eigen inzicht en onplooiing – precies zoals Richard Sennett de eenentwintigste-eeuwer beschrijft.

De lezing is hier geheel terug te zien. Lees het artikel dat Joep Dohmen aanhaalde over de flexmens hier. Meer over de gevolgen van het kapitalisme hoor je in de reeks Kapitalisme door prof. dr. Maarten van Rossem.

Nummer 3 in de serie is Leon van der Grient, hij is bij SG vertrokken in september 2011 en studeert nu in Bristol, Verenigd Koninkrijk.

Afgelopen september vertrok ik naar Bristol om wetenschapsfilosofie en -geschiedenis te gaan studeren. Daarvoor liet ik niet alleen familie, vrienden en een mooie stad achter, maar ook mijn baan als student-assistent bij Studium Generale. Hoewel ik alle lezingen nog steeds online kan bekijken, mis ik de sfeer die er tijdens zo’n avond in de zaal hangt. Ik ben dan ook meteen op zoek gegaan naar de 'SG' van de Universiteit van Bristol. Toegegeven, de universiteit biedt diverse lezingen aan voor studenten en andere geïnteresseerden: de BOB (Best Of Bristol) lezingen bijvoorbeeld, waarbij elke week een andere topdocent een verhaal houdt over zijn of haar vakgebied. En zo zijn er nog enkele anderen organen binnen de universiteit die zorgen voor een wisselend aanbod aan lezingen, symposia en debatten.

Ik zou dit echter niet willen vergelijken met het aanbod dat de Universiteit Utrecht via Studium Generale aan studenten en anderen aanbiedt. Dat is niet in de eerste plaats om het aantal lezingen, maar voornamelijk om de samenhang die Studium Generale aan zo’n lezingenaanbod toevoegt. De wekelijkse lezingen zijn vaak onderdeel van een reeks met een overkoepelend thema en een achterliggende gedachte. De waarde hiervan zag ik in tijdens mijn tijd als student-assistent, maar nog meer nu ik lezingen bijwoon waarbij deze samenhang ontbreekt. Studium Generale plaatst lezingen in een context en dit is een onmisbare toevoeging, waar je snel overheen kijkt.

Wetenschapsfilosofie en -geschiedenis zijn twee vakgebieden waarbij context en discipline-overstijgende verbanden belangrijke concepten zijn. Wetenschap is geen geïsoleerde onderneming waarbij de bioloog en de fysicus afgeschermd van elkaars werk vooruitgang boeken. Dit heeft Studium Generale mij duidelijk gemaakt en is iets wat ik nu tegenkom in mijn studie. Naast mijn studie organiseer ik een interdisciplinair symposium over de filosofie van klimaatverandering. Daarnaast begin ik binnenkort als vrijwilliger bij At-Bristol Science Centre, de Britse variant van Nemo. Hoewel beide activiteiten gericht zijn op een verschillend publiek blijf ik de lessen die ik bij Studium Generale geleerd heb toepassen.

Ik kijk met plezier terug op mijn periode bij Studium Generale, zowel als student-assistent als bezoeker. Na de overstap naar een andere universiteit ben ik de volledige waarde van een integraal platform voor interdisciplinaire lezingen pas goed gaan waarderen. Het belang van interdisciplinariteit en context is een boodschap die ik zal blijven uitdragen.

Leon van der Grient

> Lees ook #1 in deze serie: Jiska Gietema
> Lees ook #2 in deze serie: Karin ter Horst

Op 31 maart aanstaande gaat om 20:30 op de Utrechtse Dom het licht uit. Earth Hour, een jaarlijkse actie van het Wereld Natuur Fonds (WNF), wil door een uur lang wereldwijd zoveel mogelijk lichten uit te schakelen burgers, bedrijfsleven en politiek bewust maken van (onnodig) energieverbruik. We kunnen en moeten bewuster met de aarde omgaan, nu en in de toekomst. Deze actie die wereldwijd plaatsvindt geeft iedereen de kans om te laten zien hoe belangrijk de toekomst van de aarde is. Earth Hour vindt al sinds 2006 plaats, en in 2011 deden honderden miljoenen mensen in 135 landen mee.

Ook meedoen aan deze actie? Op de website van Earth Hour kunnen zowel burgers, bedrijven als gemeentes zich aanmelden om zo samen een steentje bij te dragen aan het welzijn van de aarde. Doe jij het licht uit?

Deze column verscheen vrijdag 2 maart op DUB.

