Seks, drugs en schoonheid
Uit onderzoek blijkt dat schoonheid al vanaf jonge leeftijd herkend wordt. Zo kijken baby’s van drie maanden oud significant langer naar mooie gezichten dan naar lelijke. De waarneming van schoonheid is ook te meten in de hersenen door middel van een fMRI-scan. Deze scan maakt de hersenactiviteit zichtbaar door middel van een driedimensionaal beeld. Bij het zien van mooie gezichten is er sprake van hyperactiviteit in het beloningscentrum. Ditzelfde circuit wordt geactiveerd bij het nemen van drugs of het hebben van seks. Schoonheid zorgt dus voor genot. 

Schoonheid en de media
De media spelen een belangrijke rol in het creëren van het hedendaagse zelfbeeld. Schoonheid lijkt wel een obsessie te worden. Zo blijkt uit onderzoek dat drie kwart van de vrouwen na het lezen van een modeblad zichzelf lelijker voelt. Door het kijken naar fotomodellen krijgen zij een negatiever zelfbeeld. Bij blootstelling aan beelden van ‘normale’ modellen is de negatieve zelfwaardering kleiner. Het zou dus helpen als modebladen geen beelden van graatmagere modellen meer opnemen, maar in de plaats daarvan gebruik maken van ‘normale’ schoonheden.

De invloed van de modebladen is dus een feit. Zo stond er vandaag, 22 februari 2012, in de nrc.next een artikel over de ‘formatterreur’ van vrouwenbladen. Hierdoor krijgen de lezers een zeer specifieke uitsnede van de werkelijkheid te zien. Vandaar dat de ‘echte’ cover van de krant pas op pagina 5 te zien is. De gerimpelde oude vrouw wordt ingeruild voor het glossy model. Lelijkheid bestaat namelijk niet in de wereld van de vrouwenbladen. Een deel van de schuld voor dit vertekende beeld is toe te schrijven aan de selectieve beeldredacties. ‘Zij zorgen er deels voor dat gewone vrouwen denken dat ze mismaakt zijn,’ aldus nrc.next.

Body Dysmorphic Disorder
Het negatieve zelfbeeld kan extreme vormen aannemen. Er is dan sprake van een buitensporige bezorgdheid over een vermeende misvorming of afwijking van het lichaam. Wanneer het zelfbeeld dermate omslaat is er sprake van de stoornis Body Dysmorphic Disorder. Dit is een psychiatrische aandoening waarbij de patiënt overtuigd is van zijn of haar eigen lelijkheid. De meeste patiënten zijn geobsedeerd door een deel van hun uiterlijk. De klachten variëren van een te bleke huid, een te brede kaak of een te grote neus. Door de ernstige vorm van lichaamsontevredenheid durven mensen die aan BDD lijden nauwelijks meer in de spiegel te kijken omdat ze zichzelf zo afstotelijk vinden. Ze durven ook niet meer buiten te komen en raken daardoor vaak in een sociaal isolement.

Ongeveer 1 tot 2 procent van de bevolking lijdt aan deze aandoening, of misschien beter gezegd: hersenafwijking. Wat opvalt is dat de gemiddelde patiënt mooi is, aldus Nienke Vulink. De patiënten vinden zichzelf lelijk, maar worden door hun omgeving als mooi ervaren. Dit leidt vaak tot onbegrip bij de patiënten. Zij zoeken dan ook vaak hulp bij de plastisch chirurg en niet bij de psychiater. Dit terwijl slechts 20 procent van de BDD’ers gebaat is bij een cosmetische ingreep. De obsessie wordt daardoor niet genezen.

De oplossing
Een oplossing of therapie voor de aandoening is nog niet gevonden. Patiënten worden nu behandeld met medicijnen. Daarnaast blijken groepssessies met andere BDD’ers vaak effectief. Door de groepssessies wordt de eigen lelijkheid vaak gerelativeerd doordat de afzichtelijkheid van de ander ook wel mee blijkt te vallen. Het onderzoek naar BDD kan voor een omslag zorgen in de maatschappij. Door vanuit de wetenschap druk uit te oefenen op redacties kan het modebeeld in maatschappij en media wellicht veranderd worden. Resultaten van het onderzoek wijzen immers uit dat het negatieve zelfbeeld toch deels verergerd wordt door de modebladen. Daarnaast moeten we niet te veel kijken naar de onrealistische en gephotoshopte beelden in magazines. Het blijft weliswaar een cliché, maar volgens Vulink zit echte schoonheid toch echt van binnen.

Volgende week spreekt dr. Rendel de Jong over Zelfvertrouwen en ambitie. Kijk de lezing van Nienke Vulink hier terug.

De opkomst van het neoliberalisme
Prof. dr. Maarten van Rossem doet uit de doeken hoe dit zover is gekomen. Het neoliberalisme is tijdens de conjunctuurpolitiek geïnspireerd op Keynes verdedigd door de Chicago School, een kleine groep van traditionele liberalen. In de jaren ’70, toen bleek dat de conjunctuurpolitiek niet naar wens functioneerde, ontstond er een plotselinge ommezwaai naar het neoliberalisme. De transformatie werd geleid door de economen en filosofen Friedrich Hayek en Milton Friedman. Volgens hen leidt economische vrijheid tot politieke vrijheid. Het vrijgeven van de markt, zal de oplossing bieden voor economische én politieke problemen. Menselijk interveniëren leidt enkel tot vrijheidsbeperking van de economie. Als de economie niet functioneert zoals men wenst, is de neiging groot om de economische situatie te willen veranderen. Dit resulteert in een planeconomie, zoals bij het socialisme en communisme het geval is; soms gaat dit gepaard met dwang en geweld. De ineenstorting van de voormalige Sovjet-Unie is deels te wijten aan de slecht functionerende planeconomie.

Theorie versus praktijk
De ideeën van Friedman en Hayek bleken vooral in theorie waardevol. In de praktijk blijkt het neoliberalisme vooral een filosofie, in plaats van een economische theorie, zo stelt Maarten van Rossem. Zelfs bij aanhangers van de ideologie worden de adviezen van Friedman en Hayek nauwelijks nageleefd. Neem Ronald Reagan, voorstander van het neoliberalisme. Hij trof weinig beleidsmaatregelen die er ook daadwerkelijk op gebaseerd zijn. Zo realiseerde hij geen bezuinigen op overheid en defensie tijdens zijn presidentschap, hoewel dit hard nodig was om de begrotingstekorten te verkleinen. Zijn belastingsverlagingen zijn wel geïnspireerd op neoliberale gronden, maar bleken weinig succesvol.

Het blijkt bovendien lastig om het marktmechanisme volledig te liberaliseren. Marktverstoring, zoals monopolieposities en kartelafspraken, verandert de werking van de markt. Daarnaast is het marktmechanisme niet zaligmakend. De verzorgingstaat wordt door Friedman als belangrijk instituut gezien. De mens is niet in staat om zelf te voorzien in alle noodzakelijke behoeften. Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman wees op behavioral economics: de mens handelt niet rationeel. We maken verkeerde inschattingen, waardoor overheidsingrijpen soms nodig is. Zo is de mens geneigd om niet stil te staan bij de toekomst, waardoor overheidsbemoeienis nodig is om iedereen een pensioen te kunnen garanderen. We kunnen zodoende niet op onszelf vertrouwen als het gaat om financiën.

Is er nog hoop?
Niet alleen menselijk handelen is onberekenbaar als het gaat om de economie. Ook de marktwerking zelf blijkt moeilijk te voorspellen. Geheel tegen de verwachtingen van beleggers in, implodeerde de kredietmarkt in de VS in 2007 en bleek uiteindelijk niemand in te kunnen staan voor de financiële gevolgen. Het neoliberalisme heeft vergaande invloed gehad op onze economie. Ronald Reagan heeft met zijn ideeën over het neoliberalisme veel schade aangericht, zo stelt van Rossem. De maatschappij is achterdochtig geworden ten opzichte van de overheid. Is er nog hoop voor het geloof in de vrije markt?

Maarten van Rossem zal op 28 februari de lezingenreeks afsluiten. De lezingen over The Golden Years en Het ontstaan van het neoliberalisme zijn nogmaals bekijken, of lees hier het nieuwsblog over The Golden Years. Meer weten over behavioral economics? Van Rossem raadt dan het boek van Daniel Kahneman aan, Thinking, Fast and Slow (onlangs vertaald als Ons feilbare denken).

Nummer 2 in de serie is Karin ter Horst, zij is bij SG vertrokken in december 2011 en nu aan het studeren in Madison, USA.

In mijn periode als student-assistent bij Studium Generale (september 2010 tot en met december 2011) ben ik er gewend aan geraakt verder te kijken dan mijn eigen vakgebied. Zo ontdekte ik tijdens de lezingenreeks ‘De taal van muziek’ van drs. Leo Samama over muziekwetenschap overeenkomsten in theorieën en denkpatronen tussen verschillende disciplines. Waar het bij mijn eigen studie Bestuurs- en Organisatiewetenschap over de structurering van de samenleving gaat, praatte Samama over de ordening van noten, akkoorden en retorische affecten in een muziekcompositie. Eerder had ik niet gedacht dat deze lezingen me zo zouden intrigeren.

Het interessante aan mijn werk bij Studium Generale was dat ik in aanraking kwam met verschillende ideeën en perspectieven, waar ik anders misschien nooit van gehoord had. Bijvoorbeeld de lezingenreeks ‘Vrijheid en verplichting’ in het voorjaar van 2011, waarbij ik in acht weken een stoomcursus filosofie kreeg. Deze lezingenserie liet me met een nieuwe blik naar actuele vraagstukken kijken met betrekking tot bijvoorbeeld rechtvaardigheid, duurzaamheid en geluk. Daarnaast waren bij we Studium Generale ook altijd bezig met het koppelen van wetenschap en onderzoek aan de actualiteit en praktijk. Verder werd het me maar al te duidelijk hoe belangrijk het is dat we over vakgebieden heen kijken en dat disciplines elkaar nodig hebben. Met name tijdens de serie ‘Duurzaamheid als wereldbeeld’ kwam voor mij naar voren dat de huidige klimaatproblematiek zich niet tot slechts enkele vakgebieden beperkt.

Dit altijd verder denken en kijken heeft me er toe doen besluiten om na mijn bachelorstudie naar een Amerikaanse universiteit te gaan en daar extra vakken te gaan volgen. Sinds half januari woon ik in Madison en zit ik in de collegebanken met Amerikaanse studenten. Ik volg vakken in economie, globalisering en letteren. Studium Generale heeft me leren open staan voor andere denkbeelden binnen de academische wereld en heeft me doen inzien dat het je eigen keuze is waar je wilt stoppen met denken!

Karin ter Horst

> Lees ook #1 in deze serie terug met Jiska Gietema

Nu kun je je schouders ophalen en denken dat het wél mensen van werk en eten voorziet. De keerzijde daarvan is alleen dat de wereldpopulatie daardoor ook sterk stijgt. De voedselproductie moet worden verdubbeld maar het huidige systeem maakt onze aarde kapot. Deze sector structureel veranderen is de grootste uitdaging van de toekomst, aldus Lucas Simons tijdens de tweede bijeenkomst People, Planet, Profit en Principles.

People
Niet-duurzame activiteiten hebben vaak vergaande en onvoorziene consequenties, niet alleen voor de natuur maar ook voor mensen. Zo leidt klimaatverandering tot migratie en urbanisatie; zo’n 1 miljard mensen op aarde zijn constant aan het migreren. Dr. Anja Mihr houdt zich bezig met de vraag wie de rechten van deze mensen beschermt. In principe zijn er na de Tweede Wereldoorlog voldoende verdragen, declaraties en wetten opgesteld voor de mensenrechten, maar de implementatie ervan wil nog wel eens mis gaan. Zij ziet dan ook dat er herstructurering van macht en uitvoering nodig is, zeker in tijden van imminente dreigingen zoals klimaatsverandering.

In de praktijk is dit al gaande, bijvoorbeeld in Mumbai. Een derde van deze megastad, die ontstond door migratie, staat niet langer onder controle van lokale autoriteiten. Je zou kunnen verwachten dat het een verwaarloosd gebied is, gedomineerd door criminaliteit, maar het is verre van een conflictzone. Ondanks de verschillende etnische en religieuze achtergronden van de bevolking kwalificeert deze samenleving zich als een democratie. De mensen hebben, met hulp van onafhankelijk organisaties, zichzelf georganiseerd. Deze bottom-up benadering, zonder interventies van de overheid, zie je steeds vaker.

Bedrijven als katalysator
Dr. Tom Rodrigues liet zien dat maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) zeer succesvol kan zijn mits je aan twee voorwaardes voldoet. Vroeger waren duurzaamheid en MVO voor de elite, en als je ze benaderbaar wilt maken voor het grote publiek moet je de juiste taal spreken. En niks spreekt zo aan als geld. Door duurzaamheid vanuit een economisch in plaats van een ideologisch perspectief te benaderen krijg je de massa mee. De tweede voorwaarde is dat je creatief moet zijn in duurzame initiatieven en dat deze zich vaak aan de onderkant van de economie afspelen. Zelf zette Rodrigues autisten in om computerprogramma's te testen (omdat zij zeer geschikt zijn voor langdurig, repeterend werk), blinden achter de telefoon (het is bewezen dat zij het telefoneren langer volhouden) en huurde hangjongeren in als parkeerwacht.

Deze hangjongeren zorgden op het parkeerterrein van het bedrijf van Rodrigues voor overlast, waarop de directie besloot een van die jongens er uit te pikken. Hij werd parkeerwacht en moest zijn eigen vrienden buiten de deur houden. In de tussentijd vulde hij de banden van de auto’s met lucht. De juiste bandenspanning van de leaseauto’s spaarde het milieu en leverde een jaarlijkse kostenbesparing op. Uiteindelijk begon de jongen zijn eigen bedrijfje hierin: zo werd een sociaal project een economisch succesverhaal.

Ook bedrijven moeten volgens Lucas Simons deel uitmaken van de grondige verandering van de tropische landbouwsector, door hen bewust te maken waar de grondstoffen van hun producten vandaan komen. Door duurzame keurmerken in te voeren zal het plubliek uiteindelijk overstag gaan, want wie wil er nou koffie kopen gemaakt door kinderen? Tegenwoordig is 40% van alle koffie duurzaam en binnenkort zal dit oplopen tot 100%, want niemand wil achter blijven. De prijs van producten blijft gelijk terwijl de kwaliteit omhoog gaat, omdat duurzamer produceren bijna altijd gepaard gaat met een hogere efficiëntie. Hetzelfde stukje grond levert meer op.

De overheid als manager
Heeft de overheid dan helemaal geen rol meer en ligt de bal bij de grote bedrijven, kleine ondernemers en het individu? Tom Rodrigues zegt dat de overheid een functie heeft in ‘naming and shaming’. Door lijstjes te maken van minst duurzame bedrijven, loopt de druk om te veranderen op. Niemand wil te boek staan als slavendrijver nummer 1 (hopelijk gaat dit lampje ook snel branden bij Apple Inc). Anja Mihr stelt dat in de toekomstige herstructurering de overheid meer de rol van manager krijgt, tussen overkoepelende organisaties (zoals de EU) en het individu in. Ten slotte geeft Lucas Simons het voorbeeld van de legbatterij: nadat veel bedrijven besloten eieren duurzaam te produceren, kwamen de Europese nationale overheden en de EU tot de beslissing legbatterijeieren helemaal te verbieden. Ze zullen het niet zelf initiëren, maar volgen doen ze wel.

Kijk de lezingen hier terug. Volgende week houden prof. dr. mr. Herman Philipse, prof. dr. Klaas van Egmond en prof. dr. Marcus Düwell elk een korte lezing onder de titel Profijt van principes: De nieuwe economie - En ik dan? Wees welkom in de Senaatszaal!

Naast het maken van kleding biedt spinnenzijde nog meer mogelijkheden. Zo werkte de Nederlandse kunstenaar Jalila Essaïdi samen met het Dutch Forensic Genomic Consortium aan een project waarin kunst en wetenschap elkaar ontmoeten. Door menselijke huidcellen te isoleren op een filter en hierop een opperhuid van transgene spinnenzijde te kweken, creëerde zij een kogelwerende huid. De huid is in staat om een kogel van 2,6 gram met een snelheid van 329 meter per seconde tegen te houden. Essaïdi wil met haar kunstwerk de maatschappelijke discussie uitlokken. Hoe ver kunnen we gaan met genetische manipulatie? Wat is veiligheid in de tijd van biotechnologie? En is het gewenst om de mens tegen alle gevaren in de wereld te beschermen door genetische manipulatie? Essaïdi won met de kogelwerende huid de Designers & Artists 4 Genomics-Award in 2011. Haar werk werd onlangs tentoongesteld in Naturalis in Leiden.

Naast kleding en genetisch gemanipuleerde huid biedt spinnenzijde nog meer mogelijkheden. Zo werd de stof eerder al gebruikt voor het maken van kogelvrije vesten. Daarnaast is het materiaal in de medische wereld geschikt voor het hechten van wonden en het behandelen van brandwonden. Ook vanuit de ruimtevaart is er interesse in dit sterke en flexibele materiaal. Chris Holland, onderzoeker aan de Universiteit van Oxford, doet al enkele jaren onderzoek naar de mogelijkheden van de draadsoort. In zijn artikel Comparing the rheology of native spider and silkworm spinning dope legt hij uit dat spinnenzijde vrijwel dezelfde eigenschappen heeft als synthetisch materiaal. Hierdoor zou de stof in de toekomst kunnen worden gebruikt voor een breed scala aan toepassingen. Er is vanuit het bedrijfsleven dan ook veel interesse in deze ultrasterke stof.

Kijktip
La piel que habito, een Spaanse film van regisseur Pedro Almodóvar waarin de plastisch chirurg Robert Ledgard (Antonio Banderas) onder andere probeert om door middel van transgenese een vuurbestendige huid te kweken.

Het verhaal
Het verhaal in The Birds is vrij bondig samen te vatten. Melanie Daniels, een mooie, rijke dame, heeft een oogje op Mitch Brenner, een advocaat. Ze komen elkaar tegen in een vogelspeciaalzaak en Melanie besluit Mitch op te zoeken in het rustige dorpje waar hij elk weekend heengaat. Mitch logeert daar bij zijn moeder en zusje. Al gauw blijkt de liefde tweezijdig. Tijdens Melanies verblijf in het dorpje vindt er een toenemend aantal incidenten plaats waarbij vogels mensen aanvallen, met name kinderen. De vogels worden steeds agressiever en vallen in steeds grotere groepen mensen aan. Aan het einde van de film beheersen de vogels het hele dorp. Mitch, zijn zusje, moeder en Melanie ontvluchten als laatsten de tirannie van de vogels. Gehavend na een lange strijd tegen de beesten, rijden de vier aan het einde van de film het dorp uit.

De film is uit ten treure geanalyseerd, uitgeplozen en geïnterpreteerd. Psychoanalytisch geïnspireerde denkers waren bijvoorbeeld van mening dat de vogels in de film staan voor de agressieve vrouwelijke seksualiteit of dat het draaide om de oedipale relatie tussen Mitch en zijn moeder. Vanuit de sociologie kun je de rol van de familie als functionele eenheid in het sociale systeem als belangrijk element aanwijzen. Of wordt de relatie tussen mens en vogel ter discussie gesteld? Kaart de film de misvatting aan dat vogels gezelschapsdieren zijn die je met een schoon geweten gevangen kan houden?

Begrijpzucht
Dr. Jaap Bos toont met deze voorbeelden van interpretaties iets essentieels van de film aan. The Birds roept ontzettend veel vragen op zonder die te beantwoorden. Waarom doen de hoofdpersonen wat ze doen? Wat heeft de verhouding tussen Mitch en Melanie met de vogels te maken? Waarom gaan de vogels zich zo raar gedragen? Wat is het nut daarvan? Door de vele onbeantwoorde vragen leent de film zich voor allerlei interpretaties. Tegelijkertijd onttrekt zij zich hierdoor aan elk definitief antwoord. Uit een schijnbaar normaal verloop van zaken ontstaat een abnormale situatie waar geen verklaring voor is. Vogels vormen een zwerm en die zwerm vormt een wil, een destructieve wil zelfs. Hoe? Waarom? Mensen willen de wereld rationeel kunnen verklaren en dat lukt bij deze film niet. Dát is waarom de film zo’n verpletterende indruk maakt.

Misschien is het juist dat onverklaarbare dat zo fascinerend is aan zwermen en het emergente gedrag dat zij vertonen. Want eigenlijk klinkt het toch onlogisch dat een groep eigenschappen kan vertonen, die niet te reduceren zijn tot de optelsom van de eenheden waaruit die groep bestaat?

Komende woensdag schept dr. Victor Gijsbers een filosofisch kader en geeft hiermee meer vat op begrippen als ‘emergentie’ en ‘reductie’. De inleiding van dr. Jaap Bos bij The Birds komt zo gauw mogelijk online.

Het gelukkige kikkerlandje
Nederlanders zijn een gelukkig volk. 66 tot 82 procent van de bevolking geeft aan gelukkig tot erg gelukkig te zijn (CBS/SCP, 2010), dus we mogen niet klagen. Sterker nog, we zouden eigenlijk wel eens wat dankbaarder mogen zijn dat wij het geluk hebben toevallig hier te leven. Aan de hand van Geert Hofstedes Cultuurdimensies laat Schnabel zien dat Noordwest-Europa een gunstig cultuurklimaat heeft voor een positieve geluksontwikkeling. We scoren hoog op individualisme, passen ons makkelijk aan wanneer problemen zich voordoen, we hebben een verzorgingsstaat, een informele cultuur en langetermijnperspectief.

Dit is bijvoorbeeld al een heel verschil met het zuiden van Europa. In Portugal zijn ze het minst tevreden met het eigen leven, terwijl Nederland en Denemarken erg hoog scoren. Respectievelijk wordt er een 7,9 en een 8,2 gegeven voor het eigen tevredenheidsgevoel (2010). Alleen tegen de treurigheid aan de Donau (Hongarije) is geen kruit gewassen, zegt Schnabel. Harde, maar ware woorden. Het cijfer voor tevredenheid met het leven zit in Hongarije al jaren onder de 6,0.

De Nederlander wordt bovendien steeds meer tevreden en neemt de ontevredenheid af, zo toont een vergelijkend onderzoek aan tussen de periodes 1973-1981 en 2003-2011. Maar wie zijn eigenlijk het meest tevreden? Dat blijken voornamelijk 65-plussers te zijn, met in hun kielzog paren zonder kinderen, en vrouwen. Het minst tevreden zijn eenoudergezinnen en niet-westerse migranten.

Barrières voor een gelukkig leven
Volgens Schnabel wordt de mogelijkheid voor het leiden van een gelukkig leven voor 50 procent bepaald door genetica, 10 procent door leefomstandigheden en 40 procent door jezelf. Dat is mooi, voor de geestelijk gezonde mens ligt het lot voor een groot deel in eigen hand. Voor mensen die het minder getroffen hebben is het een ander verhaal, zij zullen het veel moeilijker hebben om gelukkig te worden.

Schnabel geeft als belangrijkste voorbeeld de jeugd. Een kindertrauma kan verwoestende gevolgen hebben voor de rest van je leven. Denk aan psychische onderdrukking, verwaarlozing op lichamelijk en emotioneel vlak, seksueel misbruik of gepest worden. Ruim één procent van de ouders geeft zelf toe vaak negatief te zijn over hun eigen kind, wat verstrekkende gevolgen heeft voor het kind. Andere barrières voor een gelukkig leven zijn bijvoorbeeld stemmingsstoornissen, depressies en bipolaire stoornissen. Ook alcoholverslaving en drugsgebruik kunnen een gelukkig leven in de weg staan.

Geluk bevorderen
Wat kunnen we dan doen om ons geluk te bevorderen? Richard Layard (2011) ontwikkelde het IAPT Program. Het doel is om twee procent van de bevolking per jaar naar een professionele hulpverlener te laten gaan, omdat dat nodig zou zijn om mensen gelukkiger te maken. Hiervoor zijn veertig psychotherapeuten per 250.000 inwoners nodig, plus één maatschappelijk werker per acht therapeuten. Dit programma wordt deels toegepast in het Verenigd Koninkrijk. Schnabel is echter sceptisch of dit ook daadwerkelijk meer geluk brengt.

Volgens Henricus Rümke (1954) moet de mens zich aan een aantal richtlijnen houden om geestelijk gezond te blijven, waaronder inzicht in eigen kracht en ambities, niet veeleisend zijn en in het bezit zijn van persoonlijk geloof, waarden en normen. Dit is mooi geformuleerd, maar niet echt behulpzaam in het dagelijks leven. Voor Schnabel draait het om balans en in de flow komen. Wij moeten zelf in balans zijn en onze omgeving ook. We moeten de mogelijkheid hebben om in de flow te komen, iets te maken en de tijd te vergeten. Dus niet lekker achter de geraniums zitten, maar jezelf in positieve zin verliezen in een activiteit. Het draait uiteindelijk allemaal om hoe je omgaat met de wereld waarin je leeft en de mogelijkheden die je hebt.

Maar wat is nou echt de supertip om de Denen naar de kroon te steken wat betreft geluksgevoel? We moeten elkaar eens wat leuker gaan vinden. De reden dat Denen zo gelukkig zijn, volgens Schnabel, komt onder andere doordat Denen andere Denen ook erg leuk vinden. Dus zet je aardigste glimlach op in de bus of  zwaai wat vaker naar elkaar in de file.

Meer weten? Kijk de lezing hier terug. Volgende week spreekt dr. Nienke Vulink over Uiterlijke schoonheid.

Opwarming van de aarde
Rector prof. dr. Bert van der Zwaan opende de avond met een alarmerende constatering: het duurzaamheidsdebat is in Nederland helemaal weggezakt en ondergeschikt geraakt aan tijdelijke zaken in de politiek. Om een prominente rol te kunnen spelen in het wereldwijde debat en bij de zoektocht naar oplossingen opperde hij een ‘schaarste-master’ in te voeren aan de Universiteit Utrecht. Dit idee vond helaas geen bijval van collega hoogleraren. Dat een tekort aan bijvoorbeeld fossiele brandstoffen, schoon water en schone lucht tot grote problemen gaat leiden, beaamt prof. dr. André Faaij wel. Om het tij (deels) te doen keren is het van belang vast te stellen hoe de stand van zaken is en te beseffen dat de verschillende klimaatscenario’s andere maatregelen vergen. Faaij helpt eerst een misverstand uit de wereld: er is geen tekort aan fossiele brandstoffen, want in de grond zit genoeg en dat is jammer want als het op was moesten we wel omschakelen. De CO2-uitstoot is echt problematisch, want die leidt tot onomkeerbare opwarming van de aarde.

Hoe veel de aarde opwarmt is nog steeds onduidelijk, de schattingen lopen uiteen van 1,5 tot 6 graden. Deze onzekerheden zijn echter cruciaal. Dr. Appy Sluijs illustreert dat als volgt: 1,5 graad is een gematigd loofbos, 4-6 graden een tropisch regenwoud. De effecten van de opwarming van de aarde en de resulterende verzuring van de oceanen kunnen volgens Sluijs voorspeld worden aan de hand van ‘paleorecords’: fossielen van algen laten zien hoe onze planeet 55 miljoen geleden reageerde op een CO2-stijging. Uiteindelijk heeft de sensitiviteit van het klimaat gevolgen voor welke maatregelen we moeten nemen en de urgentie ervan. Een van de bezoekers uit de zaal stelde voor om misschien maar gewoon van het ergste uit te gaan, ‘business as usual’ te laten varen en het roer radicaal om te gooien.

De technologie staat voor niets
Wat alle drie de sprekers lieten zien is dat er genoeg technologieën beschikbaar zijn om de transitie naar een duurzame samenleving te maken. Een voorwaarde voor deze systemen is dat zij moeten kunnen concurreren met huidige (fossiele) systemen. Dat blijkt in veel gevallen al zo te zijn: zonne-energie is net zo duur (of goedkoop) als reguliere energie. Het is echter niet altijd even makkelijk om zulke nieuwe initiatieven aan de man te brengen of de financiering rond te krijgen.

Dat de weg naar duurzaamheid er één vol hobbels is maakte Marjan Minnesma duidelijk tijdens haar bevlogen verhaal. De projecten die zij uitvoert met haar organisatie Urgenda maakte haar tot de nummer 1 op de duurzame top 100 van Trouw. Kernwoorden van Urgenda zijn 'glocalisering', wat kan ik zelf voor duurzaamheid doen, en 'prosument', consumeren wat je zelf hebt geproduceerd. Zo startte zij het initiatief 'wij willen zon’, waarbij zo’n 40.000 huishoudens zich inschreven voor zonnepanelen die Minnesma rechtstreeks wilde kopen in China. Zij kreeg geen financiering van banken, maar door de besparende vooruitzichten wilden de klanten aanbetalingen doen en werd het plan toch werkelijkheid. Het illustreert dat men niet moet wachten op Den Haag, maar individueel of met kleine collectieven aan slag moet gaan

Kritiek op het huidige kabinet
Op het gebied van duurzaamheid hoeven we van de politiek niets te verwachten, ook daar was men het over eens. Zo’n tien jaar geleden was Nederland een koploper op dit gebied, nu zijn we de rodelantaarndrager van Europa. Ook wereldwijd zijn andere landen ons hard voorbij gestreefd en vooral in Azië realiseert men dat duurzame technologieën een groeimogelijkheid zijn en dat er veel geld mee te verdienen valt. Een derde van de energie in de wereld is al duurzaam, daar helpen wij (nog) niet aan mee. Nieuwe initiatieven gevormd door nieuwe coalities geven hoop; samen zonnepanelen en elektrische auto’s kopen dat is het toekomstperspectief.

