Angst is een emotie die je nooit uit kunt zetten, hoe rationeel je hem ook bestudeert. Niet alleen beheerst angst de individuele mens, in de samenleving speelt angst ook een grote rol. Dat laten het integratiedebat en de financiële crisis zien. Angst voor vreemdelingen of verlies van spaartegoeden kan enorme maatschappelijke gevolgen hebben. Redelijke argumenten staan dan opeens machteloos.
Soms kan wetenschap angst wegnemen. De mens is niet langer bang als het dondert en bliksemt, omdat de wetenschap het onweer verklaart. Kennis brengt op die manier orde en rust op plekken waar angst regeerde. Aan de andere kant wakkert kennis ook angst aan. Zo wekt embryoselectie weerstand op en worden we bang gemaakt voor de zwarte gaten die de deeltjesversneller zou veroorzaken.
Angst is ook object van wetenschap. Maar hoe bestudeer je angst als menselijke eigenschap waar je niet buiten kunt treden? In deze serie wordt onderzocht hoe mensen angst ervaren, willen beheersen en proberen te beschrijven, door wetenschappers uit verschillende vakgebieden. Hoe gaan zij om met hun eigen angsten? Moet je je angsten onder ogen zien om er iets zinnigs over te zeggen?
Van deze serie is een bundeling te downloaden, met alle berichten op het nieuwsblog, leestips en verdere verwijzingen: Encyclopedie van de angst in een hoge kwaliteit en in een lichter formaat (beide pdf)
Studiewaardeerbaar
Dit programma is voor studenten van alle studierichtingen te volgen als vak van 7.5 ECTS en wordt georganiseerd i.s.m. de faculteit Bètawetenschappen, Geesteswetenschappen en Sociale Wetenschappen. De inschrijving voor studenten (t.b.v. studiepunten) is inmiddels gesloten.
Deze lezingenreeks is, zoals alle Studium Generale lezingen, voor iedereen gratis en vrij toegankelijk zonder reservering. Wees welkom!
De angst voor 'het grote onbekende' is een belangrijke motivatie om wetenschap te bedrijven. De oorsprong en toekomst van het leven, de aarde en het heelal roepen veel beangstigende vragen op. Het is de taak van de wetenschap om die vragen zo goed mogelijk te beantwoorden en die angst te temmen. Professor Sander Bais is natuurkundige en behandelt, zoals in zijn recente boek Keerpunten, vanuit die achtergrond zulke vragen. Kennis uit de bètawetenschappen (zoals van de natuurwetten) is van groot belang voor alle mensen, juist omdat die je bevrijdt van irrationele angsten. Zij heeft niet alleen een rol op de universiteit, maar behoort tot de culturele bagage. Hoe beïnvloedt natuurkundige kennis de angst en hoop van de mens, die bezig is met zijn plek in de wereld en in de geschiedenis? De wetenschap op haar best kan ons bevrijden van collectieve mythes die het geestelijk leven beheersen: de wetenschap als ontmanteling van angst.
Wat is angst? Die vraag is op verschillende manieren te beantwoorden, zo laat professor Damiaan Denys zien. De filosofische benadering stelt de vraag wanneer angst abnormaal wordt. Angst is immers óók een gezonde, noodzakelijke reflex. Pas als die uit de hand loopt, spreken we van een stoornis. Een andere manier om over angst te spreken is door te kijken naar haar expressie: welke uitingsvormen heeft angst? En waar komt angst vandaan? Sommige angststoornissen huizen op welbepaalde plekken in de hersenen. Noties als het onderbewuste hebben allang afgedaan. Maar angst verdwijnt natuurlijk niet zodra we over voldoende kennis beschikken. Je kunt niet rationeel je angst wegdenken. Toch kunnen angst en cognitie elkaar wel beïnvloeden. Dat zie je aan modes in diagnostiek en in de manier waarop mensen tegen angst aankijken. Wat vroeger normaal was, vinden we nu niet meer acceptabel. De vraag wat angst is, wat normaal en wat abnormaal, zal nooit definitief beantwoord kunnen worden.