Stakende schoonmakers deze week, stakende onderwijzers volgende week, een kernbom in de maak in Iran, een no-nonsense kabinet met een wetenschapsagenda die niets maatschappelijks beoogt, een premier die niet naar Rio gaat (omdat duurzaamheid niet iets is van nationale politiek): het is waarlijk alsof de jaren tachtig zijn wedergekeerd. Vandaag opent in het Centraal Museum ook nog eens de tentoonstelling ‘God Save the Queen’ over de periode waarin de overheid het ook niet meer voor je wilde doen en jongeren zelf creatief werden: kraken, kunst of eigen bedrijfjes. 'Do-it-yourself' was de slogan.

In deze tentoonstelling, en ook al de laatste maanden in de kranten, tijdschriften en deze week de hele VPRO-gids, aandacht voor de lifestyle, vormgeving, kunst en muziek uit die periode. In de etalage van de Bijenkorf schitteren rood, hard roze, KLM-blauw en veel fel groen je tegemoet. Nu zijn het jurkjes van 200 euro en geen beenwarmers, trainingspakken of Bowie-leggings, maar de inspiratiebron is overduidelijk. De eighties, om precies te zijn de late jaren zeventig en begin jaren tachtig, zijn overal terug.

Zelf ben ik niet zo nostalgisch naar die tijd en het fenomeen waarvan ik het meest hoop dat het ons bespaard blijft zijn the no future kids. Als welopgevoed en opgeleid mens was het al niet zo geweldig om van PhD naar postdoc te hobbelen en daarna net als mijn vrienden tot ver in de dertig te leven van tijdelijke contracten. In Engeland, waar ik woonde, kwam ik de echte kids tegen, niet in het lab, maar wel in de pub. De self-employed poet of self-employed builder die ook kunst maakte. Het klonk interessant, maar het was een 'scheme' van Mrs. Thatcher om de jeugd met een veel te lage toelage uit de uitkeringen te krijgen, zodat ze niet meetelden in de werkloosheidscijfers. Al weet ik dat het Meryl Streep is, ik word nog steeds niet blij als ik langs de bushokjes fiets en zij mij aanstaart vanaf een filmposter.

Vroeger was de toekomst leuker, zei Kamagurka al, en nu lijkt het verleden leuker dan het toen was. Vooral de harde verhoudingen tussen werkgevers en werknemers, bedrijven en ngo's uit die tijd, die hoeven wat mij betreft niet terug. Toch lijkt de backlash nu al te zien; minder aandacht voor dialoog en transparantie (draai de WOB maar terug). Het terugtrekken op de eigen discipline in de wetenschap, met minder aandacht voor maatschappelijke aspecten, reken ik daar ook toe - volgens mij is de Nederlandse wetenschapsagenda daar een voorbeeld van. Recent las ik ook over de huidige directeur van NIH, Francis Collins, dat hij een 'science only' en 'technology driven' agenda voorstaat, nadat hij jarenlang werkte aan het human genome en de wereld overtuigde dat het vastleggen daarvan de menselijke gezondheid met grote sprongen vooruit zou brengen.

Zijn we echt terug in de jaren tachtig? Gaan de dingen inderdaad in cirkels? Bij Studium Generale gaan we het de komende weken onderzoeken. De coole dingen uit die tijd, die jonge kunstenaars van nu inspireren komen aan bod, denk aan punk en slam-poetry, maar ook reflectie op wat een tijdperk met je doet en wie je dan zelf echt zelf? Hans Achterhuis is niet zo trots op zichzelf in die tijd, te utopisch en Carline Nevejan, zelf kraker en internetpionier is nu werkzaam als wetenchapper en adviseert beleidsmakers over democratie.

Onderzoek alles en behoud het goede, dat geldt ook hier. Do-it-yourself werkte toen heel activerend en bracht allerlei nieuwe goede dingen voort. Een beetje nostalgie is toch ook niet verkeerd en misschien kunnen we de harde kantjes van toen er af laten, omdat we nu weten waar ze zitten. Ik denk dat we opnieuw in een soort maatschappelijke puberteit zitten en over een aantal jaar alleen maar mooier onder onze pukkeltjes vandaan zullen komen.

Hoe werkt een 3D-printer? Via de computer stuur je een bestand naar de printer. Vervolgens bouwt de printer het object laagje voor laagje op. Dat kan door hard materiaal, bijvoorbeeld plastic, te smelten en zo in de gewenste vorm te ‘printen’; of door poeder, bijvoorbeeld gips of epoxy, te verharden en op die manier het object op te bouwen. Het proces duurt, afhankelijk van de grootte van het object, slechts enkele minuten en het object is daarna meteen klaar voor gebruik.