Moet Rutte dan naar Rio 2012? Nee, zeggen de sprekers. Ten eerste heeft hij niks te melden gezien de terughoudende positie op dat gebied en ten tweede zetten VN-conferenties, die uitgaan van consensus tussen landen, te weinig zoden aan de dijk. Zoveel hebben we in twintig jaar geleerd: onze global governance institutites zijn te zwak, in plaats van afspraken die afhangen van medewerking van de overheden van alle landen, zullen er kleinere, marktconforme, slimme mechanismen moeten ontstaan. 'Niet lullen maar poetsen' is het motto voor de komende jaren.

Meer weten? Kijk de lezing terug of kijk op de pagina De Academie wat je zelf kunt doen. Volgende week drie opvallende en frisse meningen over sociale duurzaamheid van Wajongeren in Nederland tot kleine cacaoboeren. Wat is de rol van China, van bedrijven en van de rechten van de mens zoals we die kennen?

Neoliberalisme als oorzaak
Prof. dr. Maarten van Rossem draagt in de eerste lezing van de serie Kapitalisme een duidelijke oorzaak aan voor het ontstaan van de crisis: het neoliberalisme dat in het marktmechanisme de oplossing voor alle economische problemen ziet. Als je de markt laat functioneren zonder inmenging door bijvoorbeeld de overheid, zal de economie zichzelf herstellen. Dit idee werd uitgedragen door Alan Greenspan, die tot 2006 voorzitter was van de invloedrijke Federal Reserve System in Amerika. Privatisering, liberalisering en deregulering zijn de stokpaardjes van het neoliberalisme. Dat dit niet altijd functioneert, is zichtbaar bij de problemen in de thuiszorg en spoorwegen sinds ze geprivatiseerd werden. Desondanks is het neoliberalisme nog altijd de motor achter economisch beleid in het Westen. Dat was echter niet altijd het geval. Sinds dertig jaar wordt het neoliberale marktmechanisme gehanteerd. Daarvoor kenmerkte de economische geschiedenis van de twintigste eeuw zich door de conjunctuurpolitiek van Keynes.

Grote Depressie
Van Rossem neemt ons mee naar de Grote Depressie in de jaren dertig. Het kapitalisme, dat ontstond tijdens de industrialisering, faalde toen. De ideeën van J.M. Keynes deden opgeld. De Keynesiaanse opvatting van economie draait erom dat de overheid investeert in tijden van laagconjunctuur, en bezuinigt bij periodes van hoogconjunctuur. Deze methode werd in de jaren ’30 door veel landen gebruikt: veel overheden gingen bijvoorbeeld over tot grootse investeringen om zo de werkgelegenheid te stimuleren. In 1944, bij het akkoord van Bretton Woods, werd bovendien de dollar gekoppeld aan de goudstandaard en werd het Internationaal Monetair Fonds opgericht, wat de internationale handel stimuleerde.

Dit nieuwe economische systeem leidde tot welvaart en grootschalige groei van de handel in de periode 1948-1973, ook wel De Golden Years genoemd. Het sociaalkapitalisme ontwikkelde zich bovendien: de verzorgingsstaat deed haar intrede. Europa was klaar voor de massaconsumptie, waarbij ijskasten, platenspelers en televisies op grote schaal werden gekocht. Pas in de jaren ’70 kwam er een einde aan deze voorspoed. Er ontstond stagflatie als gevolg van de economische welvaart van de voorgaande decennia. De Verenigde Staten deden diverse pogingen om de economische groei te herstellen. In 1977 voltrok zich een beleidsmatige revolutie, waarbij de overstap werd gemaakt van het Keynesiaanse systeem naar het neoliberalisme, dat werd geïntroduceerd door de Amerikaanse, Democratische president Jimmy Carter. Vandaag de dag wordt deze ideologie paradoxaal genoeg vrijwel alleen door Republikeinen gedeeld.

Transformatie
In zeer korte tijd speelde zich in vele landen een transformatie af waarbij de overstap naar het neoliberalisme werd gemaakt. In de jaren die volgden kwamen aanhangers van de stroming, zoals Ronald Reagan in de VS en Margaret Thatcher in het Verenigd Koninkrijk, aan de macht. Een nieuw tijdperk was aangebroken; iedereen hoopte dat de oplossing voor de economische problemen was gevonden. Inmiddels weten we dat het neoliberalisme het ontstaan van financiële crises niet kan voorkomen.

In de komende lezingen op 21 en 28 februari zal Maarten van Rossem dieper op ingaan op de oorsprong van het neoliberalisme en het ontstaan van de financiële crisis. Klik hier om de lezing over de Golden Years terug te zien.

- een muizenval maken op zondag;
- een naald in John Keys’ hoed stoppen om hem te prikken op zondag;
- vader, moeder en hun huis dreigen te verbranden;
- de dood wensen voor mezelf;
- anderen doodwensen;

etc. Enig idee? Nee? Nog een tip: een van de zonden is op zijn lijstje is het eten van een appel op zondag. Het is geen theoloog, filosoof of schrijver...

Het gaat hier om de zonden van Isaac Newton. Hij was weliswaar een geniaal man en een van de invloedrijkste wetenschappers tot nu toe, dolgelukkig was hij niet. Zijn zonden baarden hem zorgen en hij had last van depressies en woedeaanvallen. Het lijstje met zonden hield Newton nauwkeurig bij. Het zijn er 58 in totaal, begaan in de korte periode voordat hij het lijstje opstelde in 1662.

Het is een uniek inzicht in het persoonlijke leven van de grote wetenschapper dat te vinden is in de handgeschreven notitieboeken van Newton. De University of Cambridge heeft hier een aantal van gedigitaliseerd en online gezet. Je kunt de notitieboeken hier bekijken.

In de notities is ook te zien dat Isaac Newton er als alchemist wild op los speculeerde. Prof. dr. Floris Cohen vertelde in de serie Kennis voor de toekomst over de twee kanten van Newton. Hoe valt de speculerende alchemist in Newton te rijmen met de briljante, gedisciplineerde wiskundige? Bekijk de lezing over Newtons leven en werk nog eens voor een beeld van dit genie. Of lees het nieuwsblog over Newton: icoon van de wetenschap en laatste der magiërs.

Wij vroegen een aantal wetenschappers wat volgens hen de drie boeken zijn die we allen gelezen moeten hebben voor de avond van 21-12-2012. Welke titels mag je niet missen voor het einde van de wereld?

De top 3 van dr. Beatrice de Graaf:
"Alle tijden en werelden overziende, hebben we de volgende drie werken nodig. Om ons voor te bereiden op 1) een nieuw begin: dan hebben we Herodotus nodig om de menselijke cultuur weer in kaart te brengen. Op 2) het einde der Tijden: dan is de Bijbel fijn. Of 3) voor een doorstart elders: dan is de Hitchhikers guide to the Galaxy erg handig. Vooral vanwege het advies op de voorflap: 'No panic'."

1. Herodotus, De Historiën
2. De Bijbel, Nieuwe Bijbelvertaling/Naardense vertaling
3. Douglas Adams, The Hitchhiker's Guide to the Galaxy

In het voorjaar van 2010 organiseerde Studium Generale een lezingenreeks over de Sportzomer, waar duidelijk werd hoe belangrijk sport is in onze samenleving. In zomer 2010 treurden we nog massaal om het verlies van Nederland bij het WK Voetbal. Nu stond de hele maand januari in het teken van de Elfstedentocht. Bij de eerste graadjes onder nul wordt uitgebreid gespeculeerd over een mogelijke schaatstocht. Sport is bijna religie, zo blijkt. Het leidt tot verbroedering en saamhorigheid, ongeacht het resultaat. Sport heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Kritiek en narigheid werden even in de ijskast gezet toen de Elfsteden-mania woedde. Alleen de sceptici onder ons haalden hun schouders op en bekeken kritisch de drukte. Met de beslissing van Wieling is de rust nu wedergekeerd. De komende tijd is het desondanks mogelijk om te schaatsen: weliswaar niet bij de legendarische tocht, maar er zijn veel bevroren slootjes en meertjes waarop menigeen zijn schaatskunsten kan oefenen. Wat betreft de Elfstedentocht geldt maar een antwoord: het kan vriezen en het kan dooien. We kunnen weer duimen draaien voor volgend jaar!

Klik hier om de lezingen van Sportzomer nog eens terug te kijken over de verbroedering door sport, sport als religie, sport en techniek (over o.a. de klapschaats!) en de grenzen aan ons lichaam.

Op deze blog verschijnen om de paar dagen artikelen en reacties van academici over het hoe en waarom van studeren, schrijven en lesgeven. De blog gaat over academische bezigheden op een metaniveau. Wat houdt zelfregulerend leren in en waarom is het belangrijk? Hoe ga je om met afwijzing? Hoe geef ik les of stel ik vragen? Wat is het belang van onderwijs voor democratie?

Kijk ook eens op De Academie. Daar vind je allerlei opinies en initiatieven over academische vorming. Doe mee aan de de discussie en laat een reactie achter op ons nieuwsblog.

© Babak Anasori, Michael Naguib, Yury Gogotsi, Michel W. Barsoum, Drexel University of Philadelphia

Een borstkankercel die lijkt op een octopus en nanomateriaal dat lijkt op de Grand Canyon. Dit waren inzendingen voor de International Science & Engeneering Visualization Challenge, een jaarlijks terugkerende wedstrijd die wordt georganiseerd door het tijdschrift Science en de National Science Foundation. Doel van de wedstrijd was om wetenschappelijke interesse in de maatschappij te stimuleren door wetenschap op een zo mooi mogelijke manier in beeld te brengen. Een beeld zegt immers vaak meer dan duizend woorden. Iedereen kon meedoen, maar de competitie is vooral populair onder wetenschappers en studenten.

De wedstrijd leidde tot een grote collectie van ingezonden foto’s. Zo ontving de National Science Foundation onder andere een foto van de huid van een onrijpe komkommer, een filmpje van borstkankercel en een 3D-tekening van het hiv-virus. De wedstrijd bewijst dat wetenschap kan leiden tot heel esthetische beelden.

© Bryan William Jones, The University of Utah

Dun plakje muizenoog
Afgelopen week zijn de winnaars bekend gemaakt. Er waren vijf categorieën: fotografie, illustratie, informatieposters, interactieve media en video’s. Neuroloog Bryan Jones van de Universiteit van Utah won in de categorie fotografie. Hij maakte een foto van een dun plakje muizenoog. Door de oogbal vooraf te behandelen met speciale antilichamen krijgt het de kleuren rood, groen en blauw. Op de foto zie je dat het oogwit groen en de oogspieren lichtroze gekleurd zijn.

Een andere interessante inzending is die van een groep studenten van de Drexel University in Philadelphia. Zij maakten met behulp van een elektronenmicroscoop een foto van nanogestructureerd materiaal. Dit materiaal was gemaakt van ultradunne lagen titanium. Door het materiaal in een oplossing van waterstoffluoride te leggen, verdwijnen de aluminiummoleculen. Wat overblijft is een strip van slechts vijf atomische lagen. Dit leverde een beeld op dat lijkt op de Grand Canyon.

Dit jaar wordt de fotowedstrijd weer georganiseerd. Dus wil jij jezelf ontpoppen tot zowel wetenschapper als kunstenaar? Geef je dan op voor de International Science & Engeneering Visualization Challenge van 2012. De inschrijving start 31 mei 2012. Meer informatie is hier te vinden.

Bezuinigingen van ruim 13% vanaf 2016 komen boven op het topsectorenbeleid, waarbij al de helft van het onderzoeksbudget naar de negen economische topsectoren gaat. Dat zou een hoger economisch rendement opleveren, maar het gaat uiteindelijk ten koste van de kenniseconomie en innovatieve ontwikkelingen, en het betekent ook een kaalslag voor andere wetenschapsgebieden. En dat terwijl zoals De Jonge Akademie zegt, wetenschap de basis is voor de toekomst. Voor duurzame ontwikkeling is het noodzakelijk om buiten de topsectoren te kijken, want onder andere klimaatverandering en onderzoek naar sociaal-economische verhoudingen, armoede en veiligheid vallen nu buiten de boot. Jammer, want voor een gezonde en stabiele wereld is niet alleen de economische waarde van wetenschappelijk onderzoek belangrijk.

Een mooi voorbeeld van innovatie en duurzaamheid vinden we in Utrecht. Daar is onder leiding van de Taskforce Innovatie een consortium gevormd, bestaande uit onder andere Universiteit Utrecht en het Utrecht Sustainability Institute.

Dit consortium gaat zogenaamde smart grids ontwikkelen. Met deze grids is het mogelijk om beter in te spelen op fluctuaties  in vraag-en-aanbod op de energiemarkt en ze stimuleren de ontwikkeling van lokaal opgewekte energie, zoals zonne- en windenergie. Dit verstevigt de kennispositie van Utrecht wat betreft duurzame energie.

Wil jij meer weten over duurzame ontwikkeling? Kom dan naar de lezingen over People Planet Profit Principles die Studium Generale organiseert in samenwerking met het Utrecht Sustainability Institute. Daar hoor je in drie à vier korte lezingen per avond alles wat je moet weten over duurzame ontwikkeling in relatie tot economie, wetenschap, energie en mensenrechten, en welke politieke en morele vragen dit opwerpt. Op maandag 13 februari zal dr. Appy Sluijs de spits afbijten. Sluijs is een veelbelovend wetenschapper, docent aan de Universiteit Utrecht en lid van De Jonge Akademie. Ook rector van de UU prof. Bert van der Zwaan spreekt. Wees welkom!

Niet chaotisch
Het weer is niet het enige fenomeen waarbij een kleine verandering het hele systeem kan doen kantelen. Overal waar massa’s zijn, kan dat voorkomen. Denk aan mensenmassa’s, dierenzwermen of virussen. Als er veel eenheden interacteren waardoor patronen ontstaan die zelf weer de groep beïnvloeden, zoals bij massa’s het geval is, kun je spreken van ‘complex adaptieve systemen’. Dr. Van Ginneken noemt er een aantal kerneigenschappen van.

Er is sprake van synergie, wat inhoudt dat processen gelijk gaan lopen en elkaar versterken. Denk aan een voetbalsupporter die begint te zingen, wat de drempel voor ander verlaagt om ook te gaan zingen, wat op zijn beurt anderen weer makkelijker aanzet, enzovoort. Je ziet dan een nieuw patroon ontstaan: alle supporters zingen. Deze opkomst van een nieuw patroon wordt ‘emergentie’ genoemd. Het systeem is zelforganiserend, wat met een duur woord autopoièsis heet. Iedereen zingt hetzelfde lied en iedereen zingt synchroon. Dat een systeem complex is, betekent dus niet dat het chaotisch is.

Massa in beweging
Wat maakt nu dat mensen zo meegaand zijn als ze in (grote) groepen verkeren? Van Ginneken vergelijkt het met een kudde gnoes. In het midden ben je het veiligst. Doe zoveel mogelijk wat anderen doen en je valt het minst op. Val je op, en bevind je je aan de periferie, dan loop je kans gepakt te worden door een roofdier. Onze meegaande aard is evolutionair ingebakken. Hoewel ons leven er tegenwoordig niet meer van afhangt, kun je het rustig een overlevingsstrategie noemen. Kleine veranderingen hebben in de meeste gevallen geen groot effect, maar als de balans eenmaal doorslaat, kun je maar beter meedoen.

Omslagen in de publieke opinie, mediahypes en modeverschijnselen vertonen dezelfde patronen en processen. Helaas gaan deze meegaandheid en omslagen vaak samen met een zekere blindheid voor alternatieven en dan verdwijnt de kritische zin. Van Ginneken: ‘Bij massa’s ontstaat een verhevigd gevoel van hier en nu, met bewustzijnsvernauwing als gevolg.’ Men verliest het vermogen zichzelf en/of de groep in perspectief te plaatsen. Dat is het gevaarlijke van massabewegingen. Van Ginneken waarschuwt ons: ‘Mensen nemen de waarheid nooit waar, maar slechts een beeld dat ze ervan hebben.’

Je kunt de lezing van Jaap van Ginneken hier terugzien. Volgende week is er geen lezing in het Academiegebouw, maar draait in ’t Hoogt de film The birds van Alfred Hitchcock, met een inleiding verzorgd door dr. Jaap Bos. Hiervoor moet je je inschrijven, dat kan hier.

Functionele wreedheden
‘Het doel heiligt de middelen’, zo is de politieke filosofie van Machiavelli samen te vatten. Assads doel is de macht behouden, net zoals ‘il principe’ (de vorst), en hij doet dat door extreme middelen in te zetten. Kan dat geoorloofd zijn? De vraag is of de aard van het doel wat uitmaakt. Volgens Maarten van Buuren wel. Zeker uit het latere werk van Machiavelli, de Discorsi, spreekt de overtuiging dat een doel in dienst moet staan van de republiek, anders gezegd: het volk. Op die gronden kun je wreedheden van dictators afkeuren.

Niettemin staat Machiavelli bekend als een meedogenloze denker, die niet terugschrikt om wreedheden onder sommige omstandigheden verstandig te noemen, de beste keus, of zelfs ‘functioneel’. Het zijn smakelijke anekdotes die Van Buuren opdist, bijvoorbeeld over Cesare Borgia, de Italiaanse gruwelheerser die model stond voor Il principe. Meedogenloos was Machiavelli wellicht, maar dan vooral in de zin dat hij zich niet liet leiden door de heersende moraal; in zijn handelen noch in zijn denken.

Wat bijzonder is aan deze denker is dat hij niet beschrijft wat de mens zou moeten doen, maar wat hij doet. Machiavelli observeert en schrijft vervolgens op wat hij ziet. Zijn werkwijze, zegt Maarten van Buuren, is vergelijkbaar met die van Frans de Waal. In plaats van chimpanseekolonies bestudeert Machiavelli de kringen van de politiek en diplomatie in renaissancistisch Italië – maar beide worden evenzeer gekenmerkt door machtsspelletjes, wreedheid en een immorele basis.

Wij zijn allen machtspolitici
Immoreel ja, maar niet amoreel. Wat Machiavelli doet is een soort pre-Nietzscheaanse ‘Umwertung aller Werte’: hij zet zich af tegen de heersende waarden en deugden met een christelijk signatuur. Daartegenover zet hij klassieke, Romeinse deugden die te maken hebben met kracht, moed, onverschrokkenheid, maar ook met het belang van de staat en burgerschap boven een individuele relatie met een opperwezen. Een voorbeeld van Machiavellistische deugd is Borgia, maar aan die wrede heerser zullen wij ons niet snel willen spiegelen. Misschien wel aan de Romein naar wie de Amerikaanse stad Cincinnati is vernoemd. Cincinnatus staat als voorbeeldig dictator te boek: hij werd van zijn akkers geplukt om ten strijde te trekken als veldheer en ging na een zeer snelle oorlogsoverwinning gewoon weer verder met het bewerken van zijn land.

Uit deze anekdote spreekt het soort koelbloedigheid waar we zeker een voorbeeld aan mogen nemen, anders dan de als machiavellistisch bestempelde wreedheden van een machthebber als Assad. Maar de grootste les die we kunnen leren, zegt Van Buuren, is dat wij allen machtspolitici zijn. Op het werk, thuis, in een relatie of het gezin. Zoveel is er niet veranderd sinds de zestiende eeuw. Of sinds de chimpansees.

---

De volgende lezing in de serie Levenskunst is op 6 maart en gaat over Richard Sennett – De mens als maker. De lezing over Machiavelli is hier terug te zien. Kijk ook op de Levenskunstpagina voor alle updates, opnames en nieuwsblogs.

Nummer 1 in de serie is Jiska Gietema, inmiddels meer dan een jaar weg bij SG en nu werkzaam als onderzoeksmedewerker bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken bij het onderdeel Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie.

Van toen naar nu
De meeting over het effect van self-help groups op het geluk van vrouwen in India is net afgelopen. Het idee achter het programma van deze groepen was dat vrouwen meer zelfstandigheid zouden krijgen en daarmee gelukkiger zouden worden. Die veronderstelling blijkt niet juist: vrouwen hebben juist meer last gekregen van anderen in hun dorp, omdat vrouwelijke autonomie en zelfstandigheid (die wordt gestimuleerd in die groepen) om beslissingen te nemen niet wordt gewaardeerd door hun dorpsgenoten. Ik bedenk me welke problemen in het onderzoek naar voren kwamen. Welke vrouwen hebben deelgenomen aan het onderzoek? Hoe meet je eigenlijk geluk? En welke normen spelen daarbij een rol? Waren er nog andere factoren die misschien belangrijker waren, maar die over het hoofd gezien zijn? En hoe zat het eigenlijk met de schoonmoeder in de Indiaase context? Wat betekent dit voor het vervolg van het programma?

In mijn werk als onderzoeksmedewerker bij de Inspectie voor Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het Ministerie van Buitenlandse Zaken komen kernvragen vanuit het werk van Studium Generale regelmatig terug. Op welke manier kijk ik eigenlijk naar de werkelijkheid? Welke andere perspectieven zijn er? Tegelijkertijd is het ook werk waarbij we wetenschap proberen te gebruiken om in de praktijk veranderingen aan te brengen. We proberen beleidsmakers te voorzien van kennis en wetenschappelijke inzichten. Dit zou moeten leiden tot beleid dat gebaseerd is op deze wetenschap en vervolgens tot betere resultaten in de praktijk. Inzichten uit het onderzoek van IOB maken dat we kritisch kijken naar beleid, omdat de plannen in de praktijk vaak anders uitpakken en andere resultaten opleveren dan verwacht. Wetenschap als middel om kritisch te zijn en om maatschappelijke verandering op gang te brengen.

Mijn werk als student-assistent bij Studium Generale leerde me ook om verder te kijken dan mijn eigen neus lang is. Ik heb geleerd om de taal van verschillende vakgebieden zoveel mogelijk te begrijpen en dat helpt me in mijn huidige werk ook om te schakelen tussen verschillende groepen mensen. Beleidsmakers kijken vaak met een redelijk politieke bril naar vraagstukken: hoe kan ik deze oplossing verkopen? Hoe kan ik onder tijdsdruk met het beste beleidstuk komen? In contacten met wetenschappers in mijn werk staan weer hele andere vragen centraal. Is ons onderzoek betrouwbaar? Weten we genoeg om deze resultaten te presenteren en zit de tekst logisch goed in elkaar? Een andere dynamiek met een andere taal dan beleidsmakers. Een dergelijke verschil in perspectief kwamen we bij Studium Generale regelmatig tegen: hoe laat je een wetenschapper zo aan het woord dat het publiek zijn verhaal begrijpt en er ook verder mee kan? Het snijvlak tussen (fundamentele) wetenschap en toepassing blijft me boeien en zal vermoedelijk nog lang een plaats in mijn leven blijven innemen.

Jiska Gietema
Geschreven op persoonlijke titel

Prof. dr. Jelle Reumer sprak in het najaar van 2011 vier keer over de Evolutie van de gewervelden. Ga terug in de tijd tot aan het begin van het leven in 9 x 140 tekens. Elk van de twinkers verwijst naar een van de lezingen en bijbehorende nieuwsblogberichten. En als klap op de vuurpijl een gastcolumn van Jelle Reumer, Stambomen en mobiles.

	1. Relativeringsvermogen kan de mens wel gebruiken. Hij is middel- noch eindpunt van de evolutie. #twinkers bit.ly/gewervelden1
	2. Het begon met een stap uit het water. Is het ‘n vis? Is het ‘n viervoeter? Nee, het is de tiktaalik! #twinkers bit.ly/gewervelden1
	3. De vliezen die breken voor een geboorte, zijn dezelfde die je tegenkomt bij het pellen van een ei. #twinkers bit.ly/gewervelden2
	4. Wij zijn allen reptielen, die heel efficiënt een ei ‘leggen’. Het hoeft alleen niet meer gepeld. #twinkers bit.ly/gewervelden2
	5. Wat maakt de mens tot een zoogdier? Niet het haar op zijn hoofd, tepels (m/v) of tweebenigheid… #twinkers bit.ly/gewervelden3
	6. Zoogdieren zijn klein vergeleken met dino’s; toch overleefden zij de Grote Knal en dino’s niet. Of? #twinkers bit.ly/gewervelden3
	7. De mens als kroon op de evolutie? ‘Laat me niet lachen!!!’ #twinkers bit.ly/gewervelden4
	8. Van gevederde dinootjes en dingen die steeds verder gaan… #evolutie #gewervelden #reumer #twinkers bit.ly/gewervelden4
	En als afsluiter: een column van Jelle Reumer over Stambomen en mobiles. Aanrader! #twinkers bit.ly/gewervelden5

Alle lezingen zijn terug te zien op de programmapagina. Lees hier de gastcolumn van Jelle Reumer.

Tegenwoordig heet het maken van stambomen ‘cladistiek’. Door allerlei kenmerken van soorten van een beoordeling te voorzien (bijvoorbeeld ‘aanwezig’ of ‘afwezig’, oftewel + of – dan wel 1 of 0) en die aldus gescoorde kenmerken in de juiste statistische software te gieten, kun je gevisualiseerde verwantschapsrelaties maken, zogenaamde cladogrammen, die sterk op ouderwetse stambomen lijken. En ook bij cladogrammen staat helemaal aan het uiteinde van het schema, dat is meestal rechts op het papier, de soort of het geslacht waar het om gaat. Een cladogram over de verwantschappen tussen mensen en mensapen laat bijna altijd de mens aan het uiteinde zien. Toch een beetje de Kroon op de Evolutie dus. En dat terwijl de chimpansee als hij dat zou kunnen beoordelen ongetwijfeld zichzelf als de Kroon zou beschouwen. En dat zou de gorilla ook, en de kapucijneraap, de spitsmuis en de pissebed of de oorworm. Er is niet zoiets als een Kroon op wat-dan-ook. Maar die cladogrammen staan muurvast gedrukt op papier of beeldscherm.

Dan komt de kunst te hulp, in de vorm van de beroemde mobiles van de kunstenaar Alexander Calder. Stel dat je een cladogram, zo’n stamboom, aan de basis zou oppakken en hem op zijn kop als een mobile van Calder aan het plafond zou ophangen, dan gaan alle soorten door elkaar heen bewegen maar zonder dat de onderlinge relatie daarbij verandert. Bij de mobile blijven twee objectjes die samen aan een stokje hangen samen aan dat stokje hangen. Hun positie in de ruimte verandert maar hun onderlinge relatie niet. Als je dat bij een stamboom doet kunnen zomaar ineens de schildpadden helemaal aan het uiteinde terecht komen, of zelfs de pissebed of de oorworm. En dat klopt: vanuit het gezichtspunt van de pissebed is de pissebed het hoogtepunt van de evolutie. Een hele geruststelling, dankzij de kunst van Calder.

Jelle Reumer hield in het najaar van 2011 vier lezingen over de Evolutie van de gewervelden. Deze column verschijnt tegelijk met 9 twinkers over evolutie.

Wat vind jij van het plannen voor het onderwijs en de bezuinigingen? Ben je fel tegen of vind je dat er wel wat mag veranderen? Discussieer op vrijdag 10 februari met Job Cohen over het onderwijs

Hoe ervaar jij het onderwijs en het studentenleven in Utrecht? Waar loop je tegenaan? Hoe zie je jouw toekomst? Kom op vrijdag 10 februari om 15.00 uur naar Grand Café The Basket op De Uithof. Schuif aan en praat mee over de toekomst van het onderwijs.

Graag van tevoren aanmelden bij: Nicoline Meijer, n.e.meijer@uu.nl

'Als ik 's avonds de fietsenstalling bij het station in mijn woonplaats uitfiets, kom ik langs een toonbank waarachter meestal een besnorde man van een jaar of 45 staat. Hij werkt daar. Als ik voorbij kom, zeg ik: “daaag” en hij antwoordt “daaag”. Zeg ik “tot ziens”, dan zegt hij ook “tot ziens” en zeg ik “fijne avond”, dan wenst hij mij ook een fijne avond. Ik ben dit quasi-experiment gaan uitvoeren omdat het me op was gevallen dat hij in het spitsuur tegen een voorbijtrekkende rij fietsers binnen 15 seconden vijf verschillende groeten achter elkaar produceerde: “daaag”, “groetjes”, “tot ziens”, “fijn weekend”, “houdoe” (u hebt nu een idee van de regio waar we ons bevinden).'

Papegaaien
'Waarom doet die man dat? Imiteert hij simpelweg de mensen die hem aanspreken? En hoe bijzonder is het taalgebruik van deze man? Het antwoord op de laatste vraag is: dit is niet bijzonder. Zo doen taalgebruikers dat voortdurend, al wordt het verschijnsel in dit geval nogal op de spits gedreven omdat de man in een context verkeert waarin hij in zeer korte tijd op verschillende gesprekspartners reageert. In de taalwetenschap noemen we dit verschijnsel waarbij taalgebruikers voortdurend hun bijdrage optimaal proberen af te stemmen op de gesprekspartner: speaker alignment (Pickering & Garrod, 2006). Interessant is dat het niet alleen op lexicaal niveau speelt (woorden imiteren), maar bijvoorbeeld ook op grammaticaal en fonetisch niveau: in een gesprek gaan mensen dezelfde constructies gebruiken en hun gesprekstempo aanpassen aan hun gesprekspartner.'

'Wat zegt dit verschijnsel over de geest van de taalgebruiker? Zelf betoog ik regelmatig dat systematiek in taalgebruik van alles zegt over menselijke cognitie. Hoe zit dit dan? Bedenken mensen zelf ook nog iets, of papegaaien ze vooral? Daarmee raken we aan een fundamentele kwestie in taalverwerving: hoe leren kinderen taal, en welke rol speelt imitatie daarbij?

Experimenteel onderzoek in de geesteswetenschappen
'Een van de mooiste ontwikkelingen in mijn vak vind ik die van de methodologische convergentie. Waar klassiek taalkundig onderzoek veelal bestond uit het in de studeerkamer uitdenken van ingewikkelde theorieën die gebaseerd waren op zelf gevarieerde, aan het eigen taalvermogen getoetste zinnen, daar worden tegenwoordig steeds meer theorieën gefundeerd in gedragsobservaties, corpusonderzoek en experimenteel onderzoek. In ons UiL OTS-lab doen we veel eye-tracking onderzoek, om verwerkingsprocessen te doorgronden - ook bij jonge kinderen, waarbij we vaak subtiele fenomenen over taal en cognitie aan het licht brengen.'

