Duurzaamheid als wereldbeeld

Printversie

We leven in tijden van overvloed, terwijl je de grondstofschaarste al aan ziet komen. Denk aan oprakende olie en zeldzame metalen in je mobieltje. We profiteren in het Westen van een open economie, maar vrezen migranten en het verlies van een eigen identiteit. Ondertussen rijst de vraag of het onderliggende financiële systeem wel is gebouwd voor de lange termijn. Ook de mogelijkheden van de medische wetenschap zijn groter dan ooit, terwijl we niet in staat blijken de Q-koorts te voorkomen.

Lang leek de keerzijde van groei en welvaart vooral ontwikkelingslanden en toekomstige generaties te treffen. Dat is niet meer zo. Er zijn hier en nu oplossingen nodig, die vragen om collectieve actie en een tijdshorizon die verder reikt dan één kabinet.

Lukt het de wetenschap om afstand te nemen van de waan van de dag en een perspectief te schetsen voor verandering? Utrechtse wetenschappers laten zich uitdagen om hun kennis, methoden en theorieën in te zetten. Wat is echte welvaart en kwaliteit van leven? Iets doen voor duurzaamheid betekent niet elke dag een dikke trui aan of eten wat je niet lekker vindt. Het kan slimmer, door vakgebieden te combineren en bijvoorbeeld door wat we mooi en belangrijk vinden te koppelen aan spannende games en sociale netwerken.

Naar aanleiding van de lezingen is er een bundel samengesteld met alle artikelen over de lezingen in de reeks. Klik hier om de bundel te downloaden.

Studiewaardeerbaar
Dit programma kwam tot stand i.s.m. de faculteiten, het Utrechts Centrum voor Aarde en Duurzaamheid en het Kenniscentrum Instituties van de Open Samenleving, en is voor alle studenten te volgen als cursus van 7.5 ECTS. Voor het behalen van de studiepunten of een certificaat dient men aanwezig te zijn bij de plenaire bijeenkomsten, deel te nemen aan de forumdiscussie, zes kortlopende opdrachten en een eindopdracht te maken. Voor het maken van de opdrachten wordt een e-platform (Studion) gebruikt. Toegang tot en instructie over het gebruik van dit platform verkrijgt men bij deelname aan de cursus. Er is voor de studenten een aanwezigheidsverplichting bij de lezingen.

Inschrijven voor studiepunten is niet meer mogelijk. De reeks is voor algemeen publiek vrij toegankelijk zonder reserveren, dus wees welkom in het Academiegebouw bij één of meer lezingen. Of volg de lezingen thuis via internet.

Studenten die de serie volgen voor studiepunten dienen uiterlijk om 19.45 uur aanwezig te zijn in de Aula van het Academiegebouw. Een stempel voor je aanwezigheid krijg je na de lezing.

Programma

Dinsdag 8 februari - De urgentie van duurzaamheid
Prof. dr. Jacqueline Cramer (directeur UCAD en Geowetenschappen, UU) en prof. ir. Klaas van Egmond (UCAD en Milieukunde, UU). Rector magnificus Hans Stoof opent de serie.

Dinsdag 15 februari - Instituties van de open samenleving
Prof. dr. Bas van Bavel (Geschiedenis, UU) en prof. dr. Hans Schenk (Economie, UU)

Dinsdag 22 februari - Van government naar governance
Prof. dr. Mark Bovens (Bestuurskunde, UU) en prof. dr. Henk Kummeling (decaan Recht en Bestuur, Staatsrecht, UU)

Dinsdag 1 maart - Lekker en gezond
Prof. dr. Frank Miedema (decaan Geneeskunde, UU & UMC Utrecht) en prof. dr. Anton Pijpers (decaan Diergeneeskunde, UU)

Dinsdag 8 maart - Migratie en nieuwe identiteit
Prof. dr. Paul Schnabel (Universiteitshoogleraar UU en directeur SCP) en prof. dr. Annelies Zoomers (International Development Studies, UU)

Dinsdag 15 maart - Push the right button: gaming voor sociale verandering
Prof. dr. Joost Raessens (Mediatheorie, UU) en prof. dr. Peter Werkhoven (TNO en Informatica, UU)

Dinsdag 22 maart - Beelden van mens en natuur
Prof. dr. Rosemarie Buikema (Art, Culture and Diversity, UU) en prof. dr. Bert Theunissen (Geschiedenis van de Natuurwetenschappen, UU)