De existentialistische filosofen noemden angst een van de meest indringendste én basale menselijke emoties, waarin de afgrond van de vrijheid ervaren wordt. Misschien is angst daarom ook een literaire emotie bij uitstek. In de hele letterkundige geschiedenis is angst een terugkerend thema. Veel schrijvers hebben getuigenis afgelegd van hun eigen worsteling met angst in een literair werk. Wat maakt de literatuur tot zo'n geschikte plek om angst te berde te brengen? Hebben we fictie nodig om zulke diepe, existentiële emoties te beschrijven? Of is het andersom, hebben kunstenaars aanleg voor angst en hangt die samen met creativiteit? Hans van Stralen bespreekt angst als literair fenomeen.
Ingmar Heytze is ervaringsdeskundige, zowel als schrijver als op het gebied van angst. Hoe verhouden die twee zich bij hem tot elkaar? Helpt de angst hem bij het scheppen? Heeft de angst hem in de richting van de letteren gestuurd? Of zijn het twee zaken die niets met elkaar te maken hebben?
Medicijnen bezweren de angst voor ziekte en dood en geven een gevoel van veiligheid. We gaan ervan uit dat medicijnen aansluiten op onze behoeften en steeds beter worden. Soms werkt het echter andersom, stelt professor Huub Schellekens. Wie bepaalt de grens tussen ziek en gezond? De medische wetenschap, zou je zeggen. Maar ook de farmaceutische industrie speelt een grote rol in de benoeming van ziektes en de gewenste behandeling. Commerciële belangen spelen een rol. Innovatie is niet winstgevend en krijgt daarom geen kans. Kan kennis tegen die marktwerking opboksen? De macht van de farmaceutische industrie is gigantisch en strekt zich uit tot op de universiteit. Onderzoek zit vast aan industrie. De industrie drijft op haar beurt op de onzekerheid van mensen. Bezweren medicijnen de angst voor ziekte en dood, of houden ze die juist in stand?
De economische wetenschap gaat sterk uit van een rationele grondgedachte: de mens maakt (economische) beslissingen op basis van rationele overwegingen. Nauwkeurige bestudering van die beslissingen en overwegingen leidt tot modellen die de economische werkelijkheid zo goed mogelijk verklaren en beschrijven. Professor Henriëtte Prast betrekt in haar economische onderzoek gedragswetenschappelijke methoden, die een grote rol toebedelen aan juist de irrationele keuzes en handelingen. Dat wil niet zeggen dat je daar niets zinnigs over kunt zeggen: ook de irrationaliteit kan systematisch zijn. Uiteindelijk geeft dat een realistischer beeld van de economie.
In de eenentwintigste eeuw wordt de Westerse samenleving in toenemende mate beheerst door angst: voor een pandemie, voor kindermisbruik, buitenlanders, klimaatverandering en terrorisme in allerlei soorten en maten. Veel van de verhalen in de media en debatten in de politiek gaan over de beteugeling van deze angsten. Maar zijn de angsten op zichzelf wel terecht? Volgens Frank Furedi niet: in vergelijking met het verleden of met de situatie in ontwikkelingslanden zijn de problemen van het Westen helemaal niet zo groot. Wat dat betreft leven we op een uniek moment in de geschiedenis. Het echte probleem zoekt Furedi in een andere hoek: in het afkalvende gezag van politiek tot pedagogie. Hij pleit voor herwonnen zelfstandigheid, autonoom handelen én een herwonnen vertrouwen in autoriteit.
Beleidsmakers moeten in hun werk voortdurend rekening houden met angst. De kleinste risico’s in een samenleving kunnen de grootste angstgevoelens opwekken. Nieuwe technologie, een landelijke inenting: verhalen over grootse effecten gaan een eigen leven leiden. Dan heeft het geen zin om met rationele argumenten de angst te bestrijden. In haar beleid moet de overheid daarmee rekening houden. Maar zij kan angst ook juist inzetten bij het verantwoorden van beleid. Angst aanwakkeren kan een goede manier zijn om belangrijke dingen onder de aandacht te brengen. Klimaatverandering bijvoorbeeld: het naar buiten brengen van beangstigende berichten genereert aandacht waar het anders stil was gebleven. De rol van de media is daarbij enorm. Professor Arthur Petersen gaat in op de functie van angst bij het maken van beleid, het verspreiden van kennis en het verantwoorden van overheidsbeslissingen.
Studium Generale
Encyclopedie van de angst
Printversie