'Een voorbeeld van het laatste. Je kunt kinderen naar plaatjes laten kijken, terwijl ze luisteren ze naar een stem die iets voorleest en de oogbewegingen van de kinderen worden nauwkeurig geregistreerd. Zo onderzocht Van Veen (2011) in hoeverre twee- en driejarige Nederlandse kinderen verschillende soorten oorzakelijke relaties begrijpen, zowel in plaatjes als in gesproken taal.'

'Zo brengt experimenteel onderzoek ons nog dichter bij inzichten in de cognitie achter de taal van coherentie. In samenwerking met Frans Verstraten hopen Arnout Koornneef en ik (dankzij een subsidie voor het focus en massa-programma Neuroscience and Cognition) dichterbij vervolgvragen te komen over de neurocognitieve aard van zulke conceptuele relaties: denken mensen in dit soort (causale) taal? En is de representatie van conceptuele relaties zoals causaliteit anders voor taal dan voor visuele perceptie? Onze voorlopige resultaten – theorie in combinatie met eye-tracking – suggereren dat ze inderdaad vergelijkbaar zijn.'

Eskimo's, taal en denken
'De relatie tussen taal en denken is een centraal onderwerp in de psycholinguïstiek. Intuïtief denken veel mensen dat je alleen kunt denken in taal, sterker nog: dat denken eigenlijk niets anders is dan praten in jezelf. In de jaren ’40 van de vorige eeuw is de sterke versie van dat idee ontzenuwd door een Amerikaans experiment waarbij een man tijdelijk verlamd werd door een injectie. Hij kon ook niet meer praten, maar hij bleek achteraf alles gehoord en begrepen te hebben en bovendien kon hij communiceren met spieren die nog niet verlamd waren. In die zin is er dus geen directe relatie tussen taal en denken.'

'En de populaire mythe van de Eskimo’s die meer woorden voor sneeuw zouden hebben dan welke taal dan ook, omdat ze die nodig hebben, maar ook omdat hun waarnemingssysteem ze had leren onderscheiden? Hoe prachtig ook, het verhaal klopt niet. Het idee (van Sapir & Whorf aan het begin van de vorige eeuw) is veel later ontzenuwd: Eskimo-talen onderscheiden op het niveau van woorden eigenlijk alleen sneeuw en vlok. Taal bepaalt dus ook in die zin niet ons denken, bepaalt niet onze perceptie. Wél is het zo dat Russen meer en gemakkelijker nuanceverschillen in blauw zien dan wij. Waarom? Omdat ze als kinderen al geleerd hebben dat er verschillende woorden zijn voor donkerblauw en lichtblauw, terwijl Engelsen, Duitsers en Nederlanders allebei die tinten toch gewoon blauw kunnen noemen. Russische kinderen zijn dus vanaf het begin getraind in het herkennen van die categorie. Dat maakt het voor Russische volwassenen gemakkelijker om die tinten te onderscheiden – al kunnen de sprekers van de andere talen het ook wel.'

Volgende week
Prof. dr. Marcus Düwell betoogde eerder dat er meer inzicht nodig is in de praktijk waarbinnen verschillende perspectieven op de mens zich voordoen. Er is geen overkoepelende wetenschap die antwoord geeft op de vraag: wat is de mens? Volgende week zijn reactie in de reeks Zijn wij ons brein?

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Marian Joëls

(Klik op de foto voor een vergroting)

Marlene Dumas als achtergond:

Luisteren en meelezen:

Een mooie locatie!

Volgende keer zie je ons weer in de Aula!

Genomineerd zijn: Dr. Ruud Abma (Algemene Sociale Wetenschappen), Dr. Joost Frenkel (Geneeskunde) en prof.dr. Ivo Giesen (Rechtsgeleerdheid)

Tijdens de Onderwijsparade op 8 maart a.s. zullen de winnaars bekend worden gemaakt. De officiële prijsuitreiking vindt plaats tijdens de Dies op 26 maart 2011. Zie ook: www.uu.nl/docentenprijs.

Friso Wiersum verbleef enige tijd als resident in Detroit (zie ook hier). Op 25 februari vindt bij Expodium de presentatie plaats. Studium Generale vroeg hem alvast naar zijn ervaringen. Bekijk ook de fotoserie van Detroit op Flickr. En lees ook de updates op het New Strategies blog!

Nu ik een maandje terug ben uit Detroit en het ‘gewone’ leven weer zijn dagelijkse plichten en dito pleziertjes met zich meebrengt lijken de tien weken in Detroit soms ver weg. Immers, de situatie van die bijna failliete stad met haar gewonde uiterlijk en very much do it yourself-instelling lijkt in vrijwel niets op onze stad van polderen en groeiscenario’s. Waar in Detroit woningen voor achteloze bedragen van 500 dollar op veilingen worden aangeboden, hoor ik mijn huiszoekende vrienden hier klagen over hoe er niets te vinden is. Waar je in Detroit eenzaam over vierbaanswegen kon rijden, je afvragend waar de andere mensen toch allemaal zijn, daar sta je in Utrecht op de fiets ook al in de file. Waar in Detroit het besef dat de liberalisering van de economie veel gemeenschappen kapot heeft gemaakt, is gaan behoren tot de kernwaarden van de mogelijke renaissance van de stad, is dat in Utrecht nog een mening.

Maar ja, Utrecht behoort nog tot de best presterende regio’s van Europa. Waar in Detroit het cynisme over de politiek voorbij is en mensen zelf met ideeën en oplossingen komen voor problemen in hun eigen omgeving, daar kankeren we hier in Nederland van harte op de overheid die zich aan het terugtrekken is. Waar Detroit op een of andere manier een stad is die zich – gedwongen door haar geschiedenis – opnieuw uitvindt in een postkapitalistische manier van denken en doen, daar hikken wij in Utrecht nog tegen de aanstaande zware jaren aan. Niemand hier weet of we het inderdaad slechter gaan krijgen, niemand weet of ‘het Westen’ inderdaad over haar top heen is, en niemand schijnt zich een idee te kunnen vormen over hoe we dan ons leven moeten leiden. In Detroit is dat geen vraag meer – daar is het wel duidelijk dat de gouden jaren opgepoetst en al in het museum thuishoren.

Daar hebben een boel mensen die ik leerde kennen inderdaad tuinen aangelegd in lege stukken stad, niet alleen om voedsel te verbouwen dat ze eten en verhandelen, ook om samen met buren weer ‘eigenschap’ over hun directe omgeving op te bouwen. Daar wisten vrienden vrij goed hoe je verdiepingen van een deels afgebrand huis weer kon opknappen, hoe je daar dan elektrische leidingen in moest aanleggen, en hoe je echt recyclet. Recyclen in de letterlijke zin van hergebruiken – jampotten dienen ook als drinkglazen, boeken worden non stop aan elkaar doorgegeven, kleding vermaakt en versteld, en iedereen kent iemand die je onmisbare auto kan helpen fixen als er weer eens wat mis.

Nu zeggen die observaties waarschijnlijk net zo veel over mij als over de mensen die ik daar tegenkwam. Want ook ik zou hier in Utrecht off the grid kunnen gaan leven, met het moestuintje in de gemeenschappelijke achtertuin als beginpunt, door te stoppen dingen op internet te lezen en eindelijk eens aan dat stapeltje boeken naast mijn bed te beginnen, en door de tijd te nemen een naaicursus te volgen. En inderdaad, dat hoef ik niet eens allemaal zelf te doen, daar zouden mijn vrienden en ik afspraken over kunnen maken. Om op die manier een soort schaduweconomie in het leven te roepen, een soort local economy trading system op te zetten, zodat we ‘klaar’ zijn als die crisis echt doorzet. Maar de waan van de dag eist zijn draaiuren en ik draai daar in mee. Met een stem in mijn achterhoofd die me – nadrukkelijker dan in jaren – blijft zeggen: ‘Als je maar beseft dat het anders kan, omdat het anders moet.’

En nee, daar had ik eigenlijk niet voor naar Detroit hoeven afreizen, dat had ik al in mijn denken zitten, daar heb ik al jaren met veel mensen over gesproken, en daar heb ik misschien al iets te veel boeken over gelezen, maar zoals dat gaat: zien is geloven. En belangrijker dan zo’n algemene conclusie: nu kan ik voorbeelden aanreiken van wat ik met eigen ogen heb gezien, met eigen handen heb gedaan (een geitje melken, een kachel helpen installeren) en de argumenten van mensen lenen die de noodzaak hadden die te formuleren omdat de omstandigheden hen ertoe dwongen.

Als Nederlanders ons economische dipje, en de belachelijke manier waarop onze overheid daarop reageert, weer eens verbinden aan de gratuite opmerking dat elke crisis kansen biedt, dan moet ik heimelijk lachen. Want te vaak gaat het dan om cosmetische bijstellingen, om een procentje hier of daar, om een zwaartepuntje al dan niet. En ja, die tellen, en die maken natuurlijk ook verschil. Maar het is nogal een verschil met de klappen die de voormalig rijkste stad van de wereld te verwerken heeft gehad. Met het leegbloeden van een stad omdat tweederde van de oorspronkelijke inwoners de boel laat voor wat die is. Met een aanstaand failliet stadsbestuur. Met een ontzettend gesegregeerde samenleving waar eigenlijk 60 procent van de bevolking tot de ‘onrendabelen’ behoort, waar analfabetisme en criminaliteit geen statistiekjes zijn, maar fenomenen in je directe omgeving. Want zo is de situatie in Detroit.

En als ik dan een conclusie voor Utrecht mag proberen te trekken dan kan het er eigenlijk maar een zijn: laten we de welvaart die we nu genieten zo inzetten dat we straks allemaal ‘klaar’ zijn voor de zware tijden die er vast aan zitten te komen. Gewoon simpel denken en een beetje meer aan delen denken en een beetje minder aan ‘de staat van verwenning’ hechten. En dat delen hoeft helemaal niet alleen economisch van aard te zijn, dat kan net zo goed op alle andere vlakken. Gewoon weer eens verhalen met elkaar delen. Gewoon weer eens door je eigen stad slenteren. Gewoon weer eens realiseren hoe ontzettend goed we het hier hebben. En dat met dat stiekem besmettelijke Amerikaanse optimisme durven uitdragen. Om op die manier ook de opfokkers en haatzaaiers de wind uit de zeilen te nemen.

Want het paradoxale van de residentie in crisisstad Detroit was dat ook het een rustige periode was. Eentje waarin zaken die niet echt belangrijk waren van me afgleden als regen van Wilders’ kapsel. Gewoon omdat ik de tijd moest nemen om tot Detroit te worden toegelaten. Om de verhalen van de stad te leren kennen. Om de geschiedenissen van de stad tegen elkaar af te wegen. Om ter plekke de ruin porn opzij te kunnen schuiven om goed te kijken naar wat de stad ook is. Om te besluiten of ik het woord riot, rebellion of revolt zou gebruiken voor de stadsopstand die Detroit in 1967 kende. Of ik mee zou gaan in het kritisch zijn over de witte suburb kids die Occupy Detroit vormden, of juist onderdeel van die buitenstaanders wilde zijn.

En de antwoorden op die vragen hangen nauw samen met een van de meest kenmerkende aspecten van Detroit: de mate waarin je verblijf in die stad je recht van spreken geeft over de stad. Met de mediahype in Amerikaanse, en in mindere mate Europese, kranten over Detroit – de stad waar alles kan, het nieuwe Mekka van de kunsten – had iemand die alle decennia van verlies en verloedering mee had gemaakt nogal wat anders over de stad te zeggen dan een net ingevlogen hipster. En juist die hipsters bepalen nu dus het beeld van de stad – als gouden vliegen op de internationaal vermaarde plaatjes van het verlaten station. Maar dat is Detroit niet. Zoals Hoog Catharijne Utrecht niet is. Detroit: dat zijn alle mensen die er, jarenlang tegen beter in, toch iets van wilden maken. Utrecht: dat zijn alle mensen, nu door de welvaart overstemd, die er iets van willen maken.

Een stad om in te wonen.

Tijden
1. 14.30 - 17.00 uur (inclusief inleiding door dr. Jaap Bos)
2. 17.15 - 19.15 uur
3. 19.30 - 21.30 uur

Er zijn maar een beperkt aantal plaatsen. Schrijf je dus nu in!

Let op: Studenten die mee doen aan de cursus Wetenschapsfilosofie dienen zich in te schrijven via Blackboard.

Andere keuzes
Bij het maken van een nieuw interdisciplinair programma beginnen we meestal met een lijstje vrouwen. Dat dan even snel slinkt als we het kunnen bedenken. De door ons begeerde vrouwelijke sprekers, blijken erg serieus in hun werk en zeggen vaak zich eerst nog te willen inwerken. Of ze voelen zich niet bevoegd om een breed verhaal te houden en verwijzen liever naar een (mannelijke) collega, die er veel meer van zou weten, maar die wij op grond van onze research eigenlijk veel minder interessant vonden. Ook zijn de toppers erg gewild door anderen: voor een gasthoogleraarschap aan de Sorbonne of in Zuid-Afrika, of voor het lidmaatschap van een commissie die binnenkort een rapport moet uitbrengen. Maar de meest gehoorde redenen om niet te komen spreken, zijn de verjaardag van een kind (bij de mannelijke sprekers ooit eenmaal gehoord) of meewillen met een van de ouders naar het ziekenhuis. Goede motieven en natuurlijk hoeft een spreker helemaal geen reden op te geven, het is al een gunst als ze voor ons publiek hun verhaal willen doen. Het geeft alleen aan dat deze vrouwen andere keuzes lijken te maken dan mannen.

Wat doe je er aan?
Toch lukt het in elk programma een aantal vrouwelijke rolmodellen neer te zetten. En vaak hebben ze zich inderdaad gehaast van een begrafenis of oppas die te laat kwam, om in de Aula van het Academiegebouw vol verve een lezing te geven. Bescheidenheid en andere prioriteiten, meer verantwoordelijkheid voor familie, het speelt allemaal en rol. Ook zichtbaarheid is een issue. Vrouwen blijven minder lang informeel napraten, wat voor elke carrière van belang is, zo blijkt uit onderzoek. Laatst nog verontschuldigde iemand zich om een taart te bakken om elf uur ‘s avonds. Of die gelukt was vroeg ik de week daarop? Ja, hij leek wel van de bakker, was het compliment geweest van vakgroepsgenoten. Tja, voortaan dus gewoon kopen bij de bakker, is een makkelijk advies. Ooit las ik in de Mother's guide to surviving the first year of motherhood: ‘don’t wake if you can sleep and don’t bake what you can buy’. De sectie 'zelfhulp'  van de lokale bibliotheek is sowieso een aanrader. Van De lachende Boeddha tot de Seven habits of happy families, je kunt het er allemaal lenen en aan het eind weet je dat  geen enkele wereldreligie of welk managementboek dan ook je kan voorbereiden op het echte leven, je moet het zelf doen. Maar je houdt er een paar praktische tips aan over met betrekking tot 'work-life balance'.

Hormonen
Wat mij het meest trof in interviews naar aanleiding van het rapport over vrouwen in de media was de kritiek van de kijker. Naast het feit dat er minder vrouwelijke deskundigen zijn en ze minder vaak teruggevraagd worden, omdat ze weigeren aan tafel bij Pauw & Witteman of waar dan ook, op vragen buiten hun vak in te gaan (en dat doet het niet zo leuk op tv), kregen vrouwen negatieve reacties van het publiek, tot schunnige e-mails aan toe (of ze ook hadden geslapen op de boot van Pauw). Nu denk ik dat dat in de wetenschap toch net anders ligt, mij is dit ten minste nog niet ter ore gekomen, maar het valt zo vaak op bij discussies in de zaal dat vragenstellers kritisch zijn op vrouwelijke sprekers, terwijl ze smullen van een geleerde heer. Die past blijkbaar meer in het beeld van de professor. Wat daarbij niet helpt, is dat vrouwen met de jaren soms pinniger en onhebbelijker kunnen worden, terwijl zelfs de meest horkerige man onder invloed van afnemend testosteron zich nog makkelijk kan ontwikkelen tot een voorbeeldige gentleman. De hormonen mogen hier de schuld van krijgen. En misschien dat die ook verklaren waarom juist vrouwen kritischer zijn op elkaar. Studie van de aap laat zien dat vrouwtjesapen sterk zijn in groepen en de rangen daarom gesloten moeten blijven. Opvallend gedrag is bedreigend voor de veiligheid van de groep. Zo ook bij de mens; wie excentrieke schoenen draagt, verbeeldt zicht te veel, wie denkt iets te weten, of iets heeft gepresteerd, moet erg oppassen voor kritiek van de andere vrouwtjes(apen).

Applaus
En toch, moeten we ons hierbij neerleggen? Nee natuurlijk. We hebben rolmodellen nodig. Laten we kritisch blijven op de inhoud, daarvoor zijn we een universiteit, maar minder onnodig kritisch op de persoon. En sprekers, wees minder kritisch op jezelf. Die snottebel op je revers is vanuit de zaal en op camera niet te zien. Gelukkig zijn er veel goede voorbeelden. Geef ze een keer een extra groot applaus!

Deze column verscheen eerder op DUB.

De zomer lijkt verder weg dan ooit, toch is er deze koude winterdagen iets om je aan te warmen. Festival deBeschaving heeft namelijk haar datum bekendgemaakt en onmiddellijk een maandlange early-bird actie aangekondigd. Zet alvast in je agenda: zaterdag 30 juni, de dag dat muziek, theater, kunst en wetenschap een onwaarschijnlijke symbiose beleven in de Botanische Tuinen, Utrecht. Het festival nieuwe stijl op bijzondere bodem: deBeschaving - Consider Alternatives.

De gehele maand februari kun je tickets scoren voor slechts 30,- (excl. reserveringskosten). Deze tickets zijn alleen verkrijgbaar via de website van het festival: www.debeschaving.nl. Vanaf 1 maart gaat vervolgens de reguliere kaartverkoop van start. Tickets kosten dan 37,50 (excl. reserveringskosten) en zijn verkrijgbaar via de website en alle vestigingen van muziekwinkels Plato en Free Record Shop.

Ook dit jaar wordt het festival in nauwe samenwerking met de Universiteit Utrecht, Hogeschool Utrecht, Universitair Medisch Centrum Utrecht, Stichting Studentenhuisvesting en Vrede van Utrecht georganiseerd. Resulterend in een breed programma, verspreid over twee concertpodia, een dance-, kennis- en smashup-podium, plus een bomvolle randprogrammering verspreid over de vele mooie plekjes van de Botanische Tuinen. Details volgen binnenkort zodra de eerste namen bekend worden gemaakt.

Uiteraard is Studium Generale ook weer van de partij. Tot ziens op deBeschaving!

Volgens prof. dr. Frank Biermann, hoogleraar in de Politicologie en in Milieubeleid aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, moeten we dan ook de manier waarop diplomatie bedreven wordt in de internationale politieke arena structureel veranderen. Door alleen al de stemprotocollen te veranderen van consensus-based naar qualified majority voting zouden we de internationaal erkende klimaatproblemen een stuk beter te lijf kunnen gaan. Misschien moeten de VN de G20 omarmen? Duidelijk is dat de VN instituties die gecreëerd zijn na de Tweede Wereldoorlog om de vraagstukken van die tijd op te lossen, aan een transformatie toe zijn. Maar hoe doe je dat zonder het kind met het badwater weg te gooien?

Het ‘Anthropoceen’
Er zijn geologen die stellen dat het tijdperk van het Holoceen inmiddels afgelopen is en dat wij sinds een jaar of honderd in het ‘Anthropoceen’ leven: één enkele soort (de mens) heeft zo’n significante wereldwijde invloed op de ecosystemen dat er ingrijpende veranderingen zullen plaatsvinden in het leven op aarde. Wat wij als mensen doen en hóé we het doen heeft dus een grote impact op de ontwikkeling van het leven op aarde. De vraag is: How do we want our earth? Sunny side up or well done? Welke maatregelen kunnen wij nu nemen om de verandering van het klimaat tegen te gaan? Want dát wij er iets aan kunnen doen staat buiten kijf, volgens Biermann.

Een grote groep vooraanstaande wetenschappers heeft het afgelopen jaar negen Policy briefs opgesteld met aanbevelingen hoe we het klimaatvraagstuk beter kunnen integreren in het bestaande internationale bestuur. Deze aanbevelingen variëren van het al eerder genoemde veranderen van de besluitvorming tot en met het opwaarderen van de VN-commissie over duurzame ontwikkeling tot een raad die op het zelfde niveau functioneert als bijvoorbeeld het Human Richts Council.

Twee aanbevelingen springen er in het bijzonder uit. We kunnen er niet meer omheen om te kijken naar de billijkheid (equity in internationale onderhandelingstaal, de evenredige verdeling van de baten van een economische activiteit) van het beleid in en tussen landen. Dit zal een van de centrale vragen van de 21e eeuw zijn. Billijkheid moet daarom de kern uitmaken van het institutionele raamwerk voor duurzame ontwikkeling.

Hieraan gekoppeld is het feit dat financiële steun aan armere landen onvermijdelijk is. Die is nu toegezegd, maar weinig landen maken die belofte waar. De Westerse wereld zal door directe betalingen of internationale marktmechanismen ervoor moeten zorgen dat armere landen zich kunnen ontwikkelen. Het Westen zal zijn eigen CO2-uitstoot hoe dan ook moeten verminderen. Welvaart wordt dan niet minder, maar zal bestaan uit andere dingen. Desondanks zullen we ons moeten voorbereiden op veranderingen in het klimaat. Wat er ook gezegd wordt, deze veranderingen zijn relatief voorspelbaar vergeleken met bijvoorbeeld de economie. We moeten de kans grijpen om nu te reageren, dat moet op wereldschaal, door global adaptation programs.

Bovendien is het belangrijk dat de G20 weer een plek krijgt binnen het raamwerk van de Verenigde Naties. De G20 vertegenwoordigt namelijk 90% procent van alle welvaart op aarde. Op dit moment houden zij hun eigen conferenties buiten de VN om, aangezien zij de besluitvorming binnen de VN te traag en te omslachtig vinden en ze van mening zijn dat hun stem niet voldoende gehoord wordt. Om deze groep belangrijke landen toch weer te integreren in de VN is belangrijk. Daarnaast zijn er enkele policy gaps, die nieuwe instituties vergen. Biermann ziet die bijvoorbeeld op het gebied van landbouw.

De toekomst
Wanneer we erin slagen om structureel de manier te veranderen waarop internationale besluitvorming tot stand komt, billijkheid een centrale plaats inneemt in de economie en de G20 participant is in het raamwerk van de VN, creëren we de juiste voorwaarden voor een effectieve bestrijding van de klimaatproblemen. In maart zal er in Londen een grote conferentie over dit onderwerp plaatsvinden getiteld Planet under pressure. New knowledge towards solutions. Laten we hopen dat die conferentie een belangrijk fundament zal zijn voor een ambitieus stappenplan voor het gezamenlijk aanpakken van klimaatverandering die rond de Top Rio + 20 in actie van regeringen, politici, ngo’s, bedrijven en individuen omgezet moet worden.

Meer weten? Kijk de lezing terug of kom 13, 20 en 27 februari naar de Aula van het Academiegebouw en ga in discussie met wetenschappers, activisten en ondernemers over People, planet, profit en principles!

Kijk ook bij Planet under Pressure voor meer informatie over en het downloaden van de genoemde policy briefs.

Het eerste stuk is getiteld Climate ethics: does history matter? De links naar de volgende twee blogposts, die zijn opgenomen op de site van The Philosopher's Magazine, zijn hier te vinden: Emissions rights, sustainability, and the ethics of climate change.

Garvey is redacteur van The Philosophers’ Magazine, een kwartaalblad dat toegankelijke en leesbare filosofie biedt en directeur van The Royal Institute of Philosophy. Dat Londense instituut organiseert lezingen over filosofische en maatschappelijke kwesties, vrij toegankelijk voor iedereen. Neem vooral eens een kijkje op hun site.

Lees het stuk hier: We hebben geen morele taal voor het klimaatdebat
De hele lezing terugkijken kan ook via deze link.

‘Het zeldzame geval waarin gemeenschappelijke belangen je laten rekenen op de coöperatie van je medemens.’

Groepspsychologie
Wie de wetenschappelijke onderzoeken naleest ziet dat er drie hoofdproblemen zijn wanneer mensen in een groot collectief iets proberen te bewerkstelligen. Hoe groter de groep, hoe kleiner het individuele voordeel is dat de afzonderlijke groepsleden hebben. Omdat het voordeel van het individu zo klein is, zet niemand de eerste stap. Bovendien is het erg duur om een dergelijke groep op te zetten en draaiende te houden, waardoor het economisch gezien ook niet gemakkelijk is om vanuit een groot collectief te opereren.

Deze problemen van collectieve actie zijn duidelijk te herkennen in de klimaatproblematiek. In het Kyoto-protocol zijn de lasten ongelijk verdeeld en het verdrag is slecht voor de internationale concurrentiepositie van geïndustrialiseerde landen. Vanuit een kosten-batenanalyse is het Kyoto-verdrag ongunstig. Daarnaast is er het zogenaamde probleem van de free riders: grote uitstoters van broeikasgassen zoals de Verenigde Staten en nu ook Canada committeren zich niet aan de klimaatverdragen, of zijn zoals China en India gevrijwaard van restricties met betrekking tot CO2-emissies. Ook helpen regeringswisselingen en wantrouwen tussen de afzonderlijke landen niet.

Het grootste probleem is echter dat het klimaat te veelomvattend is om als één probleem te behandelen. De algemene doelen die we ons stellen zijn te groot en te abstract waardoor er politiek gezien weinig animo is. We moeten het opknippen. Een eilandstaat als Palau wint advies in of spant bij het Internationaal Gerechtshof een zaak aan tegen grote ‘uitstoters’ van broeikasgassen om hen verantwoordelijk te houden voor de gevolgen van klimaatverandering voor het eiland. Deze casus kan het klimaatvraagstuk tastbaar maken en inzichtelijk maken hoe morele verantwoordelijkheden toegewezen kunnen worden.

The way forward: specifiekere doelstellingen, grotere resultaten
Om tegen klimaatverandering sterke collectieve actie te kunnen ondernemen, zullen we onze doelen en de manier waarop we die willen uitvoeren dan ook op een andere manier moeten framen. Klimaatdoelstellingen moeten we verdelen in behapbare stukken. In plaats van grote conferenties die het hele vraagstuk adresseren, zoals in Kopenhagen het geval was, waar goede bedoelingen strandden in strategisch diplomatiek gekonkel, moeten de doelen binnen een duidelijke termijn behaald kunnen worden, ook in kleinere groepen. Een aanpak binnen bepaalde economische sectoren zorgt voor meer engagement en vergroot de slagkracht van collectieve actie. Ook kunnen nationale en internationale instituties zoals de UNHR of de WHO onderzoeken wat voor gereedschap zij in hun toolkit hebben zitten om de gevolgen van klimaatverandering aan te pakken.

Het is uiteraard niet alleen aan landen voorbehouden om collectieve actie te ondernemen. Bedrijven, ngo’s en individuen kunnen zich ook verenigen. Uiteindelijk is het klimaatvraagstuk van ons allemaal en kan het alleen opgelost worden als we allemaal ons steentje bijdragen. Met collectieve actie kunnen we specifieke vraagstukken aanpakken, maar een gedeeld besef van de klimaatproblematiek is dan eerst nodig.

Volgende week zal prof. dr. Frank Biermann een lezing geven over global justice institutions. Ook Aleid Wolfsen, burgemeester van Utrecht, is aanwezig en kort spreken. Kijk de lezing van Rosemary Rayfuse hier terug.

Voorwoord Melanie Peters, programmaboekje Studium Generale, voorjaar 2012

Ook dit voorjaar veel fundamentele, menselijke en maatschappelijke vragen bij Studium Generale. Dat heeft te maken met de verwarrende tijden waarin we leven. Het lijkt soms of we gevangen zitten in de geschiedenis en zelf niet veel te bepalen hebben. De economische crisis komt over ons heen, het klimaatdebat wil niet vlotten en elke keer voor biologische groente kiezen, een eenvoudig persoonlijk voornemen, is ook makkelijker gezegd dan gedaan. Kiezen we wel bewust? Lopen we niet gewoon met de meute mee? Niet voor niets krijgt de discussie of de vrije wil bestaat zoveel aandacht. Het klopt met het tijdsgevoel.

Nieuwe wetenschappelijke inzichten en oude denkers laten ons zien dat kuddegedrag niet alleen problematisch is, integendeel. Veel gedrag hebben we gemeen met dieren, maar daarmee is het niet onintelligent. Van nature heeft de mens het vermogen om conflicten op te lossen, ambitie goed te gebruiken en samen te leven, wat in Nederland nog steeds goed gaat. Kunnen we dit natuurlijke gedrag beter benutten? Het feit dat we een zwerm zijn geeft hoop voor onze mogelijkheden om collectieve doelen te stellen die het individuele nut overstijgen.

En de vrije wil dan? Misschien moeten we ons niet langer afvragen of we 1% vrije wil hebben of 5%, maar wat we er mee doen? Want verantwoordelijk blijven we ook. Al is het weinig, is dat niet juist wat het leven interessant maakt? De kunst van het leven? Makkelijker zal de wetenschap het ons niet maken, maar door vanuit verschillende vakgebieden onderzoekende vragen te stellen, lukt het om net wat anders tegen zaken aan te kijken. Praat en denk mee dit voorjaar, want een kritische zwerm vormen is onze ambitie! Als het aan Studium Generale ligt, gonst het: I am a crowd, therefore I am. Om te beginnen in Utrecht.

Dr. ir. Melanie Peters
Directeur Studium Generale

Utrechters die willen weten hoe maatschappelijke of wetenschappelijke vraagstukken in elkaar steken, kunnen al sinds jaar en dag gratis terecht bij Studium Generale. Onder die naam organiseert de Universiteit van Utrecht openbare lezingen rond verschillende thema's.