3D-printen, ook bekend als rapid-prototyping, is niet iets van de afgelopen tijd. De technologie bestaat namelijk al zo’n dertig jaar. Voorheen was het apparaat echter zo groot en duur dat het alleen in de zware industrie gebruikt werd. Sinds kort is het apparaat gebruiksvriendelijk genoeg om voor het grote publiek toegankelijk te zijn. Door de 3D-printer is het mogelijk om objecten van internet te downloaden en deze vervolgens in 3D af te drukken. Op deze manier wordt de consument ook producent. In de Tedtalk A Primer on 3d printing bespreekt de 3D-printer- en software-expert Lisa Harouni de mogelijkheden van het nieuwe apparaat.

Naast de medische wereld maken ook veel ontwerpers gebruik van de 3D-printer. Onder anderen de Nederlandse modeontwerpster Iris van Herpen heeft op deze manier diverse jurken geprint. Daarnaast gebruikt de ontwerper Ted Noten de printer voor het maken van sieraden. Ook de ontwerpers Jiri Evenhuis en Janne Kyttanen hebben zich op driedimensionaal printen gestort. Zij vormen het creatieve brein achter Freedom of Creation, een ontwerp- en onderzoeksbureau gespecialiseerd in 3D-printing technologieën. Op de website zijn verschillende 3D-ontwerpen te bestellen, zoals stoelen, schoenen en lampen.

Een 3D-printer is in staat structuren te maken die andere toepassingen niet zouden kunnen produceren. Het zou in de toekomst zeer nuttige toepassingen kunnen opleveren. Mocht je inmiddels interesse hebben in een eigen 3D-printer, hier vind je een overzicht van alle modellen.

Maar hoe zit het met de veroveringstocht van het dier? Komen daar ook opzienbarende feiten boven als we uitzoomen en de gebeurtenissen op een schaal van miljoenen jaren gaan bekijken? Jazeker, neem bijvoorbeeld het feit dat de mens afstamt van reptielen en dat de vliezen die breken bij de geboorte van een kind hetzelfde zijn als de vliezen rondom een ei. Prof. dr. Jelle Reumer schetste bij Studium Generale de evolutie van de gewervelden en liet zien dat de mens nog veel meer sporen in zich draagt van een ver, ver verleden. Zo kun je ook aan onze schedel met welke soorten we meer en met welke soorten we minder verwant zijn. Maar dat is nog lang niet alles.

Duik de miljoenen jaren oude geschiedenis in en ontdek meer over de verovering van het land door een lopende vis, hoe deze vis van reptiel tot zoogdier uitgroeide en wat volgens Jelle Reumer de kroon op de evolutie is (namelijk niet de mens!). Kijk hier de lezingen van Reumer in de reeks Evolutie van de gewervelden terug.

Hemelrijk definieert emergentie als het aanwezig zijn van regels in het patroon van een groep, die niet terug te vinden zijn in een individu dat daar deel van uitmaakt. Bij de vierde lezing in de reeks De zwerm geeft zij een aantal fascinerende voorbeelden van wat volgens Hemelrijks definitie emergent gedrag is.

Alle scholen dezelfde vorm
Hemelrijk begint met een opmerkelijk feit: alle scholen vissen zijn langwerpig. Ongeacht de snelheid waarmee de school zwemt, het soort vissen of het aantal soorten in een school: alle scholen vissen zijn langwerpig van vorm. Gek? Misschien niet. Als je kijkt naar het gedrag van vissen die in scholen zwemmen, dan blijkt dat er drie regels gelden. Ten eerste voelt een vis zich aangetrokken tot andere vissen die zich verder weg van hem bevinden. Ten tweede probeert de vis zich gelijk naast andere vissen te positioneren die in de buurt zijn. En tot slot doet de vis zijn best niet tegen zijn buurman te botsen. Deze regels zijn respectievelijk samen te vatten met de termen attraction, alignment en avoidance.

Stel je nu een groep van vier vissen voor die deze regels volgen. Je zult zien dat het groepje al gauw een langwerpige vorm aanneemt, omdat de twee vissen aan de zijkant naar elkaar toetrekken (attraction en alignment), waardoor de twee andere vissen uit elkaar gedreven worden (avoidance). Het groepje van vier krijgt een langwerpige vorm. Dat dezelfde regels dezelfde effecten hebben op grotere groepen is mooi te zien in de computersimulaties waar Hemelrijk mee werkt.

Overhellende vogels
Maar zouden alle zwermen dan niet langwerpig moeten zijn die dezelfde regels vormen? Voor vogels geldt immers ook attraction, aligment en avoidance. Toch zijn vogelzwermen vaak niet langwerpig. Als je in een computermodel corrigeert voor het feit dat vogels vliegen in plaats van zwemmen en dus te maken hebben met andere krachten, blijkt er nog steeds iets te ontbreken. Uit nader onderzoek bleek dat ze waren vergeten dat vogels iets overhellen als ze een bocht maken. Er is dan sprake van centrifugale kracht waarbij opwaartse kracht verloren gaat. Voeg dit element toe in het model en je ziet bewegingen die op een echte vogelzwerm lijken.

