Evolutie van de gewervelden
Een nieuw paradigma in de evolutiebiologie
Foto: mynameisgeebs
Regelmatig haalt de ontdekking van nieuwe soorten die diep op de zeebodem of in de jungle leven de krant. De geschiedenis van de evolutie laat een enorme rijkdom zien: van dino en dodo tot levensvormen die we vandaag nog kennen. Maar het leefgebied van dieren en planten krimpt steeds sneller, door toedoen van de mens. Zonder kennis van biologische begrippen als evolutie en selectie, is het uitsterven van vele soorten niet tegen te houden. Kennis helpt ook om begrip te krijgen voor het belang van diversiteit in de natuur. Prof. dr. Jelle Reumer (Paleontologie, UU en directeur Natuurhistorisch Museum Rotterdam) gaat in vier lezingen in op de evolutie van de gewervelden, waartoe wij als mens ook behoren.
Sinds Charles Darwin in 1859 On the origin of species publiceerde, stapelen de bewijzen voor de evolutietheorie zich op. De natuur blijkt onvoorstelbaar veel diversiteit te kennen en natuurlijke selectie doet zich op alle niveaus voor. De evolutietheorie was een ongekende paradigmawisseling in de wetenschap. Reumer ziet een nieuwe paradigmawisseling in het verschiet. Naast de individuele ontwikkeling van nieuwe levensvormen wordt het duidelijk dat soorten ook samen evolueren. Zo blijken bepaalde slakken dierlijke en plantaardige cellen in zich te verenigen. En denk ook aan ons eigen lichaam: zonder darmflora kunnen we niet bestaan. Nieuwe inzichten in de evolutiebiologie benadrukken hoe onderling afhankelijk al het leven op aarde is.
De lezingen zijn elk afzonderlijk en in serie te volgen. Ook zal er onder de titel De vis die aan land kroop een boek verschijnen naar aanleiding van deze reeks (Historische Uitgeverij, 2012).
Lees de gastcolumn van Jelle Reumer: Stambomen en mobiles. Ook verschenen 9 twinkers over #evolutie: tweets die je aan het denken zetten.
Van deze reeks is ook een blogbundel verschenen, die hier te downloaden is in pdf-formaat.
Programma
DINSDAG 6 SEPTEMBER
Wat is een vertebraat?
DINSDAG 13 SEPTEMBER
Reptielen en dinosauriërs
DINSDAG 20 SEPTEMBER
Zoogdieren
DINSDAG 27 SEPTEMBER
Primaten en de mens
Leestips & links
- Ze zijn door Home Academy opgenomen en uitgebracht op cd. Onder de titel Het ontstaan van dier en mens zijn deze lezingen hier te bestellen.
- Jelle Reumer, De ontplofte aap. Pandora Pockets, 2010.
- Jelle Reumer, De mierenmens. Een evolutieparadox. Historische Uitgeverij, 2011.
- Charles Darwin: genie met de kracht van een aardverschuiving. Nieuwsblog, 21 april 2011.
- Terug naar de klassieke biologie van Darwin. Interview op DUB, 12 april 2011.
- Adiël Klompmaker, Ook vogels lieten massaal het leven. Kennislink.nl, 20 september, 2011.
- Een vijfde van gewervelde dieren bedreigd. NRC Handelsblad, 27 oktober 2010.
- Plant lives inside animal: algae invade amphibian cells. BBC News, 5 april 2011.
- Pinguin wankelt als homoseksueel boegbeeld. (pdf) NRC Handelsblad, 18 januari 2011.
- Groeidemonen. (pdf) NRC Handelsblad, 12 maart 2011.
- Gewervelde dieren komen steeds meer in verdrukking. (pdf) NRC Handelsblad, 27 oktober 2010.
- Canadese biologen ontdekten dieren met planten in hun genen. (pdf) nrc.next, 7 april 2011.
- Interview met Tim Flannery over Darwin, Dawkins, economie, mieren en de toekomst van de planeet. (pdf) NRC Boeken, 28 april 2011.
- Er zijn maar drie typen darmflora. (pdf) NRC Handelsblad, 21 april, 2011.
Kijk terug:
- Jelle Reumer in de serie Na Darwin: Een prachtige puinhoop
- Jelle Reumer in de serie Kennis voor de toekomst over het genie Charles Darwin
In samenwerking met...
Home Academy
Locatie en tijd
Waar: Aula, Academiegebouw, Utrecht
Wanneer: Vier dinsdagen vanaf 6 september, 20.00-21.30 uur
Bekijk de lezingen online
Wat is een vertebraat? En hoe werkt de paleontologie? Jelle Reumer zal ingaan op een aantal kernideeën uit de evolutiebiologie, zoals natuurlijke selectie. Het verhaal begint bij het begin: de vroege levensvormen die in het water leefden. De geschiedenis van de gewervelden en van de mens begint bij de vis, die op een zeker moment aan land kruipt. Hoe ontwikkelt zo'n waterwezen zich tot amfibie? En wat is het belang van de relatie met de natuurlijke omgeving, zoals plantengroei? De laatste inzichten leren dat dieren en planten meer van elkaar afhankelijk zijn in hun ontwikkeling en bestaan dan voorheen gedacht.
Als eieren niet meer in het water worden gelegd maar op het droge, betekent dat de definitieve verovering van het land door de reptielen. Niet lang daarna volgt de verovering van de lucht door de eerste vogels. Sommige van die oeroude soorten bestaan nu nog steeds, hoewel de meeste zijn uitgestorven. Denk maar aan de dinosauriërs, waar Reumer uitgebreid op in zal gaan. Waarom overleeft de ene soort wel en de andere niet? Hoe groot is de rol van de omgeving en de andere soorten die daarin leven bij de overleving?
Nu nog bestaan bepaalde zoogdieren die eieren leggen als 'levende fossielen'. De Grote Klap van 65 miljoen jaar geleden vaagde echter de grote reptielsoorten goeddeels weg, waarna de zoogdieren zich kunnen ontwikkelen. Zoogdieren met een placenta, zoals de buideldieren. Deze evolutie vindt vooral op het zuidelijk halfrond plaats. Wat zegt dat over de omgeving waarin een soort kan gedijen? En wat betekent 'convergente evolutie', waarbij niet-gerelateerde soorten dezelfde eigenschap ontwikkelen? En co-evolutie, waarbij soorten samen evolueren in een afhankelijkheidsrelatie; niet alleen dieren maar ook dieren en planten.
In de laatste lezing gaat Reumer in op de evolutie van zoogdieren die nu nog steeds bestaan, zoals walvissen, olifanten, paarden en zeekoeien. En de mens en zijn naaste primatenfamilie niet te vergeten. Hoe zit het met de tocht van de mens uit de bakermat Afrika? Waar leidt die tocht naartoe in de toekomst? Evolutie is toeval en dus onvoorspelbaar, maar toch wagen we een blik in de toekomst van de evolutiebiologie. Staat er een nieuw paradigma te wachten, waarin de visie op de evolutie van dier- en plantensoorten een transformatie ondergaat?
Studium Generale
Printversie