Omdat de lezingen door de Universiteit worden verzorgd, kun je er rustig van uitgaan dat er meer informatie verstrekt wordt dan die van de populaire actualiteitsrubrieken van de media. En dat is ook precies de reden waarom Studium Generale, vijftig jaar geleden, in het leven is geroepen.

Het waren de jaren na de Tweede Wereld oorlog en het doel was om de mensen door middel van lezingen weerbaarder te maken tegen bijvoorbeeld totalitaire stromingen. "Sindsdien wil Studium Generale mensen op een weliswaar wetenschappelijke maar toch, voor iedereen, toegankelijke manier informeren", legt de directeur van Studium Generale, Melanie Peters, uit.

Via lezingen en debatten geeft de Universiteit aan iedereen die maar wil de mogelijkheid om, zonder enige voorkennis of verplichtingen, erachter te komen welke problemen er achter bepaalde ontwikkelingen schuilgaan of hoe de wetenschap werkt.

Het principe is dat je altijd verder moet kijken dan je neus lang is en nooit genoegen moet nemen met één antwoord. Als je jezelf steeds maar weer blijft afvragen of iets wel zo is, ontwikkel je een kritische houding en zul je ontdekken dat er altijd meer antwoorden mogelijk zijn.

De lezingen van Studium Generale, waarvan er ook een aantal in de serie Home Academie op cd verkrijgbaar is, helpen je daarbij. Ze geven inzicht in het hoe en waarom van allemaal verschillende theorieën of verschijnselen. Het kost je wat 'denkmoeite' maar uiteindelijk steek je er serieus wat van op.

Daaraan hebben jong en oud ook steeds meer behoefte. Want de lezingen worden ook door ouderen bezocht, benadrukt Peters. Vooral aan de jeugd ziet ze dat er meer behoefte is aan diepgang. "Ik merk dat jongeren genoeg hebben van de antwoorden die politici hun voorschotelen. De verwarming van de aarde, het verschil tussen arm en rijk of de misstanden in de financiële sector duren onverminderd voort. Dat zet kwaad bloed omdat jongeren zich er ongerust over maken."

Peters denkt dat jongeren tegenwoordig veel socialer zijn en juist wel concrete bijdragen willen leveren aan het oplossen van dit soort kwesties. "Ze gaan liever zelf, via vrijwilligerswerk of via hun 'social networks', aan de slag om de wereld te veranderen dan dat ze zich door de politiek laten leiden."

In die zin sluit deze, op de praktijk gerichte, visie prima aan op de missie van Studium Generale: De mensen weerbaar maken tegen verschillende maatschappelijke processen en politieke stromingen. In wezen is er dus niets veranderd. Nog steeds zet de universiteit door middel van die lezingen mensen aan het denken om hen verder te helpen. Uiteindelijk gaat het er om dat je jouw antwoorden zo kunt onderbouwen dat ze er werkelijk toe doen. Dat is nog altijd beter dan 'doe effe normaal' te roepen, als je geen antwoorden weet.

Bekijk hier het originele artikel (.pdf).

Ethiek
Wat is dan het goede? Dat blijft nogal impliciet. Een belangrijk onderdeel van Nussbaums beschrijving van het goede is dan ook dat het niet singulier of eenduidig is. Voor Plato was het goede weliswaar moeilijk te bereiken, maar in zijn aard wel helder. Nussbaum volgt Aristoteles in zijn kritiek op deze enkelvoudige opvatting van het goede. Zoals de titel van haar boek over dit onderwerp zegt, is zij geïnteresseerd in The Fragility Of Goodness, de broosheid van het goede.

Die broosheid is te beschrijven aan de hand van het tragische. Aristoteles heeft uitgebreid de tragedies bestudeerd en geeft die een plaats in zijn ethiek. Van de tragici leren we dat waardevolle zaken in het leven niet altijd commensurabel zijn. Een beroemd voorbeeld is Antigone. Zij staat voor de beslissing of zij haar overleden broer de laatste eer zal bewijzen, of de koning gehoorzamen die haar dat verboden heeft. Hier bestaat geen juiste keuze, beide opties zijn even ‘waarden-vol’ en door te kiezen voor het ene, moet zij het andere laten. Het is een tragische situatie bij uitstek, waarin de kwetsbaarheid van Antigone wordt getoond, maar ook de kwetsbaarheid van het goede zelf.

Hiermee is nog niet bepaald wat het goede dan precies inhoudt. Bestaat het alleen in ‘vervuilde’ vorm, vermengd met het noodlot en het tragische? Hoe moeten we ons daar dan toe verhouden? Nussbaum legt de nadruk op het individuele, concrete mensenleven, en op vorming die gericht is op zowel het praktisch denkvermogen als de emoties. Via de literatuur en kunst, zoals het verhaal van Antigone, kunnen we meer leren over de vele verschillende verschijningsvormen die het goede kan hebben. Het goede krijgt gestalte in een individueel, uniek leven zoals van Antigone. Bovendien leren we over de worstelingen met het noodlot die ieder mens zal moeten leveren.

Bildung
Ook de filosofie van het onderwijs gaat tegenwoordig hoofdzakelijk uit van ‘nut’ als leidend principe. In haar veelbesproken pamflet Not For Profit (Niet voor de winst), pleit Nussbaum voor een andere vorm van onderwijs, waarin de studenten allereerst een werk- en levenshouding ontwikkelen waarin plaats is voor zelfstandigheid, betrokkenheid en sensibiliteit.

In die vorming komt het pluralisme van ‘het goede’ weer terug. Onderwijs moet uitgaan van het bestaan van verschillende waarden en tradities en zich niet beroepen op ‘heilige boeken’. Dit onderwijs geënt op ‘liberal arts’ is er juist voor iedereen. Daar is wel een kanttekening bij te maken, want de invulling lijkt wat elitair. Niet iedereen heeft het in zich om Sophokles en zijn Antigone te doorgronden.

Politieke filosofie en capabilities
Nussbaum lijkt in haar politieke filosofie wel uit te gaan van mogelijkheden (capabilities) die alle mensen gemeenschappelijk hebben. Niet in gelijke mate, en ook niet terug te brengen tot één goed – want het goede is ook hier meervoudig van aard. Maar wat het precies inhoudt, raakt steeds verder op de achtergrond. In haar politieke denken is de vraag niet meer ‘Wat is een goed leven?’ maar ‘Wat is een slecht leven?’ Met andere woorden, het draait om het definiëren van de minimale voorwaarden voor sociale rechtvaardigheid. Positieve vorming en zelfverwerkelijking raken daarmee enigszins uit zicht. Bovendien, stelt Maarten van Buuren in de discussie na de lezing, is het tragische besef hier ook verdwenen. Er zijn talloze mensen die wel capabilities bezitten, maar die op een of andere manier niet tot ontwikkeling weten te brengen.

De verbinding tussen het vroege werk van Martha Nussbaum, dat meer op de individuele ontwikkeling via literatuur en kunst gericht is – en het latere, politiek-filosofische oeuvre, is daardoor niet makkelijk te expliciteren. Misschien moeten we weer terug naar de duizenden jaren oude tragedies. Treedt bij die Griekse personages immers niet steeds de onontkoombare verknooptheid van het persoonlijke en politieke naar voren?

Het persoonlijke en politieke zullen zeker ook in de volgende lezing voor de serie Levenskunst aan bod komen. Op 7 februari spreekt Maarten van Buuren over Machiavelli. De lezing over Martha Nussbaum is hier terug te zien.

Integreer de natuurwetenschappelijke feiten met de gevolgen voor de armsten van deze wereld

1,2 miljard mensen zijn voor water afhankelijk van de bergen van het Hindu-Kush gebergte. Door sneeuw in de winter, die smelt in de lente en de zomer zijn de bewoners van dat gebied het hele jaar door verzekerd van een constante toevoer van water. De opwarming van het aarde verandert dat ingrijpend. Sneeuwval zal plaatsmaken voor regenval en waar er in eerste instantie een overschot aan water ontstaat door het smelten van gletsjers, zal op lange termijn een tekort aan water zijn, omdat de gletsjer verdwijnt. Volgens prof. dr. Lennart Olsson, hoogleraar Fysische Geografie aan de Universiteit van Lund en oprichter-directeur van het Lund University Centre for Sustainability Studies (LUCSUS), is dit slechts een van de voorbeelden van de gevolgen van klimaatverandering op het leven op aarde.

Dubieuze praktijken
In de wetenschappelijke wereld is er brede consensus over de aard en betekenis van het woord ‘klimaatverandering’. Die consensus berust op drie pijlers: het klimaat verandert op dit moment op een fundamentele manier die niet door natuurlijke variatie te verklaren valt; broeikasgassen zijn verantwoordelijk voor klimaatverandering; en de enorme toename in broeikasgassen wordt veroorzaakt door fossiele brandstoffen en boomkap. Wetenschappelijke rapporten leiden keer op keer tot de conclusie dat de mens een aanzienlijke bijdrage levert aan de opwarming van de aarde. Hoe kan het dan toch dat er maatschappelijk gezien nog zoveel scepsis is rondom klimaatverandering en het menselijk aandeel daarin?

De politiek speelt een belangrijke rol. Zo zijn er verscheidene Amerikaanse presidenten geweest die (financieel) gebaat waren bij het beschermen van aardolie als brandstof nummer één en zodoende niets gedaan hebben om duurzame energie te promoten. Daarnaast zijn er allerlei bedrijven en lobbygroepen die miskende wetenschappers voor hun karretje spannen. Deze wetenschappers publiceren onderzoek dat de rol van de mens met betrekking tot klimaatverandering bagatelliseert en veroorzaken daarmee een ogenschijnlijk controverse rondom het klimaatprobleem. Olsson beveelt het boek Merchants of Doubt van de historici Naomi Oreskes and Erik Conway aan, dat leest als een thriller.

Het kind van de rekening
De verliezers van dit geharrewar rondom klimaatverandering zijn de allerarmsten. Zij ondervinden nu al de gevolgen en worden door klimaatverandering nog meer in hun eerste levensbehoeften aangetast. De consequenties zijn voor deze groep desastreus. Door watertekort zal er op sommige plekken op aarde geen landbouw meer bedreven kunnen worden, mensen zullen honger lijden, terwijl anderen hun huizen moeten verlaten omdat hun dorpen opgeslokt worden door almaar uitdijende rivieren. Het klimaat wordt hoe dan ook een stuk grilliger dan de afgelopen tienduizend jaar het geval is geweest.

Wetenschappers wijzen erop dat het geen toeval is dat de mens juist in dit tijdsbestek zich heeft kunnen ontwikkelen. Een stabiel klimaat lijkt een vereiste voor een stabiele samenleving. Op lange termijn valt het zelfs niet uit te sluiten dat grote delen van de wereld onbewoonbaar worden omdat het er te warm zal zijn. Wanneer de aarde met ‘slechts’ 10 graden Celsius opwarmt, wat in het geheel niet ondenkbaar is tegen het jaar 2300, zullen grote gedeelten van Afrika, heel India en het Oosten van de VS niet meer leefbaar zijn voor de mens. En dit is slechts vijf generaties verwijderd van ons.

‘Ecological modernisation’ en ‘degrowth’
De tijd waarin we vrijblijvend over ‘ecological modernisation’ (economische groei gepaard met ecologische vernieuwing) konden praten is inmiddels voorbij, zegt Olsson. Dan hadden we twintig jaar eerder moeten handelen. Olsson heeft veel vertrouwen in technologische oplossingen, maar niet in de governancestructuren die nodig zijn om met behulp van technologie tot wereldwijde oplossingen te komen. Zeker de vrije markt is niet toegerust voor de lange termijnmaatregelen en investeringen die nodig zijn voor deze omslag naar nieuwe technologie en economie. We moeten het vrijemarktdenken met zijn valse belofte van ongelimiteerde economische groei opzijschuiven en aan ‘degrowth’ te doen.

De enige manier waarop we de gevolgen van klimaatverandering nog enigszins in eigen hand kunnen houden, is door acuut de uitstoot van broeikasgassen te beperken. De noodzaak is er, de technologie is er, maar de politieke wil ontbreekt. De andere manier van denken over waardecreatie die dit vergt, wint aan momentum, maar er is nog te weinig over gepubliceerd om het bijvoorbeeld op te nemen in rapporten van de IPCC.  Zolang klimaatverandering geen urgentie op de politieke agenda heeft en wetenschappers niet interdisciplinair samenwerken en het debat aangaan over een andere economie, ziet de toekomst er wat dat betreft somber uit.

Volgende week zal prof. dr. Rosemary Rayfuse een lezing geven over collectieve actie en de weg die voor ons ligt. Kijk de lezing van Lennart Olsson hier terug: Impacts of climate change

Altijd op zoek naar wat mensen beweegt, hield dit generatieverschil mij de hele kerstvakantie bezig. De studenten die ik ontmoet zijn maatschappelijk betrokken, willen bijdragen aan de wereld en het niet bij praten alleen laten. Ze willen zeker niet zuur zijn. Maar waarom verbinden ze - ook in deze columns - hun eigen leven niet met grotere thema's en lijken ze niet te geloven in politiek?

Het leek me geen desinteresse, maar het heeft te maken met wat je een effectief aangrijpingspunt vindt voor je eigen handelen. Ik moest denken aan mijn ethiekboek waarin de vraag stond: Als de wereld vergaat, wie zou je redden? Einstein, een arts of je moeder? Als je uitgaat van het grootste goed voor iedereen kies je voor Einstein of de arts en is het zelfzuchtig om je moeder te redden. Volgens de feministische ethiek zou het juist je moeder zijn. Als iedereen dat maar deed, zouden we allemaal gered worden.

Op tweede kerstdag zapte ik lang Ivo Niehe, door de Volkskrant uitgeroepen tot tv-persoonlijkheid van het jaar. En toen wist ik het zeker: we leven in het tijdperk van de feministische ethiek. Zijn gasten, die de hoogtepunten van 2011 vertegenwoordigden, waren Nick en Simon, Chantal Jansen en ook twee politici, Erica Terpstra en Emiel Roemer, maar die mochten het niet over politiek hebben. Nu is Emiel op zijn sax heel schattig en zul je van mij geen kwaad woord horen over Erica, nadat ik haar meemaakte als Staatssecretaris Volksgezondheid. Bij Ivo aan tafel was de boodschap van de drie zangers vooral dat ze genoten van hun succes en dat ze een gelukkig jeugd hadden gehad. Ivo Niehe koppelde daaraan het feit dat alle dictators van de vorige eeuw een ongelukkig jeugd bleken te hebben gehad, wat uiteraard verklaarde waarom ze tot hun wandaden kwamen. Zie hoe belangrijk je moeder is voor de democratie!

Erica kreeg het laatste woord; als een koningin wenste zij dat we ons meer zouden verdiepen in anderen en niet meteen zouden oordelen. Tja, als Robbert Dijkgraaf als laatste positivist bij DWDD ons wanhopig probeert te overtuigen dat wetenschap absolute kennis oplevert, terwijl Erica Terpstra oproept tot een twijfelende grondhouding, kies ook ik voor Erica. Wijsheid wordt dezer dagen dus vertolkt door bekende Nederlanders en niet door wetenschappers of de (actieve) politiek. En ze gaat over het persoonlijke.

Geen generatiekloof dus, maar een teken des tijds, de onderwerpkeuze van de jonge campuscolumnisten. Toch hoop ik voor alle studenten, de toekomstige Einsteins, artsen, moeders (en vaders), dat ze het persoonlijke ook politiek maken en het politieke persoonlijk. Dat hoorde destijds ook bij feministische ethiek. Neem Grunberg als voorbeeld, al is hij niet te evenaren: positief kritische, maar o zo pijnlijke observaties over politiek en beleid, gekoppeld aan onze eigen zwaktes en hypocrisie. Ik denk nog steeds dat we dat ook nodig hebben, naast een glimlach om het gewone leven. Act local, think global and have some fun!

Deze column verscheen op DUB.

Zouden de jaren tachtig van de vorige eeuw en de tijd waarin wij nu leven eigenlijk wel in één adem mogen worden genoemd? Zetten de protestanten zich vandaag de dag af tegen hetzelfde ‘kwaad’? Wat is er in ons digitale tijdperk over van de idealen die zij nastreefden? Studium Generale organiseert met Underground twee lezingen en een debat over de sociaal-culturele erfenis van de jaren ’80, waarin de sprekers zullen terugkijken op zichzelf in die tijd om te laten zien wat de tijdgeest met je doet.

Ook underground is het Huis van de Poëzie dit jaar. Op Gedichtendag is Studium Generale te vinden in deze jaarlijkse ‘live poëziebloemlezing’. Luister naar rap en spoken word en dompel je onder in de straatcultuur tegen de achtergrond van de sobere jaren zeventig en tachtig. Luister alvast met deze playlist op Spotify naar bijzondere nummers uit die tijd.

Kaartjes voor het Huis van de Poëzie zijn hier te bestellen.

Niet meer dan genen en omgeving
'Als bioloog zie ik geen reden om te denken dat er meer is dan de genen en de omgeving die in interactie bepalen hoe onze hersenen worden aangelegd en hoe ze reageren op wat we meemaken. Ik denk wel dat er een inherente toevalsfactor kan zijn in hoe processen verlopen, waardoor het nog niet simpel is te voorspellen hoe alles precies wordt aangelegd en werkt. Maar naar mijn idee kunnen de hersenen en hun werking als een natuurwetenschappelijk proces begrepen worden, al kunnen we dat nu bij lange na nog niet.

Dat betekent natuurlijk niet dat het niet zinvol is om hersenen ook meer holistisch te benaderen en bijvoorbeeld de werking alleen aan de buitenkant af te leiden, een meer psychologische benadering. Zeker op dit moment, met onze gebrekkige natuurwetenschappelijke inzichten in de werking van de hersenen, is dat een heel zinnig alternatief.'

Is psychologie dan nog nodig als we psychobiologie hebben? 'Het kijken naar en begrijpen van gedrag is een snelle en informatieve manier om iets over globale hersenwerking te weten te komen, zeker met de huidige (gebrekkige) neurobiologische kennis die we hebben. De twee vakgebieden zullen naar mijn idee steeds meer naar elkaar toe groeien. Als neurobioloog wil je uiteindelijk toch graag weten wat een moleculair proces voor het menselijk gedrag betekent, terwijl het voor psychologen toch uitdagend moet zijn om te begrijpen hoe dat gedrag eigenlijk tot stand komt.

Stress
Menno Lievers vroeg zich af wat stress eigenlijk precies is. Is het een geestelijk of lichamelijk verschijnsel en kan geestelijk onbehagen gevolgen hebben voor je lichamelijk welzijn? Niet direct volgens Joëls. Ze antwoordt: 'Stress is de subjectieve beleving van (potentiële) gevaren. Het is subjectief omdat niet iedereen dezelfde situatie op dezelfde manier als bedreigend ervaart. De informatie over potentieel bedreigende situaties bereikt ons via de hersenen. Dat kan aanleiding geven tot de activatie van twee systemen waarmee hormonen vrijkomen uit de bijnier. Die hormonen werken in de hersenen, maar ook in de rest van het lichaam. Stress brengt dus een geïntegreerde respons op gang van alle onderdelen van ons lichaam.

Langdurige activatie van het stress-systeem vraagt een paraatheid van lichaam en geest die op termijn tot een soort uitputting van organen kan leiden. Bijvoorbeeld: op het moment van een dreiging is het functioneel dat je bloeddruk omhoog gaat en je hart harder pompt, zodat grote zuurstofconsumenten zoals de spieren of de hersenen voldoende energie krijgen. Als dat steeds maar weer gebeurt, raken je bloedvaten minder flexibel en ontspannen ze minder na een periode van stress. Dat kan op termijn leiden tot hoge bloeddruk. Ook onderdrukt stress het immuunsysteem. Dat is niet erg als het om een acute situatie gaat, maar als het dag-in-dag-uit gebeurt, dan word je wel erg vatbaar voor infecties. Over het algemeen neemt na langdurige periodes van stress de flexibiliteit om op veranderingen te reageren af en dat maakt mensen kwetsbaar voor ziektes. Langdurige periodes van stress maken je dus niet ziek maar verhogen wel de kans op hoge bloeddruk, suikerziekte, depressie et cetera.

Volgende week
Een belangrijk aspect van het menszijn en de menselijke geest is ons taalvermogen. Of we nu een vrije wil hebben of niet, de manier waarop we met elkaar communiceren veronderstelt dit wel. We houden verantwoordelijk, verzoeken, bevelen en excuseren ons. Volgende week komt daarom hoogleraar Taalbeheersing prof. dr. Ted Sanders aan de beurt in de kettingreactie.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers

Er is maar één juist raamwerk
Er zijn verschillende raamwerken om naar de klimaatproblemen te kijken. Zo zou je een kosten-batenanalyse kunnen maken, zoals veel economen dat doen. Je kunt ook vanuit een ‘security-model’ naar deze vraagstukken kijken zoals het Pentagon in de Verenigde Staten dat doet, waarbij de nadruk ligt op het verband tussen klimaatverandering en instabiliteit op wereldniveau. Volgens Caney zijn die manieren van het framen van de klimaatproblematiek echter inferieur aan het mensenrechtenperspectief. Een kosten-batenanalyse houdt namelijk niet voldoende rekening met de rechten van individuen, die kunnen worden aangetast wanneer dat geboden is voor the greater good. Een ‘security-model’ doet geen recht aan het feit dat veel gevolgen van klimaatverandering niet direct tot instabiliteit of oorlog hoeven te leiden, maar daarom nog niet minder urgent en ingrijpend zijn. De leidraad voor onderlinge afspraken en onze houding met betrekking tot de klimaatproblematiek moet dus zijn dat ieder mens aanspraak maakt op onvervreemdbare mensenrechten, zoals het recht op leven en het recht op levensonderhoud.

Social discount rate-model
Wanneer we het hebben over toekomstige generaties, zijn veel economen van mening dat we een social discount rate-model moeten gebruiken om te bepalen in welke mate zij een stem hebben. In dat model wordt rekening gehouden met economische groei, waardoor toekomstige generaties nog meer welvaart zullen hebben dan wij. En ook met het feit dat mensen het heden verkiezen boven de toekomst. Waarom zouden wij op dit moment rekening houden met toekomstige generaties die nog welvarender zullen zijn dan wij en die kunnen betalen voor hun eigen problemen? Het is de vraag of de economische groei die wij de afgelopen 150 jaar hebben ervaren zal doorzetten. Bovendien doet dit niets af aan het gegeven dat toekomstige mensen ook rechten hebben. Volgens Spinoza moeten we vooruitgang centraal stellen. Het tijdstip waarop iets plaatsvindt maakt dan niet uit. ‘Een klein verlies lijden nu, is te verkiezen boven een groot verlies later.’ We dragen evengoed zorg voor het leven van toekomstige wereldbewoners als dat voor onze tijdgenoten.

De klimaatproblematiek zien vanuit mensenrechtenperspectief heeft niet alleen gevolgen voor de manier waarop wij ons tot toekomstige generaties verhouden, maar ook voor de manier waarop wij met onze klimaatproblemen vandaag de dag zouden moeten omgaan. Wanneer kunnen we bijvoorbeeld spreken van gevaarlijke klimaatverandering? Wat betekent de internationaal vastgelegde afspraak dat de temperatuur deze eeuw niet meer dan 2 graden Celsius mag stijgen? Hoe moeten we de verantwoordelijkheden en lasten verdelen die gepaard gaan met het bestrijden van klimaatverandering? Al dit soort vragen zijn het best te beantwoorden vanuit een mensenrechtenperspectief. Uiteindelijk gaat het niet om twee graden, maar om hoe dat verschil de levens van individuele mensen beïnvloedt.

Van theorie naar praktijk
Als we recht willen doen aan de centrale plaats die mensenrechten innemen binnen de klimaatproblematiek, is gepraat alleen niet voldoende. Zo zullen we de uitstoot van koolwaterstof meer moeten gaan belasten, moeten we zorgen voor een goede verdeling van emissierechten en zal er veel geld geïnvesteerd moeten worden in groene technologie die de gevolgen van klimaatverandering beperkt. De bereidheid om voor dit soort plannen geld vrij te maken is het belangrijkste; vanuit het mensenrechtenperspectief hebben wij de morele verplichting om dat te doen.

Kijk de lezing van Simon Caney hier terug: Human rights philosophy and juridical aspects. Volgende week zal prof. dr. Lennart Olsson een lezing geven over de gevolgen van klimaatverandering. Alle lezingen zijn live te volgen en op elk gewenst tijdstip terug te zien via de programmapagina.

Animals and Ethics - Peter Singer

Levenskunst Wu Wei - Maarten van Buuren
Ook deze aflevering van Levenskunst hoort weer helemaal thuis in het rijtje mooie lezingen van het duo Maarten & Joep. Als geen ander kan Maarten van Buuren zich zijn onderwerp eigen maken. Ditmaal compleet met Chinese voordracht en racefiets-bespiegelingen. Het bleef nog lang de running gag bij ons thuis: 'Maak je niet druk, mam. Wu wei!'
Kijk de lezing hier terug.

Journalistiek: schrijven voor een publiek - Ad van Liempt & Frits van Oostrom
Goed schrijven is een kunst. Deze twee mannen beheersen die en kunnen er ook nog eens leuk over vertellen. De do's en don'ts kon ik meteen toepassen in mijn bijdrage voor het SG-nieuwsblog over deze lezing!
Kijk de lezing hier terug.

1. Was there a 'Time' before the Big Bang? - Prof. dr. Renate Loll
Wat is tijd? Een van de meest raadselachtige vragen, die alle disciplines bezighoudt vanaf het begin van filosofisch en natuurkundig onderzoek. Renate Loll weet op een heldere en meeslepende manier uit te leggen wat de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen in de kwantummechanica betekenen als het gaat om tijd.

2. Levenskunst: Wu Wei. Doen door niet te doen door prof. Maarten van Buuren
Eigenlijk kon ik niet goed kiezen tussen deze lezing over Wu Wei en die van Joep Dohmen over Aristoteles. Omdat 'wu wei' verder van mij af staat dan de ethiek van Aristoteles heb ik uiteindelijk voor deze lezing gekozen. Maar kijk ze vooral allebei.

3. Sigmund Freud door Paul Schnabel in de reeks Kennis voor de toekomst
Prof. Paul Schnabel houdt een historisch en persoonlijk verhaal over Sigmund Freud. Een voorbeeld van hoe de wetenschap om kan gaan met haar verleden, juist in de vorm van een toch wel controversieel figuur. Hoe verhoud je je als mens tot die geschiedenis, en als wetenschapper tegenover jezelf als persoon?

Voor mij persoonlijk was het interview 'live on stage' met prof. Frans de Waal op festival deBeschaving het meest bijzondere om te doen dit jaar. Hij vertelde voor een volle festivaltent over apen en mensen, over macht en seks, over gedrag en moraal. Maar daar is helaas geen opname van. (Behalve als degene die op de eerste rij zat met een videocamera zich alsnog meldt!)

1. Prof. dr. Frans de Waal op deBeschaving

2. Prof. dr. Maarten van Rossem - Retoriek in de politiek
Het maakt eigenlijk niet uit waar Van Rossem het over heeft, zijn hele persoonlijkheid maakt het fijn om naar hem te luisteren, maar de inhoud van deze lezing was wederom sterk.
Kijk hier de lezing terug.

3. Bas Heijmans - Introduction to epigenetics
In deze lezing legt Heijmans haarfijn uit hoe epigenetica werkt aan de hand van de resultaten van de hongerwinterstudie. Een persoonlijke favoriet gezien mijn achtergrond in moleculaire voeding.
Kijk hier de lezing terug.

1. Rob Riemen - 4 mei Herdenkingslezing

2. Ad van Liempt - Journalistiek. Schrijven voor een publiek
Handig om van een van de vakveteranen van de journalistiek tips te krijgen voor het schrijven van een fijn artikel óf gewoon een wetenschappelijk onderzoek.
Kijk de lezing met reactie van prof. dr. Frits van Oostrom hier terug.

Hans Boutellier - Van veiligheidsutopie tot improvisatiemaatschappij

Kijk voor nieuwe inzichten hier de lezing terug.

1. Rob Riemen - 4 mei Herdenkingslezing

2. Clive Wynne - Waarom je hond zo van je houdt
Bijna de helft van alle huishoudens heeft een hond en we denken ze door en door te kennen. Sommigen nemen zelfs hun hond mee naar bed en gaan op hun hond lijken. Een lezing over de mythes en over de relatie tussen mens en hond door prof. Clive Wynne, een aanrader! Bekijk hem hier.

3. Carlijn Bouten/Frank Miedema (uit en thuis)
In hoeverre is de mens maakbaar? Wat zijn de mogelijkheden inmiddels op het vlak van kweekorganen? En moeten we dit allemaal wel willen als we denken aan de kosten die de zorg met zich mee brengt? Twee lezingen die de moeite waard zijn om nog eens terug te kijken. De 'return' in Eindhoven vind je hier.

Lunch Broodje Brein, Lichaam en geest: Hemmo Drexhage
De afgelopen jaren is het brein ontzettend ‘in’ geraakt. De kreet ‘wij zijn ons brein’ kwam je op een gegeven moment overal tegen. Descartes’ pleidooi voor een streng onderscheid tussen lichaam en geest mag dan wel achterhaald zijn, over de claim dat wij niets meer dan ons brein zijn kan je ook redelijkerwijs twijfelen. Ik vind het een boeiend debat omdat het thema aan zoveel aspecten raakt: de gezondheidszorg, filosofie, technologie (kunstmatige intelligentie), het recht en niet in de laatste plaats de geesteswetenschappen in het algemeen omdat het gaat over hoe we onszelf begrijpen.