Emergentie bij apen
Interessant is dat het onderzoek naar emergentie niet alleen gaat over fysieke structuren. De vorm van de hiërarchische structuren bij verschillende soorten apen blijkt ook voorspelbaar. Sommige apensoorten hebben een verticale hiërarchie, terwijl andere soorten meer egalitair samenleven. Dit uit zich onder andere in de ruimtelijke verdeling van de apen in een groep. De heftigheid van agressie blijkt hier een bepalende factor. De structuur van de sociale hiërarchie is niet als regel terug te vinden in het gedrag van een individuele aap en is volgens Hemelrijk dus emergent.

Verschillende definities
Wat is nu emergentie? Gijsbers definieert het als een eigenschap die niet te reduceren is tot de optelsom der delen. Hemelrijk hanteert duidelijk een andere definitie. Volgens Gijsbers vertonen vogelzwermen geen emergent gedrag, volgens Hemelrijk wel. Hieruit blijkt dat het in ieder geval geen overbodige luxe is uit te leggen wat je met emergentie bedoeld, als je het begrip gebruikt.

Je kunt de lezing van prof. dr. Hemelrijk hier terugzien. Volgende week komt prof. dr. Christian Keysers vertellen over spiegelneuronen en sociale intelligentie.

De Universiteit Utrecht en de Rabobank hebben met de ondertekening van een overeenkomst een partnerschap voor de komende jaren bezegeld. De Rabobank wil graag samenwerken met onderdelen van de Universiteit Utrecht die reflecteren op maatschappelijke kwesties en de dialoog aangaan met het publiek - zoals Studium Generale.

De ondertekening vond plaats op maandag 27 februari, voorafgaand aan de People Planet Profit Principles-avond, waar prof. dr. Marcus Düwell, prof dr. Herman Philipse en prof. ir. Klaas van Egmond spraken over de toekomst van duurzaamheid. De invulling van het partnerschap zal in de komende tijd nadere invulling krijgen en verder groeien.

De ‘tien’ geboden
De Jong vat deze tien geboden samen in zeven punten die als leidraad kunnen werken. Misschien voor de hand liggend, maar kennis van ondernemen en een opleiding zijn altijd handig. De Jong noemt verder deliberate practice (doelgericht bezig zijn en oefenen), en raadt aan te praten met collega’s, medewerkers en ‘jan en alleman’ over je onderneming. Ontdek nieuwe strategieën en blijf op de hoogte, dus lees, internet en kijk tv. Deze factoren zijn volgens de wetenschap de beste voorspellers van groei in kleine ondernemingen.

De schaduwzijde van positieve karaktereigenschappen
De Jong heeft zijn buik vol van het gezeur over de zesjescultuur van het studentikoze deel van Nederland. Haal vooral gewoon een zes en doe leuke dingen naast je studie, want ambitie is niet alleen maar positief, aldus De Jong. Onderzoek wijst uit dat ambitieuze mensen lager scoren op de schaal van tevredenheid met werk en carrière dan hun minder ambitieuze medemens.

Ambitie brengt ook risico met zich mee wanneer ze gecombineerd wordt met zelfoverschatting en een optimistisch wereldbeeld. De Jong trekt de vergelijking met een gokker die meent een bijna telepathische relatie te hebben met het balletje op de roulettetafel. Door zijn ambitie om te winnen in combinatie met zelfoverschatting en een te optimistisch beeld van de situatie, verliest hij uiteindelijk alles.

Wat werkt dan wel?
Om tot prettige werkomstandigheden te komen, moet de mate van kundigheid die je bezit in balans zijn met de uitdagingen die het werk biedt. Mensen die van nature proactief zijn, gaan beter om met hoge eisen op hun werk en ervaren daardoor minder uitputting dan mensen die minder proactief zijn. Is er echter weinig uitdaging voor proactieve mensen dan neemt de uitputting toe.

Weet dus wat je sterke punten zijn en waar je zwakke punten liggen en trap niet in de daarbij behorende valkuilen. Kortom: breng werk en persoonlijkheid in balans. Met het voortschrijdend inzicht van de wetenschap in wat de mens gelukkig maakt, worden we hier steeds beter in.

Meer weten? Kijk de lezing hier terug. Volgende week spreekt dr. Pieter Dirksen over ontroering en overgave, aan de hand van de Johannes Passion van Bach.