De lezing van Hemmo Drexhage was de eerste in de lunchlezingenreeks over de verhouding tussen lichaam en geest. Zijn lezing was een beetje provocerend en zette aan tot debat (‘psychiaters bevinden zich nog in de Middeleeuwen’), bevatte nieuws voor mij (het immuunsysteem hangt samen met psychische aandoeningen) en was een duidelijke illustratie bij de noodzaak van interdisciplinariteit (de psychiatrie en immunologie zijn nauw op elkaar betrokken). Oordeel zelf; kijk hier de lezing terug.

4 mei herdenkingslezing: Rob Riemen
Afgelopen 4 mei was de eerste keer voor mij dat ik bij de herdenkingslezing was. Door de sfeer van de herdenking en de muziek van Ralph Rousseau kreeg deze lezing een extra laag die het inhoudelijk sterke verhaal aanvulde. Rob Riemen voelde deze sfeer goed aan, is erudiet en vertelde een mooi verhaal. Precies waar ik op dat moment op zat te wachten. De lezing is helaas niet opgenomen, maar bekijk het interview met Rob Riemen over de lezing en lees een uitgebreid verslag hier.

Het Grote Media Debat, Media en conflict: Christ Klep, Thomas Loudon, Joeri Boom en Beatrice de Graaf
Dat de media invloed uitoefenen op wat we vinden en doen is duidelijk. Maar hoe dit in zijn werk gaat, wat we eraan kunnen doen en welke implicaties dit heeft in de praktijk komt niet vaak aan bod. Dat maakte de lezingen in de reeks Het Grote Media Debat interessant. De combinatie van wetenschappelijk deskundigen (dr. Christ Klep en dr. Beatrice de Graaf in dit geval) en praktijkdeskundigen (Joeri Boom en Thomas Loudon) werkte erg goed in het debat. Ze vulde elkaar goed aan zonder het allemaal met elkaar eens te zijn. Dat is niet altijd het geval als je wetenschappers en mensen uit de praktijk naast elkaar zet. De anekdotes van Joeri Boom over Afghanistan waren ronduit spannend en de column van Beatrice de Graaf was ijzersterk. Kijk het debat hier terug.

Devil's advocate
Bovens likes to play devil's advocate, stating that the developed countries are right in not wanting further one-side obligations to reduce climate change. According to Bovens, is too easily assuemd that Western countries should pay for the pollution they caused.  Bovens calls this Versaille style war  retalliation. The attitude of developing countries stops negotiations, because it fails to recognize the valid position of developed countries. From a Lockian perspective it can be said that developed countries invested time, money and other resources in the creation of wheatlth. Of course this is historically true, be it that a lot of whealth also was created at the cost of other nations and that the benefits of this whealth were not equaly distributed. This is why developed cuntries accepted responsibilities for global developement in the post-colonial period. Still it is a good thing the Bovens points out that we should be happy about developed institutions and the capacity for providing whealth. In the end his argument is rather pragmatic. We need developed countries as the motor also for a new cleaner economy.

Emission rights, clever or not
The whole discussion on climate change, being a threat to human life and the environment has been narrowed down over the last years. Most of what we talk about is emissions rights trading. As if this is a means in it's own right, rather than a means to an end. The idea of creating markets for emissions was succesful in that it managed to involve companies and the richer countries in the climate change debate. Other mechanisms proposed by the Kyoto-protocol have not nearly received as much attention or money. Clean technology transfer from rich to poor countries for instance led to some investment in China, but very little in Africa. Also the climate fund has received very little funding. Also Bovens concentrates on the trading schemes and the just devison of rights to emit. While starting from the developed country perspective and by following the Lockian analogy, Bovens succeeds in showing that rights is not the end of what we are interested in.

Lockian wisdom
Locke is well know for providing the Founding Fathers in the US with reasons why they could take land from the native americans, who didn't work the land. He failed, or the Fathers, perhaps misusing his arguments, failed to see that the native peoples had a completely different relationship to their surroundings, at least they didn't own land. In our present society of course people hold titles to property, whether we like it or not. We can  even be clever and sell each other virtual goods such as broadcasting rights or carbon emission equivalents. However in the end we take these measures to solve a collective problem - how to make sure we don't overuse our resources. And this is something Locke already did recognize. Rights come with responisbilities for others and for the sources we all depend on.

Want to see the full lecture? Look at Responsibilities, by Luv Bovens.
Next lecture will be 9th January by prof. dr. Simon Caney.

Oplossing

De oppervlakte van een kubus is zes keer de oppervlakte van 1 platte kant van de kubus. Dus als de totale oppervlakte 864 cm² is dan is de oppervlakte van 1 vlak van de kubus 864/6 = 144 cm². 1 vlak van een kubus heeft dezelfde lengte en breedte, dus dat is een vierkant. De oppervlakte van een vierkant is lengte keer de breedte. We kunnen nu dus uitrekenen wat de lengte en breedte (en de hoogte) moeten zijn van het pakje door de wortel te nemen van 144. Dat is 12. Het pakje heeft een lengte, breedte en hoogte van elk 12 centimeter.

The legal perspective on Human Rights and Climate Change
In the series on human rights in times of climate change Stephen Humphreys was asked to further introduce the legal perspective. How can current law be used to protect victims of climate change? How does theory relate to practice? What type of risk is climate change and is it possible to protect against this risk by legal action using the existing international law, such as the Human Rights Framework or do we need a new legal frame or governance system?

Humphreys teaches at the London School of Economics and spent many years not only as an academic scholar researching international law, but also studying the effects of international legislation in practice. He was the Research Director at the International Council on Human Rights Policy in Geneva, where his research focused on environmental law. He acted as publications director for the Open Society Justice Initiative in New York, and before that he oversaw a project monitoring minority rights and discrimination in ten EU accession countries for the Open Society Institute in Budapest. He conducted research on climate change and the Kyoto mechanisms with ENDA Tiers Monde in Dakar, Senegal. In his book Human Rights and Climate Change (2009) Humphreys as an editor brought scholars of many disciplines together on this topic.

A weak legal framework
Both in theory and practice Humphreys doesn’t see much reason for optimism in that the Human Rights framework can be helpful in addressing violations caused by climate change. This has to do with the very few cases in international law so far that address international accountability of states or other parties. Even if existing legislation was used and explained in terms of human rights – such as the right to property or the right to home and family it remains difficult to prove the duty of the state to protect not only its own citizens but also citizens of other states against wrongful acts or to make companies liable for harm. Just like the environmental law scholar Harm Dotinga pointed out earlier in this series of lectures, states don’t like taking each other to court. And the legal aspect could even be used by individual parties to assert their right to emmissions.

Who's agenda is it?
But Humphreys critique goes further. He analyses the Human Rights debate as a post-1989 phenomenon. Of course the declaration was drafted in 1948, but there was a surge of international law after the Berlin Wall came down. After the end of the cold war the IPCC started collecting data on climate change, the Rio declaration was signed in 1992, the trade regime advocating unhampered international trade came into force in 1995 in Uruguay and the Security Council came to life again. And there was a huge push to promote Human Rights around the world. In jargon the debates differed, in language the Protocols and declarations differed, but it is clear that they addressed the spirit of the post-cold war era. The Rio declaration speaks of common but differentiated responsibilities for developed and developing countries, acknowledging a colonial heritage of underdevelopment that has to be compensated by the wealthier countries. Also in the trade regime this is recognized.

The spirit of the 90s and zeros
The human rights framework uses a different language, but has the same intentions and the same equality perspective. However where it started as a radical language of emancipation, almost utopian, today it is according to Humphreys at risk of becoming a legal language to minor problems. Also since the 1990s a lot of effort and money went into the ad hoc criminal law tribunals and since 9-1-2001 the war on terror dominated everything. The Human rights regime may still be important at the rhetorical level, it has a moral appeal, however Humphreys fears that especially the social and economic rights, for which a lot of new text was drafted in the last 20 years, replaced the existing language: Countries no longer speak about international welfare, but about investments as a means to development. The human rights framework is a weak replacement of the duty of states to reduce poverty, to enhance welfare and to contribute to each other’s development. Humphreys doesn’t offer much guidance but points at the possibility to design compensation and adaptation mechanisms to climate change vicitms for instance by transfer of technology, but out of court.

The state is here to stay
Also when addressing question form the audience it is clear that Humphreys feels the human right framework is too weak a legal framework to be effective against climate change. And he believes the discussion has been captured by corporations. For instance, he believes that the effort of professor Ruggie to translate the human rights declaration to responsibilities for transnational companies, which is now part of the OECD-guidelines on which transnational companies have to report, is leading us away from pointing at the responsibility of the state to legislate and act. Even if we acknowledge that some states are weak, and that also in the western world governments are reluctant to regulate and a lot of deregulation has already taken place, Humphreys believes these mechanisms are too weak to puts a real duty of care on companies.

The language we have ...
That leaves us with the analysis that from a legal point it is still the state – as a source of law - that is responsible for the distribution of risk and security. The question remains if all states can and will take this role. The spirit in which the Human Rights framework was originally drafted was that of protection of the individual against the totalitarian state. Now we are dealing with weak or reluctant states, increasing corporate power and a declining trust in markets. We have been warned not to trade one Utopia for the other, but it seems still important to express our values and use the language of human rights, even if it reduces the human rights framework to a moral rather than a legal force. So far it seems the best we have.

Interested in viewing the whole lecture? Watch the lecture 'Climate change victims and accountability perspectives' by dr. Stephen Humphreys.

Peter Singer - Animals and Ethics

Carlijn Bouten en Frank Miedema - De maakbare mens
Bouten schetst welke afwegingen ze maakt in haar onderzoek. Uiteindelijk kiest ze telkens voor de onderzoeksrichting die veelbelovend is voor de patiënt, al zou ze uit interesse soms een ander weg zijn opgegaan. Een oprechte en multigetalenteerde wetenschapper.
Hier terug te zien.

Het Grote Media Debat: Media en seks(e)
Een moeilijk onderwerp, seks en media, maar een genuanceerde boodschap. Niet tegen bloot in de publieke ruimte, maar tegen de haast plastic lijkende lichaamsdelen als behang bij De wereld draait door. Hoe sluipend kan beeldvorming werken. Zonder dogma's wisten Liesbeth Woertman, Marian Donner en Tim Vermeulen ons te overtuigen.
Laat je ook overtuigen en kijk hier het debat terug.

Een rechtvaardige verdeling van verantwoordelijkheden

Kopenhagen 2009. De klimaatconferentie lijkt  op een mislukking uit te lopen, wanneer het gastland van de conferentie met een ‘Friends of the chair’-akkoord op de proppen komt. Zo’n type akkoord is een middel binnen de Verenigde Naties om impasses te kunnen doorbreken: een klein groepje experts probeert de problemen te tackelen die in de vergadering maar niet opgelost kunnen worden. Het akkoord had geen bindende geldigheid en behelsde dat landen voor zichzelf doelen voor emissiereductie moesten stellen, en dat de aarde niet meer dan twee graden zou mogen opwarmen de komende eeuw. Zowel de manier waarop dit akkoord tot stand kwam als de inhoud ervan stuitte op weerstand van verscheidene ontwikkelingslanden. Prof. dr. Luc Bovens, hoofd van het departement Filosofie, Logica en Methode van de London School of Economics, stelt de vraag welke verantwoordelijkheden het Westen heeft tegenover ontwikkelingslanden in dit soort aangelegenheden.

Locke en het ‘enough-and-as-good’-principe
Er zijn drie verschillende modellen voor het delen van de verantwoordelijkheid inzake het klimaatvraagstuk. Je zou kunnen pleiten voor een evenredige emissie per hoofd van de bevolking per land, hogere quota voor ontwikkelingslanden of hogere quota voor ontwikkelde economieën binnen een bepaald tijdsframe. De eerste twee modellen staan bijna altijd centraal bij klimaatconferenties, maar volgens Bovens moeten we het derde model niet zomaar aan de kant schuiven. Hierbij haalt hij de Engelse filosoof Locke aan, die een theorie over het recht op landbezit propageerde die een interessant perspectief kan bieden op de verantwoordelijkheid voor het oplossen van klimaatvraagstukken.

Lockes’ theorie komt op het volgende neer: er is een stuk land dat onaangeroerd is. Vervolgens besluit er iemand dat stuk land te gaan gebruiken. Hij exploiteert het naar behoren en zodoende wordt er toegevoegde waarde gecreëerd. Hierbij moet van twee verschillende principes uitgegaan worden: het ‘enough-and-as-good’ en het ‘no waste’-principe. Het eerste principe behelst dat het land alleen geëxploiteerd mag worden door iemand als hij er toegevoegde waarde mee creëert, terwijl het tweede principe duidelijk maakt dat je niet meer land moet exploiteren dan binnen je capaciteiten ligt.

Nu is het volgens Locke zo dat de één een groot stuk land zal exploiteren, de ander een klein en een derde geen, aangezien deze er bijvoorbeeld voor zal kiezen zijn diensten aan te bieden aan één van de landeigenaren. Na verloop van tijd zal het exploiteren van meer en meer land niet meer voldoen aan het ‘enough-and-as-good’-principe en zal het niet toegestaan worden om nog meer land te exploiteren. Landeigenaren kunnen op dat moment echter wel een gerechtvaardigde claim maken op het land dat ze al bezaten. Zo zou je ook naar de uitstoot van broeikasgassen kunnen kijken: als iedereen minder moet uitstoten, is het niet zo dat de grootste uitstoters het belangrijkste deel daarvan voor hun rekening moeten nemen. Evenredig met het aandeel dat de verschillende landen in de CO2-uitstoot hebben zullen ze hun uitstoot moeten verminderen.

A balancing act
Toch is dit slechts één kant van het verhaal. Ontwikkelingslanden lijken terecht morele aanspraken te kunnen maken op welvaarts-, groeps- en politieke rechten die hun positie moeten beschermen. Zodoende zal er een balans gevonden moeten worden tussen het beeld van Locke aan de ene kant en de morele aanspraken van de ontwikkelingslanden aan de andere kant. Het is aan de politieke leiders om deze twee kaders met elkaar te verbinden en de juiste overwegingen doorslaggevend te laten zijn.

Kijk de lezing van prof. dr. Bovens terug. Tijdens de kerstvakantie zijn er geen lezingen in de reeks Rights to a green future, maar op 9 januari gaan we weer fris van start en zal prof. dr. Simon Caney het over de filosofie van de mensenrechten hebben. Tot die tijd kun je uiteraard de eerdere lezingen terug kijken.

Ja en nee
'Deze vraag is op meerdere manieren uit te leggen. Ten eerste "gedachte". Wordt hiermee de inhoud van een denkact bedoeld? Dan is er geen verband met "neurologische processen die deze mogelijk maken". Een gedachte in die betekenis van het woord, bijvoorbeeld "de stelling van Pythagoras", wordt niet mogelijk gemaakt door hersenprocessen. "Gedachte" moet dus worden opgevat als een concrete denkact in ruimte en tijd, laten we zeggen als een verzameling hersenprocessen. Dan wordt de vraag: wat onderscheidt de verzameling hersenprocessen die we "gedachte" noemen van andere hersenprocessen? De vraag lijkt op een andere vraag uit de taalfilosofie: wat onderscheidt een willekeurige verzameling inktstrepen op papier van de strepen die een betekenisvolle zin realiseren? De eerste verzameling heeft geen betekenis en de tweede heeft wel betekenis (-inhoud). Toegepast op zinnen, luidt de vraag dan: "is een zin dus meer dan de onderliggende inktstrepen die deze mogelijk maken?" Het antwoord op deze vraag is ja en nee. Ja, een zin is meer dan een verzameling strepen op papier. Je kunt de betekenis van een zin dan ook niet reduceren tot die inktstrepen. Bovendien zou de zin ook op een andere manier kunnen worden gerealiseerd, bijvoorbeeld op een computerscherm of als geluidsopname. Je kunt ook "nee" antwoorden, want deze concrete zin bestaat als die inktstrepen. Hetzelfde geldt voor gedachten en hersenprocessen.'

'De criteria van identiteit van gedachten zijn niet identiek aan de criteria van identiteit van verzamelingen hersenprocessen. Gedachten en hersenprocessen zijn kortom dingen van een andere orde. Net zoals een zin niet meer is dan een reeks inktstrepen, zo is ook een gedachte niet meer dan een verzameling hersenprocessen, maar je mist wel het essentiële van het verschijnsel als je een zin enkel beschouwt als een reeks inktstrepen en een gedachte enkel als een verzameling hersenprocessen.'

Weinig deskundigheid
Hoe kijkt Lievers aan tegen het debat over de vrije wil? Winnen de empirische wetenschappen terrein op de filosofie? 'In een debat gaat het niet alleen om of je gelijk hebt maar vooral om wie gelijk krijgt. De empirische wetenschappen hebben de wind mee in de media. Het huidige tijdsgewricht is er een van verzakelijking, reductionisme, anti-geesteswetenschappen, waarin het negentiende eeuwse Bildungsideaal aan het sterven is. In die zin winnen de empirische wetenschappen aan terrein in de beeldvorming, zonder dat ze de oplossing van het probleem een jota dichterbij hebben gebracht.'

'Ik vind het niet zo verheffend. Wat mij tegenvalt is dat de neurowetenschappers niet de moeite nemen om zich te verdiepen in de filosofische literatuur, terwijl daar toch waardevolle inzichten zijn te vinden. Van de pers valt mij tegen dat ze zo weinig ruimte geven aan tegenstemmen. De deelnemers aan het publieke debat worden uitgekozen op grond van hun mediabekendheid en niet op grond van hun deskundigheid. Dat is een euvel van deze tijd, waar ook ons eigen Studium Generale aan meedoet.'

Neurobabbelaars
Volgens Tyler Burge bepaalt niet alleen de fysieke maar ook de sociale omgeving waarin we ons bevinden de inhoud van onze gedachten. Een neurologische reductie van onze gedachten schiet tekort als die deze omgevingen buiten beschouwing laat. Hieruit volgt toch niet logisch dat er een vrije wil is?

'Zoals Tyler Burge elders betoogt, zijn er tenminste drie misvattingen in het spel. Ten eerste, neurofysiologische bevindingen verschaffen weinig inzicht in psychologische verschijnselen. Ze zijn vaak beschrijvingen van wat er aan de hand is in de hersenen, wanneer je droomt of kwaad of verliefd bent, maar ze geven daarin op zichzelf nog geen inzicht en bieden daarvoor geen verklaring. Ten tweede, de neurobabbelaars verwarren verschillende niveaus van verklaring. Lang niet alle verklaringen zijn reductionistisch. Je kunt de voortplanting of de economische recessie niet verklaren op het niveau van de kwantummechanica. Net zo zijn verklaringen van neurologische verschijnselen niet op zichzelf verklaringen van psychologische toestanden. Ten derde worden door de media-aandacht voor neurofysiologische verklaringen van de menselijke geest, commissies die onderzoeksgelden moeten verdelen in de verleiding gebracht om inferieur onderzoek te financieren, waarvan de aanvragen zijn geschreven met de retoriek van de neurowetenschappen.'

'Burge laat zien dat er een niveau van autonome psychologische verklaring is van de visuele waarneming. In die verklaring maak je gebruik van het begrip representatie. Om de inhoud van een representatie adequaat te beschrijven moet je een beroep doen op de fysieke en sociale omgeving van het waarnemende individu. Net zo staat het begrip vrije wil niet op zichzelf, maar is het verweven met tal van andere begrippen, zoals morele verantwoordelijkheid, rechtvaardiging, spijt, verwachting, sympathie, vriendschap, liefde. Ons begrip van vrije wil is nauw verweven met onze morele reacties op elkaars gedrag en op dat niveau moet ook naar een verklaring worden gezocht.'

'De vrije wil wordt door neurowetenschappers, zonder dat ze over het begrip hebben nagedacht, voorgesteld als een soort kwabbetje of wormvormig aanhangsel dat ergens in de hersenen moet zitten. Wanneer ze dat dan niet vinden, concluderen ze dat de vrije wil niet bestaat, alsof woorden alleen betekenis hebben, wanneer ze staan voor een object.'

Volgende week
...hebben we geen kettingreactie. In het nieuwe jaar gaan we vol goede moed weer verder met het debat over vrije wil en het brein.

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel

Een transitie van systemen
Veel mensen zullen bij duurzame (stadse) innovaties denken aan een elektrische auto (heel hip L.A rijdt ermee), een energieneutraal huis (goede isolatie en zonnepanelen) en misschien wel die goede oude regenton. Wanneer we spreken over ‘green cities’ gaat het niet zozeer over producten, maar over systemen. Dit heeft mede te maken met de schaal van de problemen. Op dit moment leeft ongeveer de helft van de bevolking in steden, in 2050 zal dit opgelopen zijn naar 70%. Bestaande systemen zijn niet voldoende om dit op te vangen. De migratie heeft nadelige effecten op het milieu en de bereikbaarheid. Verder zijn er andere, minder voor de hand liggende gevolgen zoals lawaai, wateroverlast en hittestress (veroorzaakt door klimaatveranderingen) en kunnen er sociale spanningen ontstaan.

Uitdagingen
Wanneer we de systemen op orde krijgen kan de trek naar de stad ook veel kansen bieden, zoals economische voorspoed en werkgelegenheid. Met behulp van het 3P-systeem (people, planet, profit) maakt het USI (Utrecht Sustainability Institute) analyses op welke gebieden het mis gaat en wat er moet veranderen. Het is duidelijk dat onze huidige infrastructuur niet is berekend op zulke grote getallen mensen in kleine gebieden. Als we praten over systemen die tekortschieten moet je denken aan water- en energievoorziening, digitale systemen, transportnetwerken. Maar ook de kringloop, waarin gebruikte grondstoffen niet terugkomen. Een voorbeeld hiervan is dat we kwaliteitswater (dat namelijk schoon is) – iets wat in de toekomst schaars wordt – gebruiken om de wc door te spoelen. Eigenlijk is dat heel zonde, want het zou makkelijk kunnen met al eerder gebruikt water.

Voorbeelden uit de praktijk
Het ‘vergroenen’ van steden kan gebeuren op drie verschillende niveaus: de regio, de stad en de wijk. Het vereist maatwerk en is vaak een lang proces, maar heeft een grote impact. Zo vergroot het aanleggen van groene daken de leefbaarheid, de luchtkwaliteit, de biodiversiteit, vormen ze buffers van CO2 en verminderen ze hittestress. Zoals een bezoeker terecht opmerkte klinkt dit allemaal heel harmonieus en misschien wel utopisch, want de praktijk is toch een stuk moeilijker?

Ton Venhoeven, Rijksadviseur voor de Infrastructuur en hoogleraar Architectuurgeschiedenis en -theorie aan de TU Eindhoven, gaf een aantal fantastische voorbeelden van verduurzamende urbane projecten in de praktijk. Met zijn architectenbureau maakte hij onder andere een klimaatneutraalhuis genaamd ‘Four seasons’, dat niet ineens supergeïsoleerd is (dus geen hermetisch afgesloten ramen), maar dat werkt met bufferzones. Dit huis is 10% duurder in aanbouw dan een conventioneel huis, maar je hebt voor de rest van de levensduur geen stookkosten meer. Op grotere schaal bouwde hij de Jan Schaeferbrug in Amsterdam, een healthcampus in Finland en het sportplaza Mercatorplein in Amsterdam.

Dit laatste voorbeeld laat zien hoe zo’n duurzaam project ook een, zoals Rem Koolhaas dat noemt, social condenser kan zijn. Een gebied dat een krachtige invloed heeft op hoe mensen denken en zich gedragen. Het sportplaza ligt vlak bij het beruchte Mercatorplein, er wonen zo’n 180 verschillende nationaliteiten in de buurt en geweld is geen uitzondering. De buurtbewoners wilden graag een zwembad, maar geen gebouw. Venhoeven en zijn team bedachten een gebouw vermomd als park, overdekt met groen. Het complex wordt nu gebruikt door alles en iedereen; reumapatiënten gebruiken het zwembad voor oefentherapie doordeweeks en in het weekend is het een peuterbad. De zalen worden gebruikt voor feesten en buiten spelen jongeren, waardoor verschillende doelgroepen ook met elkaar in aanraking komen.

Megasteden
Wanneer we het hebben over verduurzaming van regio’s of steden denk we vooral aan Nederland, daar wonen wij immers. In andere delen van de wereld is de situatie veel nijpender en doemen zogenaamde megasteden op. Eén daarvan is de Indiase hoofdstad New Delhi. In die regio wonen nu zo’n 45 miljoen mensen. In 2050 zullen dat er ongeveer 90 miljoen zijn en de voorzieningen zijn nu al niet voldoende. Venhoeven werkt met zijn bedrijf samen met de Indiase overheid en bedrijven om de stad over veertig jaar ook leefbaar te laten zijn. Er zijn projecten om nieuwe urbane regio’s aan te leggen om de mensen te verspreiden en bereikbaarheid te vergroten.

Venhoeven stelt dat het probleem met veel metropolen is dat zij zichzelf niet kunnen bedruipen, doordat zij zo groot en dichtbevolkt zijn geworden. Dat zie je in Europa: wij halen onze benodigdheden vanuit de verste uithoeken. Dat zie je in Korea, dat landen in Afrika koopt voor het verbouwen van voedsel. En je merkt dat men in China het zich ook realiseert en alle grondstoffen nu voor zichzelf begint te houden. Het is zaak om te zorgen dat niet alleen Nederland, maar ook grote steden in India of Brazilië, zelfvoorzienend worden. Dat vraagt niet alleen een verandering van systemen en producten, maar ook van instelling, van overheden en individuen. Niet vanuit een moralistische overweging, maar vanuit intrinsieke motivatie. Uiteindelijk blijft in mijn hoofd zoemen dat die oude slogan ‘een beter milieu begint je zelf’ nog steeds niet achterhaald is.

Wil je meer weten over USI klik dan hier, voor meer over Ton Venhoevens projecten kun je hier terecht. De Christmas-lecture is hier terug te zien.

Als je kijkt naar dit patroon uit het Alcazar in Sevilla (een paleis), kun je ook allerlei patronen ontdekken. Je ziet driepuntige en zespuntige sterren. Op dit patroon kun je een horizontale en verticale translatie uitvoeren (verplaatsing naar beneden of boven) zodat het patroon weer op zichzelf terecht komt in het geval we doen alsof dit patroon zich oneindig vaak herhaalt. Ook als we rond het middelpunt van een driepuntige ster een rotatie maken over 120 graden gaat het patroon als geheel weer in zichzelf over. Verder kun je ook nog rotaties over 180 graden en rotaties over 60 graden bedenken die het patroon in zichzelf overvoeren. Kijk zelf eens of je het rotatiepunt kunt vinden!

Ben je geïnteresseerd geraakt? Kijk de lezing van prof. dr. Jan van de Craats eens terug over de overeenkomst tussen wiskunde en kunst

De klimaattop in Durban heeft niet geleid tot concrete afspraken. Volgens directeur Studium Generale Melanie Peters kan dat de meeste mensen echter maar weinig schelen. De klimaatdebatten gaan immers over zaken die alleen voor specialisten en politici interessant zijn. Waar is de moraliteit? Deze column verscheen oorspronkelijk op DUB.

Na de mislukte klimaattop in Kopenhagen is mijn interesse in dit soort tops heel wat bekoeld. Ook de top in Durban lijkt de afgelopen twee weken niets opgeleverd te hebben. Mijn hoop was gevestigd op Obama en politiek leiderschap van het Westen, maar de economische crisis strooide roet in het eten. Juist nu zou je moeten investeren in een andere economische orde. Ook al omdat, zoals de Engelsen zeggen 'an ounce of prevention, a pound of cure' waard is. Hoe zullen we de verzwaring van de dijken betalen? Hoe gaan we om met klimaatvluchtelingen en verminderde opbrengsten in de landbouw? De snelle winst van uitbestedingen aan China en India, komt ons duur te staan.

Toch stellen milieujuristen dat het glas half vol is. Op basis van het klimaatverdrag kunnen landen nog steeds aan hun verantwoordelijkheden gehouden worden, ook zonder het Kyoto-protocol. Ondertussen zijn er creatieve en technische maatregelen ontwikkeld zoals emissiehandel en investeringen in schone technologie. Een vriend kwam enthousiast terug uit Durban met investeerders voor duurzame bosbouwprojeten die CO2-rechten kunnen opleveren voor de armste Afrikaanse boeren. Staatssecretaris Atsma twitterde dat hij blij is dat het bedrijfsleven zoveel verantwoordelijkheid neemt.

Maar het glas is ook half leeg. Nederland gaat dankzij emmissiehandel de afgesproken 5% reductie in CO2 halen, maar deze truc heeft onze manier van produceren en consumeren op geen enkele manier veranderd. Het klimaat is een technisch issue geworden, dat op het bord van het bedrijfsleven is neergelegd. Reductie met 5% wordt een doel op zich en we vergeten waarnaar die reductie moest leiden: een omslag in denken en doen, waardoor ook de volgende stappen naar vergroening gemaakt konden worden. Met als uiteindelijk doel het beschermen van de natuur en het bestaan van mensen in de meest kwetsbare gebieden en uiteindelijk ook van ons achter de dijken.

Na zes lezingen bij Studium Generale over mensenrechten in tijden van klimaatverandering begin ik te begrijpen waardoor het het klimaatdebat is losgezongen van het bredere publieke en politieke debat. En waardoor ik zo lang kon werken aan maatschappelijk verantwoord ondernemen en toch afhaak als het over klimaat gaat. Klimaatwetenschappers spreken met klimaatjuristen en beleidsmakers. De gevolgen van een veranderend klimaat treffen ook mensen, maar mensenrechtenjuristen voeren een ander debat, net als mensenrechtenactivisten, beleidsmakers en onderzoekers. Dat het daarnaast een moreel issue betreft en ook van burgers mag verwacht worden dat ze bijdragen, is weer een ander debat, maar daar word je als publiek niet op aangesproken. Integendeel, we worden aangespoord 130 kilometer per uur te rijden op de snelweg en zonnepanelen onbelangrijk te vinden, alsof onze daden geen verband houden met wat politici het bedrijfsleven willen laten bereiken. Het issue wordt 'geframed' als een technische en economische transactie, ontdaan van moraliteit.

Gelukkig dat er spelers zijn die verantwoordelijkheid nemen. Maar er is ook nog zoiets als democratie. Bedrijven kunnen volgend jaar een andere beslissing nemen, failliet gaan of door hun aandeelhouders worden teruggefloten. We zijn misschien wat minder gaan geloven in de maakbaarheid van de samenleving, maar de markt is nog minder maakbaar en bovendien niet gemaakt om ieders belang te wegen. Democratisch besluitvorming en debat zijn niet zomaar een ideaal, maar ook een voorwaarde om op de lange duur begrip te krijgen voor de complexiteit van de uitdagingen waarvoor we staan en de verschillende situaties waarin mensen wereldwijd leven.

Een grote rol dus voor de brede Universiteit Utrecht om in elk geval de wetenschappelijke debatten op elkaar te laten aansluiten. We hebben ons voorgenomen dat duurzaamheid niet alleen zal gaan over klimaatmodellen en nieuwe energie (al zijn die heel belangrijk). Vanuit het Centrum voor Mensenrechten en het Ethiekinstituut werd al initatief genomen om verschillende denkwijzen bij elkaar te brengen in een aantal grote onderzoeksprojecten. Mijn hoop is dat het gaat lukken die te koppelen aan kennis over debat en instituties, techniek en innovatie en dat daarmee de brug kan worden geslagen naar het publiek.

Ken je netwerk
In een ideaal beeld van medische wetenschap zou de patiënt centraal staan. De life sciences zijn een vraaggestuurde wetenschap. Maar hoe kunnen we het beste beantwoorden aan die vraag? ‘Het beeld van een wetenschapper die in zijn eentje geniale uitvindingen doet in zijn laboratorium, is een geromantiseerd beeld. Wetenschap bedrijven is netwerken, je moet de juiste mensen kennen. Het is niet meer zoals vroeger, we hebben nu postacademische wetenschap’, zegt Miedema. De noodzaak te netwerken binnen een vraaggestuurde wetenschap, betekent dat je als wetenschapper ook contact moet hebben met de mensen waar de vraag vandaan komt. Miedema: ‘Voordat je start aan een onderzoek, moet je eerst praten met het afnemende veld.’

Toch zijn niet alle wetenschappers doorspekt van het belang van netwerken. Miedema illustreert dit met een pijnlijke metafoor: ‘Voetballers lezen meer over voetbal dan wetenschappers over wetenschap.’ De kennis van de relatie tussen de eigen discipline en andere ontbreekt nog wel eens. Dat kan uiteindelijk niet alleen ten koste gaan van patiënten, maar ook van hun eigen subdiscipline.

De gulden middenweg
De maakbare mens is haalbaar als er contact is tussen markt en diegenen die de keuzes maken in de wetenschap. Miedema: ‘Je moet wensen verenigen in de cockpit. Je moet het einddoel in de gaten houden en je niet beperken tot onderzoek naar één eiwit.’ Hierbij moet wel voorkomen worden dat fundamenteel onderzoek in gevaar komt. De erkenning dat we een midden moeten zoeken tussen marktgestuurd en fundamenteel onderzoek maakt debat mogelijk. Het besef dat hierover gediscussieerd moet worden is in ieder geval al een eerste stap in de goede richting.

Kijk de lezing Maakbare mens die prof. dr. Carlijn Bouten in Utrecht gaf en de lezing die prof. dr. Frank Miedema over de Maakbare mens in Eindhoven gaf terug.

Veel biologen zijn van mening dat de oorzaak van slechtere prestaties in wiskunde door vrouwen te wijten is aan het feit dat hun linkerhersenhelft (geschikt voor taal) beter is ontwikkeld dan de rechterhersenhelft (geschikt voor wiskunde). Bij mannen is dit andersom. Toch kunnen de onderzoekers de verschijnselen zoals in IJsland niet verklaren aan de hand van biologische gegevens. Emancipatie en zelfvertrouwen lijken de sleutelwoorden voor een gelijkwaardige ‘wiskundige’ wereld.

Misschien heb je de lunchlezingen hier in Utrecht wel bijgewoond. Let op, want je kunt nu ook twee lezingen bekijken die in Eindhoven zijn gehouden. 'Onze' prof. dr. Bert Theunissen sprak over de modernisering van de koe. We denken allemaal dat techniek een belangrijke rol heeft gespeeld bij de modernisering na de Tweede Wereldoorlog, maar is dat ook zo? Bekijk de lezing hier. Emeritus hoogleraar Harry Lintsen (Technologie, Innovatie en Maatschappij) gaf commentaar.

Prof. dr. Andries Meijerink (Chemie) van de UU vertelde over nano nu en straks. Wat kan er met deze technologie en zijn er ook gevaren? En hoe informeren wetenschappers het grote publiek over zo’n ingewikkelde en veelzijdige techniek? Bekijk de lezing hier. Prof. dr. Bert Koopmans (Toegepaste Natuurkunde) van de  TU/e verzorgde een coreferaat.

Woensdag 7 december stelde prof. dr. Frank Miedema de vraag of de hoge kosten in de gezondheidszorg te verdedigen zijn in een maatschappij waar de uitgaven voor de gezondheidzorg al jaren sterk stijgen. Hoe moet je de belangen van patiënten en economische factoren afwegen? Prof. dr. Carlijn Bouten reageerde. In hoeverre is de mens maakbaar?

Atomisme
Epicurus' natuurkunde en kenleer vormen de basis voor zijn ethiek. Hij is een atomist; de werkelijkheid bestaat volgens hem uit atomen en leegte. We kennen die werkelijkheid alleen via de waarneming, via de zintuigen dus. Ook de waarneming is atomair. De beelden die bij ons binnenkomen zijn 'dunne vliesjes' die van de atomen onze zintuigen binnendringen. Dat geldt zelfs voor onze voorstelling van goden en mythes en voor onze dromen. Waarneming is bovendien altijd waar, omdat ze rechtstreeks uit de werkelijkheid afkomstig is. Het zijn onze meningen over en interpretaties van wat we zien die eventueel een onwaarheid zijn.

Ook de geest en ziel zijn atomen. Atomen die als je dood gaat vervliegen. Een onsterfelijke ziel bestaat volgens Epicurus niet en er is geen leven na de dood. Goden zijn er wel, maar ook zij zijn gemaakt van stof. Ze huizen ergens ver weg tussen de planeten en bemoeien zich niet met de mensen. Epicurus is met andere woorden een empiricus in hart en nieren. Er is geen enkele reden om bang te zijn voor de goden dan wel voor de dood.

Genot of welzijn?
Uit deze empirische leer volgt haast vanzelf dat ook Epicurus' ethiek natuurlijk is. Het doel van ons leven is door de natuur bij de geboorte meegegeven en het is aan ons om dat doel te verwerkelijken. Wat is dat dan? Epicurus staat bekend als de filosoof van het genot, de aartsvader van het hedonisme, maar eigenlijk is dat een verkeerde voorstelling van zaken. Zoals veel filosofen noemt ook Epicurus 'geluk' als het doel. Bij hem bestaat geluk uit iets als 'welzijn', zegt Maarten van Buuren.

Hedonisme associëren we met ongebreideld genot, met veel eten, veel drinken en veel seks. Maar het epicurisme is juist een levenskunst van matigheid. Welzijn bestaat uit het volgen van de natuurlijke verlangens en het uit de weg gaan van de onnatuurlijke verlangens. Eten hebben we nodig om te overleven, dat zit in de natuur. Copieus dineren hebben we echter niet nodig. De beperking van de verlangens gaat best ver. Epicurus beweert zelfs dat seks geen natuurlijk verlangen is, omdat we ook zonder wel in leven blijven. Het zegt iets over de individualistische inslag van Epicurus' ethiek. En het is een duidelijk pre-darwinistisch standpunt, zou je daaraan toe kunnen voegen.

Vriendschap om het nut
Aan de andere kant doet de utilitaristische houding van Epicurus juist weer denken aan een evolutionair gegronde moraal. Als het gaat om deugden, komt de focus op het nut sterk naar voren. Deugden zijn voor Epicurus middelen om het doel - geluk - te bereiken. Dit in tegenstelling tot de deugdethiek van Plato en Aristoteles, die de deugden juist definieerden als eigenschappen die (ook) doel op zichzelf zijn. Zelfs een deugd als vriendschap is volgens Epicurus in de kern gebaseerd op nut. Dat levert nogal wat discussie op. Joep Dohmen haalt Montaigne aan, die over zijn boezemvriend zei: 'Omdat hij het was, omdat ik het was.' Dat is vriendschap ontdaan van elke nutsgedachte. Maarten van Buuren gelooft echter wel in Epicurus' opvatting dat elke vriendschap, hoe diep en waardevol die uiteindelijk ook wordt, altijd haar oorsprong vindt in het nut. Vriendschap als een natuurlijk verlangen, gebaseerd op de noodzaak tot overleven: dat klinkt toch haast als evolutionaire psychologie avant la lettre.

Gaat een natuurlijke moraal dan altijd gepaard met zo'n utilitaristische opvatting van deugden? De winst van Epicurus is dat hij laat zien dat geluk binnen ieders bereik ligt en dat angst onnodig is. Noch de dood, noch de goden hoeven we te vrezen. Het is ook mooi dat Epicurus er niet van uitgaat dat de afwezigheid van de goden leidt tot decadentie en degeneratie. Het afschaffen van angst hoeft niet per se mateloosheid met zich mee te brengen, omdat we juist worden teruggebracht naar wat de natuurlijke verlangens zijn. Maar als de relativering van waarden als vriendschap en rechtvaardigheid de prijs is die we daarvoor moeten betalen, hebben we dat er dan voor over?

Helaas is er geen opname beschikbaar van deze lezing. Kijk op de programmapagina van Levenskunst voor de overige lezingen van deze reeks.

Historische verantwoordelijkheid
Eén veelgehoord argument in het klimaatdebat is dat de ontwikkelde landen verantwoordelijk zijn voor de oplossing van het klimaatproblemen, aangezien zij de grootste veroorzakers zijn van de CO2-uitstoot en de opwarming van 0,7 graad die nu al een feit is. Deze historische verantwoordelijkheid vormt ook de basis voor het huidige Kyoto-protocol. Volgens Garvey wordt dit causale argument nu gecompliceerd doordat landen als China en India binnen enkele jaren minstens evenveel bijdragen aan de uitstoot van broeikasgassen als Westerse landen. China stoot nu al meer uit dan de VS en de prognoses laten zien dat China in 2052 zelfs per capita meer zal bijdragen aan de uitstoot dan de Verenigde Staten.

Maakt het nog uit wie als eerste vervuilde? Hebben de ontwikkelde landen omdat ze nog steeds meer cash en meer macht hebben nog steeds een grotere verantwoordelijkheid? Of zijn China en India meer verantwoordelijk omdat nu bekend is hoeveel schade CO2 veroorzaakt, terwijl dit in het negentiende-eeuwse Engeland niet zo was? Belangrijk is dat de uitstoot in China niet zozeer ten goede komt aan de Chinezen, maar voor een groot deel aan de Westerse consument. We hebben onze emissies uitbesteed.

Een nieuwe morele dimensie
Is het niet eerlijker om uit te gaan van een rechtvaardige gelijke verdeling van de hulpbronnen die er nog zijn? Dit is de basis van het Contraction and Convergence-model. In dit model mochten de ontwikkelde landen vanaf 2000 niet méér uitstoten dan daarvoor, terwijl de minder ontwikkelde landen tot 2030 de ruimte kregen, zodat hun economische ontwikkeling niet in de knop gebroken zou worden en levensomstandigheden van de bevolking nog konden verbeteren. Voorstanders van dit model zijn er al jaren onder alle gezindten: Jan Pronk al in 2000, recent de premier van India en ook Merkel en Sarkozy. Vanaf 2030 zouden alle landen minder uitstoten om de klimaatverandering beheersbaar te houden.

In de praktijk blijkt dat de uitstoot van broeikasgassen de afgelopen jaren niet is afgenomen in de ontwikkelde landen, maar is toegenomen. Bovendien is de groei in de zich ontwikkelende landen veel groter dan gedacht. Hierdoor komt de doelstelling van minder dan twee graden temperatuurstijging acuut in gevaar. Twee graden is volgens wetenschappers de bovengrens van het beheersbare. Daarboven veroorzaken zeer ingrijpende veranderingen in het klimaat allerlei problemen: stijging van het zeewaterpeil, tekort aan water en voedsel. Bij meer dan vijf graden temperatuurstijging is het denkbaar dat 95% van het leven op aarde zal uitsterven.

Onmiddellijke actie is nodig. Als we nu investeren in kolencentrales in plaats van schone energie raken we volgens het Internationaal Energie Agentschap ‘locked in’. Je kunt al voorspellen dat de uitstoot gegenereerd door die centrales de komende jaren te veel is. Dat is volgens de ethiek volstrekt immoreel, omdat we in staat zijn schade te voorkomen tegen relatief geringe kosten. Toekomstige generaties zadelen we niet alleen op met die schade, maar ook met de veel hogere kosten die dan gemaakt moeten worden om dezelfde schade te voorkomen. Klimaatverandering is ook nog eens een niet-lineair probleem. Er zijn tipping points waardoor elk beetje dat we nu genereren grote gevolgen kan hebben. Garvey is somber: misschien is het al te laat om het juiste te doen, om onomkeerbare klimaatverandering te voorkomen.

Politieke leiders en ongehoorzame burgers
Wat kunnen we doen in die situatie? Zelf het goede voorbeeld geven, hoe moeilijk dat ook is. Een moreel gegeven is dat we consequent moeten zijn en in ons eigen gedrag de dingen horen te doen, die we van anderen verwachten. En daarnaast: alles bewegen om de politieke agenda alsnog te beïnvloeden. De wereldleiders laten nu al doorschemeren dat de klimaattop die op dit moment in Durban gaande is, niet zal resulteren in een nieuw bindend verdrag. Toch zullen er politieke leiders moeten opstaan die het gewicht van het klimaatvraagstuk onderkennen en er op korte termijn werk van maken. Anders moet de burger het heft in eigen hand nemen. De bouw van kolencentrales stoppen, de kerstverlichting doorknippen. Zielig voor de kinderen die dat zo mooi vinden? Nee, want we doen het voor de kinderen, aldus Garvey.

Volgende week zal dr. Stephen Humphreys een lezing houden over de slachtoffers van klimaatverandering. Kijk de lezing van dr. James Garvey terug: Climate change victims and justice.

Een optelsom van connecties
Ben ik mijn connecties in mijn brein? ‘Absoluut. Waar zou mijn "ik" anders zitten?’ Wat zit er opgeslagen in al deze connecties? ‘Alles. Onze ervaringen, herinneringen en onze persoonlijkheid. Het is de optelsom van de connecties die bepaalt wie we zijn. Niet één of twee connecties, één los gebiedje of een "emotienetwerk", "aandachtsnetwerk" of een andere deelverzameling van gebieden, maar de continue interactie tussen de hersengebieden maakt wie we zijn. Deze communicatie bepaalt dus ook onze intelligentie (IQ) en EQ (emotionele IQ).'

‘"Reductionisme" leert dat een complex systeem bestudeerd kan worden door het uit elkaar halen en door elk onderdeel apart te bekijken. Begrijpen we de onderdelen, dan begrijpen we het geheel. Dit laat echter de interacties - datgene wat naar mijn mening juist zo belangrijk is - tussen de onderdelen buiten beschouwing. fMRI is een prachtige techniek die oorspronkelijk bedacht is om te bekijken "waar" in het brein bepaalde functies gelokaliseerd zijn. Mensen moeten een taakje uitvoeren en vervolgens wordt er gekeken waar in de hersenen verhoogde activiteit plaats vindt. Dit heeft echter - onbedoeld - bijgedragen aan het idee dat onze hersenen een verzameling zijn van losse onderdelen.’

Chaos
‘De chaostheorie van Lorenz zegt dat een vlinderslag op termijn kan uitlopen tot een orkaan ergens anders in de wereld. Misschien zo ook in onze hersenen: een kleine gebeurtenis (bijvoorbeeld één neuron dat vuurt) kan uitlopen op een totale verandering in de toestand van onze hersenen, terwijl het ook een andere complete verandering kan neutraliseren. Ons brein balanceert op de rand van chaos: "everything can happen".'

Een chaotisch systeem kan nog steeds deterministisch zijn. Het klinkt misschien wat ingewikkeld, maar toekomstige toestanden - hoe onvoorspelbaar ook - zijn nog steeds vast gelegd in de originele set van formules. Is het dan toch zo dat onze connecties, hoe complex en hoe groot ook, ons gedrag geheel huisvesten? Dat ons gedrag, hoe onvoorspelbaar ook, toch volledig vastligt?

'Hier komt, mijns inziens, de door professor Oostrom aangedragen nature/nurture-discussie om de hoek kijken. Is het nu de natuur (onze genen) of is het onze opvoeding en ervaring (nurture) die bepaalt wie we zijn? Ik zou zeggen, allebei. Veel mooier dan Sebastian Seung is het niet te verwoorden : ‘it’s in the connectome, where nature meets nurture’. Hoewel het misschien nature is die de vorm, hoeveelheid, en grove organisatie van ons connectome bepaalt, het is nurture - de omgeving, onze opvoeding, onze ervaringen - die voor de uiteindelijke finetuning van de bedrading zorgt.’

Neuraal darwinisme
Waar in de hersenen bevindt zich ons ‘ik-gevoel’? ‘Het is naar mijn mening vanuit het continue veranderende connectome en haar organisatie en efficiëntie waar ons "denken", "bewustzijn" en "ik-zijn" vandaan komen. Het waren Edelman en Tononi die als eerste suggereerden dat het misschien de "complexiteit" van het netwerk is die zorgt voor het ontstaan van bewustzijn in het brein. Een complexiteit die niet gedreven wordt door vooraf vaststaande regels, maar die uit zichzelf ontstaat uit een natuurlijke selectie van neurale events. Hun "neurale darwinisme" theorie is een sterk anti-reductionistische kijk op het brein die aangeeft dat het de complexiteit is van de hersenen die zorgt voor het ontstaan van ons bewustzijn en "ik"-zijn.’

Prof Van Oostrom vroeg: Heeft het maatschappelijk zin ons te richten op het verhogen van de efficiëntie van organisatie-uitwisseling, of moet dit noodzakelijkerwijs samengaan met gedragsontwikkeling? ‘Laat ik deze vraag primair als neurowetenschapper benaderen. Misschien dat efficiëntie van de hersenen een belangrijke rol speelt in intelligentie, maar dat wil nog niet zeggen dat efficiëntie van het hogere brein per definitie een goed iets is. Het is maar de vraag of het veranderen van de balans (naar welke kant dan ook) het gewenste resultaat oplevert. Maar het blijft een zeer interessante vraag of bijvoorbeeld bepaalde middelen de efficiëntie van gezonde hersenen (tijdelijk) kunnen verbeteren.’

Volgende week
Dr. Menno Lievers is specialist in de filosofie van de geest. Volgende week zal hij uitweiden over redenen en oorzaken, wat een gedachte is en het debat over de vrije wil vanaf een metaperspectief.

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep

Later verscheen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers

Een korte geschiedenis van de wetenschapscommunicatie
Wetenschapscommunicatie is een nog relatief jong vakgebied dat zich in de jaren ’50 in de Verenigde Staten ontwikkelde. In die tijd was dat land in een verwoedde strijd verwikkeld met de voormalige Sovjet-Unie over wie als eerste op de maan zou landen, de zogenaamde space race. Om de gigantische hoeveelheden geld die naar het ruimteprogramma gingen te rechtvaardigen tegenover de bevolking én om meer studenten naar technische opleidingen te trekken, besloot de overheid dat er over wetenschap gecommuniceerd moest worden. Tevens was er uit onderzoek gebleken dat de bevolking leed aan een zogenaamde “knowledge gap”, oftewel een gebrek in beschikbare kennis. Deelnemers moesten kennisvragen, vragen over wetenschapsprocessen en de plaats van wetenschap in de maatschappij beantwoorden. De resultaten waren weinig hoopgevend, slechts 5% van de Amerikanen was wetenschappelijk geletterd (in het Engels: scientific literacy) en 20% was geïnteresseerd in en geïnformeerd over wetenschap.

Verschillende modellen en inzichten
Om de scientific literacy te vergroten bedacht men modellen die een top-downaanpak hadden; wetenschappers of tussenpersonen presenteerden informatie aan het publiek, alsof het een leeg vat was dat gevuld kon worden. Critici zeiden dat dit niet zou werken omdat er geen context geboden werd. Vijfentwintig jaar later bleek dat waar te zijn, toen dezelfde vragen werden gesteld aan het publiek en de resultaten onveranderd bleken.

Nieuwere modellen probeerden rekening te houden met de context van de ontvanger van informatie, toch bleef de nadruk liggen op het verkrijgen van informatie en niet het begrip. Terwijl er duidelijk geen causaal verband is tussen wetenschapscommunicatie en het ontwikkelen van kennis en begrip. Ook staat ‘publiek begrip van wetenschap’ niet gelijk aan ‘publieke waardering voor de maatschappelijke voordelen die wetenschap creëert‘. Beide zijn doelen van wetenschapscommunicatie. Om die te bereiken benadrukken de huidige inzichten en modellen het belang van lokale en al bestaande kennis van het publiek. Het publiek heeft ook kennis, weliswaar andere dan wetenschappers, maar zeker niet nutteloze. Door wetenschappers en publiek samen te laten werken, dus te communiceren in twee richtingen, kan er nieuwe kennis en wetenschap gevormd worden. Samenwerking is een sleutelwoord in veel activiteiten op het gebied van wetenschapscommunicatie. Hierbij moet je denken aan beleidsprocessen en beslissingen die genomen worden naar aanleiding van referenda, discussies, workshops en ‘stakeholder’-dialogen.

Waar passen infographics in dit verhaal?
Om te kijken welke rol infographics mogelijk kunnen spelen in wetenschapscommunicatie stelde ik mijzelf drie vragen. Hoe verhouden infographics zich tot de theorie van wetenschapscommunicatie? Er zijn twee grote stromingen in de wetenschapscommunicatie, die van transmissie (“het publiek is een leeg vat”) en die van transactie (“er moet interactie zijn tussen wetenschap en publiek”). Er vindt nu een shift plaats van de eerste naar de tweede vorm. Mijns inziens komt het merendeel van de mensen echter meer in contact met het klassieke model, namelijk via kranten, televisie of misschien wel een lezing van Studium Generale. De interactieve activiteiten kom je niet zo vaak tegen, tenzij je er naar op zoek gaat, en dat impliceert dat je eigenlijk al geïnteresseerd bent. Infographics zijn bij uitstek geschikt voor massamedia en dus te gebruiken bij activiteiten gebaseerd op transmissie . Ten tweede vroeg ik mij af: Hoe ver strekt het vakgebied van de infographics zich en wat is eigenlijk hun doel? Een vraag die hiervan in het verlengde ligt is: Waarom wil je data visualiseren, wat zijn de voordelen ten opzichte van tekst? Hiervoor wendde ik mij tot het vak information visualisation en de cognitieve wetenschap.

Waarom infographics en niet gewoon een lap tekst?
Het vertalen van ‘ingewikkelde’ wetenschappelijke kennis voor het grote publiek is voor de wetenschapscommunicator een puzzel. Je moet schuiven met de puzzelstukjes, in dit geval de modellen, met verschillende media, de toon en de vorm, om tot een begrijpelijk geheel te komen. Voor de vorm kun je kiezen tussen tekst, plaatjes of een combinatie van beide. Vaak kunnen plaatjes complexe inhoud begrijpelijker en inzichtelijker maken. Infographics zijn onderdeel van de informatievisualisatie, het onderzoeksveld dat gericht is op het versterken van cognitie van patronen en trends in abstracte datasets, door manieren te ontwikkelen om waarden in kaart te brengen op visuele wijze. Zo geeft het inzicht in het effectief omzetten van data, in de vraag welke kleurenschema’s aanspreken en in het algemeen waar een goede werkzame infographic aan moet voldoen. De cognitieve wetenschap leert dat visualisatie een natuurlijke manier is om iets te onthouden en te leren. Veel van onze herinneringen zijn visueel opgeslagen. Als je autosleutels kwijt bent kan het helpen je in te beelden wat je ermee hebt gedaan om ze weer te vinden.

Infographics zijn naar mijn mening een zeer geschikte tool in de wetenschapscommunicatie, ongeacht welk model je gebruikt en los van de specifieke activiteit. Er vindt altijd ergens overdracht plaats van wetenschappelijke informatie, om die te vergemakkelijken en de boodschap blijvend over te brengen is visualisatie een goede manier. De belangrijkste voorwaarde is dat de infographic van hoge kwaliteit is en aan een aantal kenmerken voldoet:

• De Gestaltregels in acht nemen.
• Rekening houden met de doelgroep.
• Visueel aantrekkelijk zijn maar niet te veel opmaak, zoals Edward Tufte ons leert.
• De data weergeven. Klinkt als een inkoppertje, maar er zijn genoeg infographics die eigenlijk inhoudsloos zijn wanneer je er kritisch naar kijkt.
• Verder is een infographic uitermate geschikt voor communicatie op het internet, omdat het een populaire zoekterm is. Ook kun je op internet een interactieve (oftewel ‘doorklikbare’) infographic zetten.

Lees nog veel meer over infographics in het dossier!

Vijftig jaar later is hetzelfde aan de hand, hoewel de rol van beeld en narratief omgedraaid zijn. De vrouwen in Desperate Housewives lijken vrij, afgaande op de beelden: je ziet open kaders waardoor de vrouw zich vrij kan bewegen en de vrouwen kleden zich onafhankelijk. Toch zegt het verhaal dat de vrouwen alles behalve vrij zijn. Met elke vrouw die Wisteria Lane verlaat (de straat waar de serie zich afspeelt), gebeurt iets naars. Een ongeluk, ziekte of mislukking volgt. Wat is er toch mis met de vrouw in de media?

Als je het over vrouwen in de media hebt, gaat het al snel over seks. Op tv, internet en in blaadjes worden vrouwen vaak geassocieerd met of gebruikt voor seks. Sex sells. So what? Bij het derde en laatste Grote Media Debat ging het om seks en sekse.

Het probleem
Er is wel degelijk een probleem volgens prof. dr. Liesbeth Woertman, die de relatie tussen seksualiteit en lichaamsbeeld onderzoekt. Het beeld van de vrouw in de media is eendimensionaal en ook seks is niet in al zijn facetten te zien. Er is niet eens sprake van seks, volgens journaliste Marian Donner, maar enkel van geobjectiveerde naaktheid: ‘We worden gereduceerd tot ons lichaam.’ Het gevoel en de menselijkheid ontbreekt. Door het lichaam als object te zien, komen we steeds verder van onszelf af te staan, omdat de beelden ons vervreemden van onszelf.

Het probleem wordt concreet in jongeren die steeds onzekerder over hun lichaam zijn. Voordat zij fysiek in aanraking komen met seks, vormen jongeren een beeld van het fenomeen op basis van de beelden, zegt Woertman. De beelden tonen ons een ideaalbeeld van het lichaam dat niet te bereiken is. Dat zou niet zo’n probleem zijn als er een paar van die beelden per dag langs zouden komen, maar het zijn er zoveel dat we de meeste niet eens bewust waarnemen. De hoeveelheid maakt het onmogelijk bij elk beeld stil te staan en te bedenken dat de beelden de werkelijkheid niet representeren. Het ideaal wordt er stevig in gehamerd. Durf je als zestienjarige dan nog maar eens bloot te geven in de douche na het sporten.

Mediawijsheid
Moeten we op middelbare scholen, of misschien al op basisscholen,  het vak ‘mediawijsheid’ invoeren? Dat creëert in ieder geval bewustwording en maakt meer ruimte voor het erkennen van de afstand tussen werkelijkheid en beeld. Donner zou dit een verstandig idee vinden, ‘maar de invulling zou erg moeilijk zijn’. Ook Vermeulen vindt het geen gek idee, maar ziet dezelfde beren op de weg. Vermeulen merkt er wel bij op dat het vak ‘mediawijsheid’ misschien niet noodzakelijk is. Op internet en in sociale media zijn al veel verschillende perspectieven te vinden en zo hier en daar vind je wel degelijk ook kritiek en reflectie op de huidige beeldcultuur.

Aandachttrekkerij
We kunnen ook heel anders naar de hele discussie kijken. Filosoof prof. dr. Bas Haring, neemt in zijn column het perspectief aan van de bioloog. Zo bezien faciliteren de media een heel fundamentele behoefte van elke soort die verdeeld is in twee seksen. Waar mannetjes en vrouwtjes DNA moeten uitwisselen, moet er aandacht getrokken worden. In het geval van de mens moeten de mannetjes meestal hun best doen de aandacht van de vrouwtjes te winnen. Zouden de media niet meer zijn dan een manier om aandacht te trekken? Haring trekt zijn stelling nog meer naar het extreme: de media maken seks mogelijk. Of hij gelijk heeft is de vraag. Het is in ieder geval een stelling om over na te denken.

Lezing gemist? Hier kun je het derde Grote Media Debat terugzien.

Zag ik een man met zeven vrouwen

Elke vrouw droeg zeven tassen

In elke tas zaten zeven katten

Elke kat had zeven jongen.

Jongen, katten, tassen en vrouwen.

Hoeveel gingen er naar de lezing?

Het ligt aan welke kant de mannen,vrouwen en katten op gingen, maar we nemen aan dat allen op weg waren naar de lezing van Studium Generale. Dan waren er dus 7 vrouwen met in totaal 7x7=49 tassen waarin 7x7x7=343 katten zaten en 7x7x7x7=2401 jongen. Daarnaast was er de man en jijzelf op weg naar SG. Dus in totaal 2802 bezoekers van de lezing.

Deze berekening heeft te maken met een onderdeel van de wiskunde, de combinatoriek. Combinatoriek heeft te maken met tellen. Dat dit niet altijd op dezelfde manier gaat, zul je in het volgende voorbeeld zien. Stel, er is een klas van 20 mensen en er moet een groepje van 3 personen gemaakt worden. Op hoeveel manieren kun je dit groepje samenstellen? We moeten hierbij opmerken dat de volgorde waarin dit groepje samengeteld wordt, niet uitmaakt. Of je eerst Rick kiest, dan Laura en dan Jessie of eerst Jessie, Laura en dan Rick, je hebt hetzelfde groepje. Hoeveel soorten van zo’n zelfde groepje heb je dan? De namen Rick, Laura , Jessie zijn op 6 manieren te plaatsen.

Je kunt op 20x19x18 = 6840 manieren drie mensen uit een groep van 20 kiezen. Omdat de volgorde van het kiezen van personen niet relevant is, moeten we nog dezelfde groepjes weghalen uit de 6840 mogelijke groepjes. We hebben net gezien dat er steeds 6 van dezelfde groepjes zijn, dus moeten we 6840 nog delen door zes. 6840/6=1140. Er zijn 1140 verschillende groepjes van 3 te maken uit een groep van 20 personen. Dit noemen we in de wiskunde combinaties. De volgorde is dan niet van belang.

Bij faculteiten is de volgorde wel van belang. Stel dat je uit de 20 mensen weer een groepje van 3 kiest. De eerste die je kiest, moet het bord schoonmaken, de tweede koffie halen en de derde de planten water geven. Nu maakt het wel uit in welke volgorde iemand wordt gekozen. Nu zijn er wel 6840 verschillende groepjes te maken.

Mensen verschillen nogal in hun houding ten opzichte van nieuwe technologieën. Grofweg zijn er volgens de makers van de test vier hoofdtypen te onderscheiden: ambassadeurs, sceptici, functionalisten en bezorgden. Ambassadeurs omarmen nieuwe technologie en vinden dat de ontwikkeling ervan zo min mogelijk gehinderd. Sceptici geloven niet zo in het idee dat technologie tot maatschappelijke vooruitgang leidt, maar zien ook weinig in het reguleren van technologie. Functionalisten zien veel voordelen aan nieuwe technologie, maar wijzen erop dat de ontwikkeling van technologie wel moet worden gereguleerd. Bezorgden schatten de risico’s hoger in en pleiten voor bescherming van mensen tegen de mogelijk negatieve gevolgen van technologische ontwikkelingen.

Wat je basishouding ook is, je laten informeren over de feiten kan nooit kwaad. Studium Generale liet al eerder wetenschappers aan het woord over de technologieën die in de test aan bod komen. Zo sprak drs. Sander Hol over CO2-opslag in de aarde, vertelde prof. dr . Carlijn Bouten over het kweken van menselijk weefsel, debatteerden we over de mogelijkheden en risico’s van nanotechnologie onder de noemer Nano is groot en bespraken we de impact van social media op identiteitsvorming. Angst, ook voor nieuwe technologie, komt vaak voort uit onbekendheid. Het is de taak van de wetenschap deze angst te ontmantelen, volgens prof. dr. ir. Sander Bals. Dus ontdek je technotype en laat je informeren!

De manier waarop kennis ontstaat, verandert sneller dan we denken. Dat constateert directeur Studium Generale Melanie Peters. Internet helpt om op ingenieuze wijze 'mierenhopen' te bouwen. Deze column verscheen oorspronkelijk op DUB.

Burgemeester Rob van Gijzel zei op de radio dat de slimme regio Eindhoven niet bestaat. Het gaat om slimme mensen. Toch is dat niet waar, want alle slimme mensen bij elkaar presteren meer dan de som der delen. Driehonderd bedrijven werken bijvoorbeeld samen aan een enkele chipmachine die verkoopt voor 50 miljoen, aldus van Gijzel.

Zwermintelligentie wordt dat genoemd door de Amerikaanse journalist Steven Johnson. Het is net als bij een mierenhoop, een intelligente constructie die ontstaat ondanks de beperkte geestkracht en communicatievermogens van de kleine dieren en die lang nadat de mieren dood zijn overeind blijft. Dat geeft te denken over wat intelligentie is. Het brein van de enkeling of de zwerm? Studium Generale organiseert hierover dit voorjaar een lezingenreeks. Wat Van Gijzel bedoelt is natuurlijk dat je je niet zomaar kunt voornemen een slimme regio te zijn door een gebouw te openen of een bordje met 'slimme regio' onder je plaatsnaam hangen. De regio ontstaat door al die mensen.

Toch is de universiteit wel zo'n gebouw waarbinnen je jezelf voorneemt slim te doen. Er is natuurlijk al een zwerm van onderzoekers en een cultuur die in de lucht hangt en overgebracht wordt op studenten. Maar het gebouw van de universiteit lijkt toch het meest op het kasteel dat mijn dochtertje tekent, met een enkele hele kleine kabouterdeur onderin en bovenin wat raampjes waar de princes uit zwaait. Hoe ontstaat daar omheen een slimme regio? Het kabinet wil dat een paar kastelen samen bedenken wat slim is, patent aanvragen en dat in de schatkist bewaren totdat een prins op een paard er goudstukken voor over heeft. Lees het boekje van onze decaan Frank Miedema en zie dat de meeste innovatie zo niet tot stand komt. Ook al lijkt het modern, het is wetenschap 1.0.

In Eindhoven ging het ook andersom. Daar kwam de vraag al van de afnemer, degene die een chipmachine wilde bouwen. Moet je de vraag dan eerst aanwakkeren en kun je dat sturen met geld of beleid? En geldt voor hightech hetzelfde als voor zorg, onderwijs en bestuur, die overigens niet voorkomen in de kabinetsplannen (behalve zorg, ongeveer gereduceerd tot beeldverwerkende apparatuur)?

Volgens mij moet de vraag toch ergens tussen al die mensen ontstaan, dat is wetenschap 3.0. Ik begin te geloven dat dat simpeler zal zijn dan we denken en dat de universiteit snel gaat veranderen. Voor de zomer las ik een leuke paper van journalist Erno Mijland over social media in het onderwijs. Een leerlinge had voor haar biologiewerkstuk over voeding en zout haar vraag uitgezet op Facebook, Martijn Katan gemaild over wat ze onduidelijk vond, een oom die kok was in een verzorgingshuis geconsulteerd, een discussie georganiseerd online en kwam met een origineel en goed werkstuk. Bij mij veranderde het beeld over leren en nieuwe media.

Ik dacht altijd aan ingewikkelde communicatiesystemen, ultrasnel internet dat via jouw oogbewegingen je leerstijl analyseert en daarop anticipeert. Maar dit is allemaal 'simpele' consumentensoftware. Door al die simpele toepassingen samen, verandert het onderzoek en wordt een andere community er bij betrokken. Zo deed onze stagiaire voor de zomer onderzoek naar wiskundeangst en hield contact met de respondenten via Facebook en Twitter, waardoor ze resultaten snel kon terugkoppelen en de groep betrokken kon houden.

Open access en de weblectures van Studium Generale zijn nog niet helemaal simpele software, maar ook daardoor weten we heel veel meer mensen te betrekken bij de universiteit. Kon dit niet zonder internet? Misschien wel, maar het internet versnelt dit proces en helpt zeker om anders tegen kenniscreatie aan te kijken, wat Johnson noemt: rethinking intelligence!

Valorisatie en de link met de samenleving komen niet alleen uit de torenkamertjes, maar via het internet dat door de dikke muren van het kasteel heen gaat op allerlei niveaus. De kennisspecialisten staan in open verbinding met de samenleving. Hun taak blijft de informatie te ordenen, theorieën te vormen en te reflecteren, maar ze kunnen makkelijker gevonden worden door anderen. Waar zit dan de intelligentie? In de universiteit, maar meer nog in het samenspel van al die betrokkenen.

Zachte verplichtingen versus harde eisen
Met de vorming van het UNFCCC in 1992 ontstaat er een raamwerk waarbinnen voor het eerst internationale afspraken op het gebied van klimaatverandering van kracht worden. De belangrijkste doelstelling voor de participerende landen was het maken van afspraken om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. Deze afspraken waren echter ‘zacht’; landen waren zelf verantwoordelijk voor de uitvoering van de plannen en er werden geen concrete doelstellingen geformuleerd. Met het Kyoto-verdrag uit 1997 kwam daar verandering in. De landen die dat verdrag ondertekenden verplichtten zichzelf en elkaar om de totale emissie van broeikasgassen tussen 2008 en 2012 met ten minste 5 procent te verminderen ten opzichte van 1990. Daarnaast werd van de ontwikkelde landen verwacht dat zij een voortrekkersrol zouden spelen bij het bestrijden van de klimaatverandering, aangezien zij daar grotendeels verantwoordelijk voor zijn.

Nu de Kyoto-afspraken bijna aflopen, kan gesteld worden dat ze succesvol zijn geweest in de kortetermijndoelstelling. Veel landen hebben daadwerkelijk de afgelopen jaren hun CO2-uitstoot verminderd. Tegelijkertijd moet geconstateerd worden dat het bij lange na nog niet genoeg is. De komende jaren zal de CO2-uitstoot nog veel drastischer omlaag moeten, willen de gevolgen van de klimaatverandering enigszins beheersbaar blijven. Om dat te kunnen bereiken is er een nieuw, liefst bindend verdrag nodig. In Durban vergadert de UNFCCC over zo’n nieuw verdrag. Dotinga is echter sceptisch over de haalbaarheid ervan. Er zijn op dit moment te grote verschillen tussen de koersen die de verschillende landen volgen en de bereidheid om tot harde afspraken te komen lijkt ook te ontbreken.

Afspraak is afspraak
Toch zijn er genoeg aanknopingspunten om de CO2-uitstoot aan te pakken. Dotinga ziet mogelijkheden voor een betere integratie van mensenrechten en milieurechten. Door mensenrechten een rol te laten spelen, zou het klimaatvraagstuk veelomvattender worden. Daarnaast is het zo dat alleen de bindende afspraken van het Kyoto-verdrag in 2012 verlopen. Het verdrag op zichzelf blijft van kracht. Mocht de klimaattop in Durban niet het gewenste resultaat opleveren, dan zijn er nog altijd de eerdere verdragen die staten opdragen iets aan de klimaatverandering te doen. Het maken van internationale wetten op het gebied van klimaatverandering is een langdurig en moeilijk proces, maar het is onmiskenbaar dat het loont.

Volgende week zal Dr. James Garvey een lezing houden over de slachtoffers van klimaatverandering. Kijk de lezing van Harm Dotinga hier terug: Climate change in international law

De financiële sector heeft de afgelopen decennia te veel gefocust op kortetermijnwinst en steeds complexere producten, en te weinig op de klant. De crisis heeft de zwakke plekken van het systeem blootgelegd. Het moet weer veiliger, simpeler en soberder, is nu het credo. De sector moet zodanig ingericht worden dat essentiële functies van banken, zoals het regelen van het betalingsverkeer, nooit in gevaar kunnen komen. Nieuwe financiële producten moet vooraf aan een toets onderworpen worden, net zoals voedingsmiddelen en medicijnen. Op de werkvloer moet meer ruimte komen voor diversiteit en de morele kant van bankieren.

Het SFL pleit ervoor het momentum van de crisis te gebruiken om fundamentele veranderingen aan te brengen. Het lijkt de steun te hebben van de Nederlandse bevolking. Onderzoeksbureau Motivaction peilde de meningen en concludeerde dat de grote meerderheid van de Nederlanders bezorgd is over de financieel-economische situatie en hoopt op verandering. Ook heeft de bevolking bijna even weinig vertrouwen in bankiers als in politici.

De aanwezige bankiers en politici gaven aan welwillend tegenover de conclusies en aanbevelingen te staan, elk natuurlijk met hun eigen mitsen en maren. Zo zeiden de bankiers dat het betalen van bonussen al ver is teruggedrongen en dat in Nederland lang geen sprake is van ‘Amerikaanse praktijken’. Ronald Plasterk kondigde aan binnenkort met een motie te komen om bonussen wettelijk aan banden te leggen.

Het vervolg
Zoals gezegd is dit nog maar een tussenstand. Het Sustainable Finance Lab gaat in het voorjaar door met een tweede reeks discussieavonden. Dan zal het minder over de financiële sector zelf zal gaan, en meer over de vraag hoe zij kan bijdragen aan een duurzame economie.

Kijk voor meer informatie en alle opnames op de website van het Sustainable Finance Lab. Lees ook eens eerdere nieuwsblogs over het SFL terug, de eerste vind je hier.

Een op rechtsgevolg gerichte wil
Als de discussie rondom vrije wil ergens praktisch relevant voor is, dan is het wel het recht. Heel simpel gezegd moet iemand die een misdaad pleegt een sanctie opgelegd krijgen om drie redenen: verbetering van de misdadiger, het afschrikken van misdadigers in spe en vergelding oftewel boetedoening. Deze laatste functie zou geen grond hebben als we niet zelf kiezen wat we doen. Je hoeft toch niet te boeten voor iets waar je niets aan kunt doen? Het recht moet dus wel stelling nemen in het vrije wil debat. En? Wordt in het recht uitgegaan van een vrije wil?

Van Oostrom: 'Er is in ons huidige private rechtsstelsel sprake van een rechtshandeling als er sprake is van "een op rechtsgevolg gerichte wil, die zich door een verklaring heeft geopenbaard". Cruciaal is dus dat er met de handeling rechtsgevolg wordt beoogd. Als voorbeeld kan worden gedacht aan de student die in de kroeg een biertje bestelt. De bedoeling van de student zal zijn dat hij het biertje op kan drinken. Dat zojuist een overeenkomst van koop en verkoop is gesloten zal (om vele redenen) aan hem voorbij gaan. Dat uit de overeenkomst veel meer gevolgen kunnen voortvloeien dan slechts de eigendomsovergang van het bier, al helemaal. Toch gaan we in het recht ervan uit dat de gevolgen van de overeenkomst, ook die welke niet vooraf vaststaan omdat ze voort kunnen vloeien uit de redelijkheid en billijkheid, door de student en de barkeeper gewild zijn.'

Ja en nee
Toch laat het Burgerlijk Wetboek ruimte over voor situaties die hier van afwijken. Wanneer 'geestesvermogens tijdelijk of blijvend zijn gestoord', dan kan dergelijk ontbreken van een wil een rechtshandeling vernietigen. Het antwoord op de vraag van Verstraten of de mens nog verantwoordelijk gesteld kan worden voor haar daden, luidt dus ja en nee volgens Van Oostrom:

'Vorenstaande betekent dat enerzijds in het recht weliswaar uitgegaan wordt van een vrije wil, maar ook dat de tweede vraag (of een beroep op 'ik ben mijn brein' (en kan er dus niets aan doen) kans maakt in de rechtszaal), met een voorzichtig ‘ja’ kan worden beantwoord. Indien aan te tonen valt dat er geen sprake was van vrije wil (bijvoorbeeld vanwege een geestelijke stoornis), zal de verrichte rechtshandeling nietig of te vernietigen zijn. Om te kunnen bepalen of hiervan sprake is, wordt tot dusver met name gebruik gemaakt van medische verklaringen van bijvoorbeeld psychiaters. Zou echter de opvatting postvatten dat de ‘hardware’ de aanstichter van de wilsonbekwaamheid is, dan is het voorstelbaar dat dit moet worden aangetoond door neurowetenschappers.'

Maar wat nu als blijkt dat de 'hardware' van alle mensen dusdanig in elkaar zit dat iederéén wilsonbekwaam is? Het hele rechtssysteem zou op de schop moeten en we zouden van voren af aan kunnen beginnen. Volgens Van Oostrom is dit geen optie: 'Het omgooien van dit systeem is virtueel onmogelijk, mede gezien de samenhang met internationale rechtsstelsels en de bestaande instituties als contractsvrijheid en aansprakelijkheid.'

Duivels dilemma
Dat iets onwenselijk is, maakt echter niet dat het feitelijk ook niet zo is of zou moeten zijn. Als iemand niets kan doen aan wat hij doet, moeten we hem daarvoor niet straffen. Van Oostrom ziet hier een lastig probleem, maar heeft wel een tegenargument. 'De tegenwerping dat het niet ethisch zou zijn om iemand op te sluiten die hier niets aan kan doen, kan worden beantwoord in die zin dat het ook onethisch is om hen die gruweldaden verrichten ongestraft te laten. De vraag naar vrije wil in het recht in samenhang met de stelling dat wij ons brein zijn, levert derhalve een duivels dilemma op, dat naar ik meen niet medisch, filosofisch of juridisch, maar politiek opgelost zal worden en wel naar de stand van de dan geldende publieke opinie.'

Volgende week
Aanstaande maandag buigt neurowetenschapper dr. Martijn van den Heuvel zich over de lichaam-geestkwestie. Volgens Van den Heuvel ben je je connecties. Van Oostrom-Streep stelt hem de vraag: 'Wanneer onze (neurologische) connecties samenhangen met ons IQ, wat is dan de invloed hiervan op ons gedrag? Is een hoger IQ rechtstreeks van invloed op ons gedrag, of is dit meer een kwestie van EQ (emotionele intelligentie)? Of bevinden we ons daarmee in de aloude nature/nurture-discussie? Heeft het maatschappelijk gezien zin om ons te richten op het verhogen van de efficiëntie van organisatie-uitwisseling, of moet dit noodzakelijkerwijs samengaan met gedragsontwikkeling?'

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Frans Verstraten

Later verscheen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers

Op de tweede avond naar aanleiding van De andere wang, over vergeving en vergelding, ligt het accent op de maatschappelijke aspecten. De samenleving krijgt steeds meer de trekken van een schuld- en afrekencultuur. ‘Je recht halen’ is het antwoord op alles wat je overkomt, of dat nu toe te schrijven is aan een bedrijf, een persoon, de natuur of gewoon het lot. En dat terwijl een meer vergevingsgezinde instelling veel rust en evenwicht kan brengen – zowel voor jezelf als in de wereld. 

Nieuwe en Oude Testament
Cultuurtheoloog Frank Bosman vertelt over vergeving in de christelijke traditie. In het Nieuwe Testament verbindt Jezus vergeving aan het universele principe van de wederkerigheid. ‘Ik doe iets voor jou, opdat jij iets voor mij doet.’ Dit betekent niet dat ik iemand vergeef om vervolgens zelf door diezelfde persoon ook vergeven te worden. Het is algemener: als ik jou vergeef, zal ooit ook iemand mij vergeven. Een geruststellende gedachte, die eerder lijkt te berusten op vertrouwen dan het wantrouwen van de boze burger die altijd in zijn recht meent te staan.

Op de eerste avond van het tweeluik georganiseerd in samenwerking met SLAU, kwam al naar voren dat vergeving tijd vergt. Maar ook op deze wederkerige manier is vergeving dus iets wat zich uitstrekt in de tijd. Het (her)vinden van evenwicht gaat nu eenmaal niet van het ene moment op het andere. Evenwicht en balans, dat zijn ook woorden die rechtsfilosoof Andreas Kinneging benadrukt als hij ingaat op de vraag wat vergeving nu eigenlijk is. Hij haalt een andere grondregel aan, die eerder lijkt te wortelen in het Oude Testament: ‘Op schuld moet boete volgen.’ Dus toch vergelding? Ja, maar die vergelding bestaat uit boete doen en dat kan ook betekenen: berouw tonen. Als de dader berouw voelt voor wat hij gedaan heeft, is de straf en dus de vergelding uitgevoerd en vergeving op zijn plaats.

Berouw en evenwicht
Vergelding en vergeving staan in deze zin niet haaks op elkaar. Beide hebben te maken met een evenwicht dat hersteld wordt. Dat gaat niet zonder dat er al een balans aanwezig is: tussen de daad en het berouw van de dader, en het lijden van het slachtoffer. Pas dan kan via vergeving het evenwicht hersteld worden, ten eerste tussen dader en slachtoffer als individuen en ten tweede in de maatschappij. Dat berouw daarbij echt een eerste vereiste is, werd wel duidelijk uit het indrukwekkende verhaal van Jack Keijzer, wiens zoon Pascal op zestienjarige leeftijd werd vermoord. Omdat de dader mijlenver verwijderd lijkt van enige vorm van spijt of berouw, zal vergeving wel nooit een optie zijn. Die gruwelijke moord was ook nog maar kort geleden – in 2007. En tijd is een cruciaal onderdeel van vergeving, misschien ook wel van berouw. Je zou het kunnen zien als de weegschaal die uit evenwicht is geraakt en die tijd nodig heeft om weer in balans te komen. De bewegingen bedaren en ten slotte is er weer evenwicht.

Tot tien tellen
Het is lastig om een discussie te voeren over tegelijkertijd zo’n onvoorstelbare menselijke tragedie en dat wat ‘het korte lontje’ wordt genoemd, een dagelijkse ergernis op straat. Kun je die twee wel echt met elkaar in verband brengen? Vanuit het perspectief van de oplossing misschien wel. Het is misschien niet vergevingsgezindheid, maar eerder tijd waar het ons aan ontbreekt. ‘Eerst tot tien tellen’ is misschien een grondregel die aan de andere twee kan worden toegevoegd.

Lees hier het nieuwsblog over het eerste deel van het tweeluik over vergeving en vergelding: Vergeven, vergelden, verraden.

Daniel Tammet heeft ook bijzondere eigenschappen door het savant syndroom. Hij ziet de eerste 10.000 positieve getallen elk in een andere kleur, vorm, textuur en gevoel. Hij ziet de uitkomsten van moeilijke berekeningen in een soort kleurrijke landschappen. Bovendien kan hij ook voelen of een getal priem is of niet. Een priemgetal voelt als lelijk en een deelbaar getal voelt mooier. Hij zegt bijvoorbeeld over het getal 25 dat het een soort getal is dat je uit zou nodigen op je verjaardagsfeest. Tammet is tevens recordhouder bij het snelst en de meeste decimalen opnoemen van pi. Hij kon 22.514 decimalen opnoemen in 5 uur en 14 minuten.

Tammet kan ook heel snel talen leren. Hij spreekt inmiddels Engels Spaans, Frans, Duits, Fins, Litouws, Roemeens, IJslands, Welsh en Esperanto. Hij leerde IJslands zelfs in 1 week spreken bij wijze van een weddenschap. Daniel Tammet heeft ook een eigen taal ontwikkeld: het Mänti. Voor bewijs van deze ongelofelijke eigenschappen, kun je dit YouTube filmpje bekijken.

'You furnish the pictures, and I’ll furnish the war.'

De overheid heeft niet altijd belang bij de waarheid. Er kan nogal wat op het spel staan. ‘The first casualty of war is truth’, aldus Klep. Thomas Loudon, mede-oprichter van de internationale online nieuws organisatie VJ Movement en voormalig Midden-Oosten correspondent voor onder meer de NOS en Radio 1, wantrouwt de overheid als het op conflictgebieden aankomt. Neem bijvoorbeeld Uruzgan. De politiek wil hun acties rechtvaardigen en daarom moeten ze constant de situatie uitleggen. ‘Uitleggen betekent in deze context hun eigen gelijk uitleggen, of ze nu gelijk hebben of niet’, aldus Loudon. Joeri Boom, redacteur bij De Groene Amsterdammer, reist regelmatig naar conflictgebieden en is inmiddels elf keer in Afghanistan geweest. Hij geeft als voorbeeld het communicatieplan van de missie in Uruzgan, waarin staat dat er ‘een strakke regie’ gevoerd moet worden omdat Nederland een cultuur van openheid kent. De woordvoerder lijkt hier indirect de opdracht te krijgen voorzichtig te zijn met wat hij of zij naar buiten brengt.

De wereld door een rietje
Wat kunnen journalisten nu doen om tot een zo objectief mogelijk beeld te komen? Joeri Boom heeft de ervaring dat je als ‘unembedded’ journalist perspectieven kunt benaderen die als ‘embedded’ journalist (aan de hand van PR) voor je verborgen blijven: ‘Als embedded journalist is het alsof je de wereld door een rietje bekijkt.’ Belangrijk voor de thuisblijver is om te beseffen dat maar één op de achttien (!) journalisten unembedded is.

Boom waarschuwt ook niet te bezwijken voor de tijdsdruk. ‘Snelheid maakt verslaggeving onbetrouwbaar. Als een verhaal zes weken nodig heeft, dan moet je die daarvoor nemen.’ Klep beaamt dat je ook als expert aan het thuisfront de druk van snelle berichtgeving moet kunnen weerstaan. Zo werd hij om kwart over acht gebeld om commentaar te geven op het incident waarbij drie militairen gevangen waren genomen bij een evacuatieactie in Libië. Het incident was nog geen kwartier oud. ‘Dan moet je gewoon zeggen dat je het niet weet’, aldus Klep.

There’s more than one truth
Goede berichtgeving over conflicten staat of valt niet slechts bij de overheid en journalisten. Ook de ontvanger heeft verantwoordelijkheid voor de manier waarop hij of zij nieuws binnenkrijgt. ‘Realtime’-verslaggeving via Twitter en Facebook lijkt misschien objectiever omdat ze directer tot ons komt, toch kan ook deze informatie verdraaid zijn. Sociale media als Facebook, Twitter en YouTube zijn door bijvoorbeeld Israël gebruikt om de publieke opinie te sturen over hun aanval op het Turkse schip Mavi Marmara. Loudon toonde een korte film waarin de mogelijkheid van manipulatie op deze manier duidelijk gemaakt werd.

De ontvanger moet zich niet beperken tot één laag van informatie. Hij of zij zou naast nieuws en actualiteitenprogramma's eens een achtergrondartikel moeten lezen. Dr. Beatrice de Graaf, werkzaam bij het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme, maande ons in haar column tot iets radicaals: ‘Zet de tv eens een paar dagen uit.’ Als je naar tv kijkt onthoud je de mitsen en maren niet, of er is geen tijd voor. In een goed artikel komen de bijzinnen tenminste binnen. ‘There is more than one truth’ is de slogan van Loudons VJ Movement, en ook die andere waarheden moet je je proberen eigen te maken.

Wil je meer spannende anekdotes horen en het debat in zijn geheel terugkijken? Dat kan hier.

Prof. dr. Wiljan van den Akker, decaan van de Faculteit Geesteswetenschappen aan de UU, plaatst de fraude van Stapel in perspectief. In alle sectoren heb je fraudeurs, mensen die vals spelen en zo delen in de lusten maar niet in de lasten. Het is naïef te denken dat deze mensen in de wetenschap ontbreken. De fraude heeft volgens Van den Akker weinig te maken met prestatiedruk. Bär is het hiermee eens. We mogen druk niet accepteren als excuus. Bovendien, voegde Van den Akker eraan toe, zijn de fraudeurs van nu van de generatie die eindeloos mocht studeren.

Cursus ethiek?
Maar hoe zorgen we er nu voor dat de studenten van nu niet de fraudeurs van later worden? Wetenschappelijke controlemechanismen zoals peer reviews, het kunnen herhalen van experimenten en het checken van onderzoeksdata zijn steeds moeilijker toe te passen door een almaar toenemende hoeveelheid publicaties. Moet de focus liggen op honoursprogramma's en ‘top, top, top’ of op de bijdrage van hoger onderwijs aan de maatschappij, als een breed gedragen idee over de verantwoordelijkheden van toekomstige professionals, bestuurders en burgers. Hoe kunnen we het onderwijs zo vormgeven dat studenten een intrinsieke motivatie ontwikkelen om niet vals te spelen en de vaardigheid aanleren om eerlijk werk te verrichten? Moet het hoger onderwijs meer de rol van opvoeder aannemen en bijvoorbeeld ethiekcursussen invoeren?

Volgens Dop Bär is het belangrijk dat er in de academische wereld coherentie is. Dat betekent dat er van student tot promovendus tot hoogleraar een ‘bijna communistische’  structuur moet zijn waarbij ieder weet van elkaars activiteiten en elkaar recht in de ogen kan kijken. Geri Bonhof, voorzitter van het college van bestuur van de H.U. en vicevoorzitter van de HBO-raad, pleitte voor meer Bildung. De houding die je zelf aanneemt in het werk dat je doet, is naast kennis en kunde van cruciaal belang. Bij uitstek de docent moet hierin een voorbeeld geven. Wiljan van den Akker lijkt het hiermee eens te zijn en is resoluut tegen ethiekcolleges als middel. Je moet als docent tonen wat hoort. Tjolina Proost, voorzitter van de VIDIUS Studentenunie, ziet ook een rol weggelegd voor de student zelf. Meer discussie over wat ze leren en waarom ze het leren is gewenst. Een cursus ethiek is hiervoor niet noodzakelijk.

Je kunt het hele debat hier terugkijken. 14 maart 2012 zal het volgende Uithofdebat plaatsvinden, dan gaat het over ‘open acces’.

Fogelberg points out that the position of women is extremely important - being the cause of CO2-emissions, and victims of climate change, and also in terms of effectiveness. In many communities, women are the ones who cut the trees for cooking and who work on the land. They are the ones who will implement innovations. Also in the slums, women are key to generating a change in behavior. Therefore, women should be heard in the discussion on the effects of climate change and get involved in finding solutions.

The role of institutions and international treaties
Fogelberg explains that human rights and climate change were regarded as unrelated, both by scientists and policy makers who negotiate in the international arena. Climate change was a topic for natural scientists and those building climate models. It was supposed not involve humanities. Later, nature and the environmental challenges became economical issues. Currently it is acknowledged that people play a role in causing climate change. However, the effects of a changing climate on human beings are still not automatically included in climate change negotiations.

The UN Climate Treaty was established twenty years ago. The measures listed in the Kyoto Protocol, which resulted from this treaty, do not offer a lot of ways compensation of local communities that suffer from climate change can be helped. For this we do need to look at the Convention of Human Rights can be helpful in this way. Two years ago in Copenhagen, the momentum for binding agreements and measures to compensate for example small island states, was left unutilized.

While the Kyoto Protocol will expire in 2012, there is no new protocol yet. In particular China and the United States do not want to give in. The result will probably be a series of smaller agreements, which do not possess the legal and moral power of the existing Kyoto Protocol. Again the poorest countries and especially the indigenous people, suffer. They lack the knowledge and the experts to stand up successfully in the complex structure of international negotiations. Western delegations often come with forty to fifty specialized negotiators. Fogelberg herself is involved in capacity building for small delegations. And of course, it is up to all of us, even from the sideline, to make our governments aware that we desire a fair outcome.

Non-state actors and a different mentality
The first attempt to deal with human rights violations caused by climate change is to look at existing treaties. Meanwhile realizing that both the UN Declaration on Human Rights and the Convention on Climate Change are only legally binding for nation states. They are limited in use because governments can only protect citizens in their territories, but have no control over activities outside their territory. Non-state actors such as multinational enterprises therefore play an important role. Professor Ruggie, the United Nations Special Representative on Transnational Corporations and Other Business Enterprises, recommended that companies in any case should not violate human rights, and also stated recommendations, contained in the Ruggie-principles, on how companies can promote human rights. These principles are included in the guidelines of the Organization for Economic Co-operation and Development (OECD) for multinational companies. Every state has a national contact point (NCP) that monitors enterprise behavior and reports violation of environmental and human rights objectives by multinational enterprises. Furthermore, the UN's Global Reporting Initiative develops guidelines for corporate reporting on people, planet and profit.

Non-binding
The above-mentioned initiatives are morally binding frameworks, but have no legal power. Their philosophy is 'measure, manage and change'. By monitoring, companies are able to manage and change their behavior. In part this is already happening and in this way a common language is developed to describe these issues. NGOs can report violations to their government more easily, because of increased transparency. The question is whether this is enough, regarding the nature of the problems we face. During the lecture the audience warned for green washing and voluntary regimes lowering the urgency for legislation. Still the political tide seems not to be right even though the severity of these issues requires collective action. Politicians will probably not be the first to act.

Is it possible for 'ordinary' citizens to be a change in this matter? Yes, Fogelberg argues. It all starts with engaging yourself. A good example is the English student of Sustainable Development, who started the blog Forest Peoples with information and facts about the impact of climate change 'from his garage'. Now, it is consulted worldwide and no government or company wants to be mentioned here in a negative way.

Besides this message, the students also received the Frame of Reference for corporate social responsibility (CSR). This frame reflects the vision of CSR for the Dutch CSR Platform (MVO Platform), a coalition of Dutch civil society organisations. The CSR Frame of Reference has been drafted for use by business, the government and non-profit organisations alike. From the CSR Platforms perspective, corporate social responsibility is not a grab-bag of options to pick and choose from at will. More importantly, they believe that CSR should be rooted in national legislation, internationally adopted standards and widely accepted principles of good governance and responsible corporate behaviour. This Frame of Reference describes and defines these basic standards and principles.

Next week Harm Dotinga will discuss the relationship between climate change and international law. You can watch the lecture of Teresa Fogelberg here.

Zijn mensenrechten en klimaatverandering duidelijk van elkaar te onderscheiden beleidsagenda’s, of heeft het zin ze steeds meer in samenhang te zien? Drs. Teresa Fogelberg, deputy chief executive bij de  Global Reporting Initiative van de VN, betoogt vanuit haar ervaring vol overtuiging het laatste. De uitdagingen die te maken hebben met de verandering van het klimaat zijn van groot belang voor de mens. De bestaansvoorwaarden van mensen over de hele wereld worden namelijk aangetast. Hierbij worden inheemse volken het hardst getroffen; hun leefomstandigheden veranderen het meest en zij kunnen in de internationale politiek moeilijk een vuist maken.

Ook de positie van vrouwen is van belang – als veroorzakers van co2-uitstoot en als slachtoffer van klimaatverandering. Maar ook uit oogpunt van effectiviteit. In veel gemeenschappen zijn zij het die de bomen kappen voor hun fornuis en het werk op het land, en zijn zij degenen die innovaties zullen toepassen. Ook in de sloppenwijken zijn vrouwen de sleutel zijn tot gedragsverandering. Vrouwen horen daarom alleen al gehoord te worden over de gevolgen van het veranderende klimaat op hun bestaan en betrokken te worden bij de oplossingen.

De rol van instituties en internationale verdragen
Fogelberg legt uit dat mensenrechten en klimaatverandering in eerste instantie zowel voor wetenschappers als voor beleidsmakers die in de internationale arena onderhandelden, losstaande onderwerpen waren. Klimaatverandering was een onderwerp voor bètawetenschappers en modellenbouwers die het klimaat zagen als iets wat buiten de mens lag. In tweede instantie werden milieu en natuur een economisch issue. Inmiddels wordt algemeen aangenomen dat de mens een rol speelt in het veroorzaken van klimaatverandering, maar de gevolgen voor de mens van een veranderend klimaat worden nog steeds niet vanzelf meegenomen in klimaatonderhandelingen.

Toen twintig jaar geleden het Klimaatverdrag van de VN werd opgesteld was die erkenning er niet. Ook de maatregelen genoemd in het uit het verdrag voorkomende Kyoto-protocol, geven niet veel aanknopingspunten om bijvoorbeeld gemeenschappen die onder klimaatverandering lijden tegemoet te komen. Een beroep op het verdrag van de rechten van de mens is daarom nodig. In Kopenhagen twee jaar geleden is het momentum voor bindende afspraken en maatregelen die bijvoorbeeld eilandbewoners tegemoetkomen, verloren gegaan.

In 2012 loopt het Kyoto-protocol af en er is nog geen uitzicht op een nieuw protocol omdat met name de VS en China elkaar in de wurggreep houden. Waarschijnlijk komt er een serie kleinere verdragen, die niet de juridische en morele kracht hebben die van het Kyoto-protocol uitging. De armste landen en met name de inheemse volkeren staan hier weer op achterstand omdat zij de kennis en de mensen niet hebben om binnen de ingewikkelde structuur van de onderhandelingen succesvol te zijn. Westerse delegaties nemen vaak veertig tot vijftig onderhandelaars mee met elk hun specialiteit. Fogelberg is betrokken bij capacity building voor deze delegaties. En het is aan ons allemaal om ook vanaf de zijlijn onze overheden te laten weten dat we een faire uitkomst wensen.

Niet statelijke actoren en een andere mentaliteit
In eerste instantie is het dus zaak in bestaande verdragen aanknopingspunten te vinden voor de rechten van mensen die getroffen worden door klimaatverandering. Daarbij blijft dat zowel het mensenrechtenverdrag als het klimaatverdrag in eerste instantie bindend zijn voor staten. Staten dienen de burgers op hun grondgebied te beschermen, maar hebben geen zeggenschap over activiteiten buiten hun grondgebied. Actoren zoals multinationale ondernemingen spelen daarom een belangrijke rol. Ruggie heeft als speciale mensenrechtencommissaris geadviseerd dat bedrijven in elk geval de mensenrechten niet mogen schenden en aanbevelingen gedaan, vervat in de Ruggie-principles, hoe bedrijven mensenrechten kunnen bevorderen. Deze principes zijn weer opgenomen in de OESO-richtlijnen voor multinationale bedrijven. Elke staat heeft een nationaal contactpunt dat de gedragingen van ondernemingen monitort en schendingen van de milieu- en mensenrechtendoelstellingen van de OESO rapporteert.

Daarnaast is er het Global Reporting Initiative van de VN, waar richtlijnen worden ontwikkeld voor de rapportage van bedrijven over people, planet en profit. Vooral moreel bindende kaders, maar geen kracht van wet dus. De filosofie is ‘measure, manage and change’. Door zichzelf beter te monitoren, sturen bedrijven hun gedrag bij en kunnen ze hun mannier van opereren veranderen. Dat gebeurt al ten dele, in elk geval wordt er taal ontwikkeld om de problemen te benoemen. En ook ngo’s kunnen door de toegenomen transparantie bedrijven de maat nemen en hun overheid wijzen op schendingen. Is dat genoeg, gezien de aard van het probleem waarvoor we staan? In de zaal werd gewaarschuwd voor green washing en het wegnemen van de urgentie voor bindende regels. Het politieke tij lijkt er niet rijp voor, terwijl de ernst van de zaak om grotere collectieve actie vraagt. Die dus maar ten dele van de politiek zal komen.

Kan de ‘gewone’ burger in dit vraagstuk dan nog iets betekenen? Ja, engage yourself, daar begint het allemaal mee volgens Fogelberg. Een mooi voorbeeld is de Engelse student sustainable development, die ‘vanuit zijn garage’ een blog begon met kennis en feiten over de gevolgen van klimaatverandering Forest Peoples en nu wereldwijd geraadpleegd wordt en waar geen overheid of bedrijf in negatieve zin op vermeld wil worden.

Studenten kregen naast deze boodschap het MVO Referentiekader 2007 mee. Het MVO Referentiekader is geschreven door het MVO Platform voor ondernemingen, de overheid en non-profit organisaties. Dit platform is een coalitie van Nederlandse maatschappelijke organisaties die van mening zijn dat MVO verankerd dient te zijn in nationale wetgeving, internationaal overeengekomen normen en breed geaccepteerde principes van goed bestuur en verantwoord maatschappelijk gedrag. Dit referentiekader geeft een nadere beschrijving en definitie van deze normatieve basis.

Volgende week zal Harm Dotinga ingaan op de verhouding tussen klimaatverandering en het internationaal recht. De lezing van Teresa Fogelberg is hier terug te zien.

Luie machine
Verstraten is er nog niet over uit of de vrije wil een illusie is. Voorlopig schort hij zijn mening over die vraag dus nog even op. Wat kan Verstraten zeggen over de manier waarop ons brein werkt? 'Ik zie het brein als een luie machine, die het liefst automatisch koerst op succesvolle strategieën die we geleerd hebben in het verleden, en enkel bewust wordt als we even goed moeten opletten of als er iets gebeurt waar het brein – op basis van die kennis uit het verleden – even geen raad mee weet. Dan bepaal IK wat er moet gebeuren.' Ook over onbewuste invloeden vanuit de omgeving op het brein is Verstraten niet zo stellig. 'Ik moet daar nog eens goed over nadenken en durf geen boude uitspraken te doen.'

1+1=5
Er is nog veel te verklaren met betrekking tot de verhouding tussen brein, omgeving en vrije wil. De vraag is hoe we dit mysterie het beste kunnen ontrafelen. Kunnen we gedrag het best vanuit de hersenen en het lichaam bestuderen en begrijpen (van binnenuit) of door te kijken naar de interactie van de mens met zijn milieu (van buitenaf)? Interdisciplinariteit is hierbij het sleutelwoord, ook volgens Verstraten.

'Het zou wel goed zijn als er meer interactie is tussen gedrags- en hersendeskundigen. Dat zou een nieuwe generatie ontwikkelingspsychologen kunnen opleveren. Dat is hard nodig want in de traditionele ontwikkelingspsychologie is de kennis gewoon niet toereikend en de wil om nieuwe wegen te bewandelen dientengevolge nagenoeg afwezig. Als dat gebeurt dan is er niet alleen samenwerking, dan wordt 1 + 1 + 1 zeker minimaal 5! Of dit al kan waag ik te betwijfelen. Met elkaar in discussie gaan is vaak verhelderend, maar om elkaar te beoordelen is iets meer nodig.'

Terug in de lesbanken
Toch gebeurt dit laatste regelmatig zonder voldoende voorkennis volgens Verstraten. Er zijn altijd mensen die meer tijd nodig hebben om aan nieuwe ontwikkelingen te wennen. Niet dat het verband tussen gedrag en het brein een nieuwe ontwikkeling is, in het stenen tijdperk boorde men al gaten in schedels van mensen die zich abnormaal gedroegen. De methoden om naar de hersenen te kijken zijn wel vernieuwd. Dit brengt veranderingen met zich mee waar niet iedereen op zit te wachten en waar wel veel wetenschappers een mening over hebben. Verstraten: 'Op zichzelf niet erg, behalve als ze meedoen aan sfeervorming zonder zich te verdiepen in de mogelijkheden en onmogelijkheden en de problemen.'

Verstraten draagt de kettingreactie van prof. dr. Willem Koops aan als voorbeeld: 'Dat collega Koops het even beroemde als door de populaire media uitentreuren uitgemolken voorbeeld van de dode zalm aanhaalt is jammer en laat vooral zien dat niet iedereen wil - of beter - kan begrijpen waarom dat experiment überhaupt is uitgevoerd. Een deel van de wetenschappers die graag willen meedoen met nieuwe ontwikkelingen moeten gewoon weer het studieboek ter hand nemen.'

Volgende week
Als de vraag of we een vrije wil hebben ergens relevant is, dan is het wel in de praktijk van de rechtbank. Zonder vrije wil zou het idee van boetedoening zinloos zijn. Volgende week belicht prof. mr. Nora van Oostrom-Streep de discussie vanuit het recht. Zijn we allemaal ontoerekeningsvatbaar? Verstraten stelde haar de vraag: 'Als we de media en sommige wetenschappers moeten geloven en het zou inderdaad zo zijn dat de mens geen vrije wil heeft, kan de mens dan nog verantwoordelijk worden gesteld voor zijn (foute) daden? Is het dan nog wel ethisch om iemand op te sluiten of te veroordelen?'

* Dit artikel is een samengevatte versie. In april verschijnt een bundel met alle volledige reacties.

Eerder verschenen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein?
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Willem Koops
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Jan van Gijn
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Thomas Müller
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Iris Sommer
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Johan Bolhuis
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Ria van der Lecq
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Herman Philipse

Later verscheen in deze reeks:
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Nora van Oostrom-Streep
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Martijn van den Heuvel
Kettingreactie: zijn wij ons brein? Het antwoord van Menno Lievers

Ballast
‘Wrok is ballast, je kijkt niet meer vrij naar andere mensen,’ zegt Van Leeuwen over de redenen om zijn boek te schrijven. Wrok kan misschien een houvast bieden, maar kost enorm veel energie. Toch zijn de meeste mensen vooral bezig met schuld en genoegdoening, bijvoorbeeld in tv-programma’s als De rijdende rechter en Radar. Waar is de vergevingsgezindheid? Kunnen we die aanleren? Of moet je het in je opvoeding al hebben meegekregen? ‘Wat je niet gekregen hebt,’ zegt Willem van Leeuwen, ‘kun je ook niet weggeven.’ De wijze waarop vergeving als een soort taakje wordt onderwezen in een religieuze opvoeding, achten de sprekers daarentegen ook niet erg waardevol. Oprechtheid, zo blijkt, is een belangrijk onderdeel van werkzame vergeving. 

Stappenplan
Prof. Joachim Duyndam schreef een ‘stappenplan van vergeving’ al wil deze praktische benaming niet zeggen dat vergeving iets simpels is wat iedereen stap voor stap kan uitvoeren. Er zijn altijd twee partijen aanwezig in het proces van vergeving: dader en slachtoffer. De dader moet het slachtoffer om vergeving vragen, benadrukt Duyndam. Pas dan kan het slachtoffer de vergeving ook schenken. Daar is niet iedereen het mee eens. Stel dat de dader overleden is of om een andere reden niet meer in staat om te vragen – dan is vergeving toch niet meteen uitgesloten? Of gaat het dan niet meer om vergeving, maar om verzoening – waarbij het slachtoffer zich eerder verzoent met zijn lot dan degene die het hem heeft aangedaan vergeeft.

Er zijn veel voorwaarden voor vergeving, en vaak lukt het dan ook niet. De vergeving moet expliciet uitgesproken worden. Beide partijen moeten de ernst van de situatie onder ogen zien en ook min of meer hetzelfde inschatten. Vergeving heeft bovendien tijd nodig, maar niet te veel. Neem de Algerijnse nonnen die direct na een gewelddadige aanval op hun klooster zeiden de daders te vergeven. Dat is niet serieus te nemen, het komt te snel. Bovendien: waar is het berouw, de vraag om vergeving? Zulke wrede acties zomaar vergeven heeft bijna iets pervers. Alsof je geen respect betoont aan de slachtoffers, verraad pleegt aan hen die niet meer leven.

Verraad
Patricia Jimmink is een van degenen die haar persoonlijke verhaal vertelde aan Willem van Leeuwen. Ook zij heeft het over verraad. Ze kende een jeugd getekend door misbruik, waarin haar ouders haar verre van beschermden. Uiteindelijk vond ze een ‘modus om ermee te leven’, zonder haar ouders te kunnen vergeven. Het heeft lang geduurd voor ze haar verhaal naar buiten durfde te brengen. Dat zou voelen als verraad aan diezelfde ouders (moeder en stiefvader) die juist haar hadden verraden. Waarom het vergeven niet lukt? Is er te veel gebeurd? Voelt vergeving misschien ook als verraad aan jezelf, het kind dat je was? Het is een ingewikkeld kluwen van relaties, zo blijkt wel.

Strijd
Jimminks ouders lijden aan Alzheimer en kunnen dus niet meer om vergeving vragen. Er is ook veel tijd verstreken. Aan de voorwaarden uit Duyndams stappenplan is in elk geval niet voldaan. Vergeving moet gepaard gaan met enige strijd, strijd die in haar geval niet meer geleverd wordt of kan worden. Rob Schouten haalt de strijd naar voren in zijn column ‘Achilles en Jezus’. We hebben iets meer van Achilles’ temparament nodig als we denken aan vergeving – de wrok van het ‘oog om oog, tand om tand’. Jezus’ leerstelling dat we de andere wang moeten toekeren is maar al te vaak verworden tot het makkelijke wegwuiven zoals van de Algerijnse nonnen. Of, van de kant van de dader: best spijt willen betuigen, maar alleen op voorwaarde dat er vergeving op volgt. Spijt en vergeving zijn een soort koehandel; voor wat hoort wat. Nee, dan Achilles. Die vertegenwoordigt het andere extreem, met zijn buitenproportionele wrok, maar is wel een stuk boeiender.

Vergeving als deugd
De deugd van de vergeving ligt ergens in het midden tussen Jezus en Achilles, zou je kunnen zeggen. En net als bij andere deugden, gaat vergeven niet vanzelf. Er is tijd nodig, begrip en oprechtheid. Het lastigste schuilt misschien wel erin dat vergeven altijd draait om een relatie – iets wat zich dus uitstrekt tot buiten je eigen invloedssfeer. Is vergeving dan wel aan te leren?

In elk geval zou het helpen als het in de maatschappij wat vaker als een optie werd beschouwd, tegenover het aanwijzen van schuldigen of het wegwuiven van aangedaan leed. Maar kunnen we de tijd vrijmaken die het kost om begrip te kweken en berouw te tonen? Durven we de strijd met de ander en met onszelf aan? Vragen die in het tweede deel van dit tweeluik over vergeving en vergelding aan de orde kunnen komen.

De wet van Hardy-Weinberg is alleen toepasbaar op grote bevolkingsgroepen waarbij paringen willekeurig voorkomen. We gaan er dus vanuit dat mensen geen voorkeur hebben voor een oogkleur wanneer zij hun partner kiezen. We kunnen nu uitrekenen hoe het verloop is van het aantal mensen dat blauwe ogen heeft. Daarvoor gaan we alle mogelijke paringen af.

Stel dat 10% van de wereldbevolking de eigenschap bb bezit in plaats van de 8% van de huidige bevolking. Neem bovendien aan dat 30% de eigenschap Bb (of bB) heeft en 60% BB. De verhouding is respectievelijk dus 1:3:6. Van 10 mensen zal 1 iemand bb krijgen, 3 mensen Bb (of bB) en 6 BB. Als we letten op het aantal kleine b’s dat doorgegeven wordt, zijn dat er 5 van de twintig factoren die in totaal door worden gegeven. Er zijn namelijk 2 b’s van degene die bb krijgt, en 3 b’s van de drie mensen die Bb hebben. De kans dat een b-factor overgedragen wordt is dus 5/20 ofwel 1/4=0,25. De kans dat een B-factor wordt overgedragen is dan 0,75. De kans op een b-factor in een volgende generatie is dus 0,25 x 0,25= 0,0625. De andere kansen staan in onderstaande tabel:

De verhoudingen bb, Bb, BB in de volgende generatie zal dus zijn 0.0625, 0.375, 0.5625 ofwel 6.25%, 37.5% en 56.25%. Dan is de verhouding van het aantal b-factoren 0.0625 plus de helft van 0.375 is 0.25. En het aantal B-factoren is 0.5625 plus de helft van 0.375 is 0.75. Dit zijn weer de oorspronkelijke kansen op het overdragen van b-factoren en B-factoren. De verhouding zal dus hetzelfde blijven en de blauwe ogen zullen daardoor niet verdwijnen.

Arno Peels, voorzitter van het College van Bestuur, was enthousiast over de nadere kennismaking tussen wetenschappers van beide instituten, die elkaar in deze lezing letterlijk en figuurlijk aanvullen. Ingenieurs willen de wereld graag veranderen, maar kunnen dat niet alleen.

Publieke leiders zijn anders
Paul ’t Hart (Bestuurskunde, UU en co-decaan Nederlandse School voor Openbaar Bestuur) liet de eigen aard zien en de spanningsvelden van publiek leiderschap. De context waarin politieke en ambtelijke leiders opereren is de laatste twintig jaar sterk veranderd. Hun gezag is niet meer vanzelfsprekend. Denk aan de rechtelijke macht of het hoofd van de school in Nieuwegein deze week. Ze moeten zich verantwoorden, terwijl ze zich bevinden in een glazen huis. Elke verspreking van Rutte is via nieuwe media binnen minuten bekend en bepaalt daarna nog drie weken het nieuws. Sir Humphrey, in de beroemde Engelse serie Yes, Minister, waarschuwde zijn minister al: ‘You can be open, or you can have government, sir.’

De druk tot snel handelen en schakelen tussen verschillende arena's, rollen en discoursen is enorm. De taal en waarden van de politieke elites komen niet meer overeen met de beleving van de burger, die de overheid ziet als dienstverlener. Het politieke debat vindt niet meer plaats langs de lijnen links en rechts, maar onderscheidt kosmopoliet en nationalist. Bekende waardeoriëntaties van de kiezer zijn aan het schuiven. Het meest knellend is echter het gebrek aan ruimte voor langetermijndiscussies.

All organisations are public
En daarin verschillen de uitdagingen van de manager werkzaam bij de overheid niet van die van bedrijven, volgens prof. dr. Sjoerd Romme (Entrepreneurship & Innovation, TU/e). Ook zij hebben te maken met een toenemende vraag naar verantwoording en transparantie, verwachtingen van allerlei maatschappelijke partijen en afnemend gezag. Leidinggeven is een complex proces, waarin meer dan één persoon de verantwoordelijkheid heeft. Ook bij bedrijven komt met name het langetermijndenken in de knel. Zowel bij de overheid als het bedrijfsleven verwachten we meer van onze leiders dan ze ooit waar kunnen maken. Overheid en bedrijfsleven zullen steeds meer in coproductie opereren met anderen, maar ook zal er meer verantwoordelijkheid komen te liggen bij de burger.

Ruimte voor herontwerp
Zoals bedrijven als DSM medewerkers betrekken bij langetermijndiscussies over waarden of zoals 3M toestaat dat hun researchers op vrijdag werken aan hun eigen ideeën, zo zou je ook in het openbaar bestuur ruimte moeten maken voor herontwerp. Volgens 't Hart kan dit in het bestuur doordat er verschillende bestuurslagen zijn. Vooral gemeenten hebben de rol van proeftuin vervuld. En als het gaat om een concreet issue is de kans groter dat er creatieve oplossingen ontstaan. Experimenteren met nieuwe governancemodellen is in het bedrijfsleven misschien makkelijker dan in het bestuur, maar de conclusie is dat onderzoekers in Eindhoven en Utrecht nog veel van elkaar kunnen leren. En welke rol blijft er dan over voor de leider?

Schakelen
De leider heeft tot taak te schakelen tussen de kortetermijnopgaven - of die nu te maken hebben met doelen van een bedrijf of de politieke waan van de dag - en de lange termijn. Hij of zij moet in staat zijn ruimte te creëren voor nieuwe ontwikkelingen. Omdat de toekomst onvoorspelbaar is, is het organiseren van diversiteit en tegengeluid bij bedrijven en bij de overheid een sleutelwoord. Maar de leider schakelt en kiest op strategische momenten welke nieuwe koers gevaren wordt.

Eerder spraken Paul 't Hart en Sjoerd Romme in Utrecht. Die lezing is hier terug te zien.

Die combinatie vormt een perverse prikkel tot risicovol gedrag op kosten van de samenleving, net zoals eerder beschreven bij de bonussen. Ewald Engelen (hoogleraar Financial Geography, Universiteit van Amsterdam) liet zien hoe dit systeem er toe geleid heeft dat banken voor de crisis extreem winstgevend konden zijn. Toch heeft dit volgens hem geleid heeft tot een enorme verspilling van kapitaal en ook human capital, omdat die winst werd gemaakt met allerlei geconstrueerde beleggingsproducten in plaats van met nuttige reële investeringen.

Draait de wereld om geld?
Verschillende sprekers opperden diverse oplossingen, variërend van het verplichten van banken om meer reserves in kas te houden zodat ze beter tegen een stootje kunnen, tot strenger internationaal toezicht en het scheiden van de zogenaamde retailbanken en zakenbanken. Maar voordat we meteen aan oplossingen en toepassingen gaan denken, wees Arjo Klamer (hoogleraar Economie van Kunst en Cultuur, Erasmus Universiteit Rotterdam) op het diepere verhaal achter geld. Wat is geld eigenlijk?

Geld is een middel om mee te betalen en mee te rekenen. Het is ook een bindmiddel, een symbool van een samenleving. Maar waar het in het leven echt om gaat, is lang niet altijd in geld uit te drukken. Met geld kun je bijvoorbeeld wel een huis kopen maar niet een thuis, terwijl dat ‘thuis’ is waar het om draait. Het huis is een middel om het doel van een thuis te realiseren. En zo is het ook met geld, het is bovenal een middel. De echt belangrijke doelen bevinden zich in wat Klamer noemt ‘de sociale sfeer’, en niet in de sfeer van de markt of bestuur. De moeilijkheid is dat het met sociale waarde lastig rekenen is, en daarom zijn we te gefixeerd op geld, economische groei en winst terwijl we daarmee eigenlijk doel en middel verwisselen. Geld is niet geschikt als maat van alle dingen. Geld zou om de wereld moeten draaien, en niet andersom.

Lessen en vragen voor de toekomst
In de laatste bijeenkomst van dit jaar op 24 november a.s. zullen de leden van het Sustainable Finance Lab inventariseren tot welke lessen en vragen de voorgaande  bijeenkomsten hebben geleid. Met die vragen kan de groep wetenschappers aan het werk. Naar verwachting zullen zij antwoorden en verkenningen presenteren in een nieuwe discussiereeks in het voorjaar.

Lees ook deel één in deze serie over het Sustainable Finance Lab: op naar een dienstbare financiële sector
Deel twee: Sustainable Finance Lab: dienstbaar aan wie?
Meer informatie en links naar de opnames vind je hier.

Dat media invloed hebben op politiek is bekend. Maar bepalen ze ook echt welke politici het halen en welke falen? Is mediageniek zijn op zichzelf voldoende om het publiek achter je te krijgen? Niemand wil dat het alleen nog maar over de vorm gaat en de inhoud zoek is. Hoe is dat te voorkomen?

Window of opportunity
Op het eerste van drie debatten over media bleef onduidelijk in hoeverre media politici en politieke onderwerpen maken of kraken. Een relevante term in het kader van deze vraag, werd geopperd door dr. Thomas Schillemans, die de inleiding verzorgde en later deelnam aan het debat. Media bieden een ‘window of opportunity’. Dit betekent dat kranten, radio, tv en internet een mogelijkheid scheppen om onderwerpen naar voren te brengen. Op deze manier hebben ze invloed op de agenda. Wat komt erop en wat blijft op de achtergrond? Als Mauro het gesprek van de dag is, geeft dit een window of opportunity om het over asielbeleid te hebben. Tegelijkertijd is er dan minder ruimte voor andere onderwerpen.

Maken of kraken
Doen media niet meer dan dat? Als je naar het geval Vogelaar kijkt, dan lijkt het alsof media wel degelijk kunnen kraken. Campagnestrateeg Kirsten Verdel nuanceert dit beeld. Vogelaar was een typisch geval van symptoomduiding door de media. GeenStijl was niet de ziekte, maar degene die het symptoom aanwees. Dat ook het verhaal en dus de inhoud van wat politici te zeggen hebben van belang blijft, zie je bijvoorbeeld aan Wouter Bos. Hij was zeker mediageniek en dat sorteerde effect op de korte termijn. Op de lange termijn gaan mensen toch het gebrek aan een verhaal missen. Beide zijn nodig.

Gekleurde termen
Dat media niet zelfstandig maken of kraken, wil niet zeggen dat ze objectief zijn. Vele beperkingen dwingen journalisten keuzes te maken die nieuws een bepaalde vorm en toon meegeven. Zo legt Peter Kee, politiek redacteur bij Pauw en Witteman, uit dat men soms niet om gekleurde termen heen kan, als die nu eenmaal door het publiek gehanteerd worden. Als een ‘politiemissie’ in Afghanistan geen politiemissie is, maar iedereen noemt de missie een ‘politiemissie’, dan kun je als programmamaker niet om die term heen.

Objectief beeld
Een zo objectief mogelijk beeld van politiek en actualiteit is wenselijk, omdat dit beeld functioneert als premisse bij keuzes in het stemhokje. Hoe komen we tot zo’n beeld? Rob Wijnberg, hoofdredacteur van nrc.next, wijst op het belang van diversiteit. Telegraafnieuws is niet per definitie slecht of onwaar, maar het belicht een andere invalshoek dan nrc.next. Het publiek heeft baat bij diverse media en de consument kan zelf de verantwoordelijkheid nemen om Hart van Nederland én Nieuwsuur te kijken. Kirsten Verdel ziet een belangrijke rol voor het onderwijs. Daar moet je leren kritisch te kijken naar wat waar vandaan komt. Dat de boodschapper niet objectief is, is geen ramp. Als de brenger maar bekend is.

Je kunt het eerste mediadebat nu terugkijken. Volgende week draait het debat om de relatie van media en conflict.