Dinsdag 29 maart - Transities en perspectieven voor een nieuw wereldbeeld
Prof. dr. Herman Wijffels (UCAD en Geowetenschappen, UU) en prof. dr. Jan Luiten van Zanden (Geschiedenis, UU)

Leestips & links

Over het thema duurzaamheid bij Studium Generale:

• Lees de lezingen van dr. ir. Melanie Peters en dr. Herman Wijffels over 'Duurzaamheid'  terug.
• Mens milieu en meerwaarde. O.a. prof. ir. Klaas van Egmond, prof. dr. Herman Wijffels en prof. dr. Louise Vet spreken over hoe een groene toekomst eruit kan zien.
• Lees de lezing van prof. dr. J. Cramer, Hink, stap sprong naar een duurzame samenleving. Studium Generale 8 februari 2011
• UCAD symposium: Waar is de duurzame agenda gebleven? Duurzaamheid lijkt even niet zo prominent aanwezig in de politiek, maar dat is schijn. Allerlei partijen in de samenleving hebben duurzaamheid hoog op de agenda. Met dr. Jacqueline Cramer en prof. dr. Herman Wijffels.
• Nederland krijgt energie. Drie debatten over de toekomst van onze energievoorziening met o.a. Colette Alma (directeur Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie), prof. Herman Wijffels, Eelco Brinkman en prof. Jacqueline Cramer.
• Symposium Millennium Development Goals. Met het opstellen van de Millenniumdoelen stond de bestrijding van armoede weer op de kaart. Tien jaar verder lijkt het onmogelijk om de gemaakte afspraken na te komen. Kom naar dit symposium en onderzoek waar de uitdagingen liggen.
• Bekijk via deze link de blogbundel die gemaakt is n.a.v. de serie 'Mens, milieu en meerwaarde' in het voorjaar van 2010 bij Studium Generale.

Boeken

• Jerome R. Ravetz, The No-Nonsense Guide to Science, New Internationalist Publications Ltd., 2006
• Evert-jan Quak, Het onzichtbare label. Perspectief op duurzaam handelen, KIT Publishers, 2010
• Klaas van Egmond, Een vorm van beschaving, Christofoor/Vrij Geestesleven, 2010
• Rapport Commissie de Wit 'Verloren krediet'. Voorwoord en H1 (pdf)
• Tim Soens. Polders zonder poldermodel (pdf)
• Bert Theunissen, De koe. Het verhaal van het Nederlandse melkvee 1900-2000, Bert Bakker, 2010

Artikelen

• Klaas van Egmond, Henk Kummeling, Hans Schenk, Marleen van Rijswick, Marcus Düwell en Herman Wijffels, Voor duurzaamheid moet alles uit de kast. Trouw, 25 november 2010
• Joris Luyendijk, Koken met kliekjes. NRC Handelsblad, 27 mei 2010
• Niko Roorda, Werken aan Duurzame ontwikkeling, Wolters-Noordhoff, 2007.De bijbehorende website geeft veel achtergrondinformatie en verdere links over duurzaamheid.
• Artikel over het nieuwe vijfjarenplan van China met duurzame aspecten, genoemd in de lezing van Prof. dr. Paul Schnabel, Financieel Dagblad, 5 maart 2011. En een artikel van de NRC, 7 maart 2011.
• Michael Persson, 'In Den Haag is duurzaamheid ineens een linkse hobby' (pdf), interview met Marco Witschge, initiatiefnemer van Nederland Krijgt Nieuwe Energie, de Volkskrant, 5 maart 2011
• Ruud Lubbers en Paul van Seters, 'Sarkozy's nieuwe Internationaal Monetair Systeem kan grote doorbraak betekenen' (pdf), Het Financieele Dagblad, 5 maart 2011
• Martin Sommer, 'Dokter trouwt niet meer met de verpleegster' (pdf), boekbespreking van het nieuwe boek van Mark Bovens en Anchrit Wille (2010) Diplomademocratie, de Volkskrant, 5 maart 2011
• Maartje Somers, 'Grondstofarm, maar vindingrijk' (pdf), boekbespreking van Juliet B. Schor (2010) Plentitude: The New Economics of True Wealth, NRC Handelsblad, 4 maart 2011
• Bas Heijne, 'Niemand kan het nog alleen'. G. Rachman over zero-sumdenken (pdf), boekbespreking van Gideon Rachman (2010) A Zero-Sum World, NRC Handelsblad, 4 maart 2011

Bedrijven & initiatieven

• Op 18 en 19 mei 2011 vindt de Utrecht Sustainability Challenge plaats, wil jij wat doen om Utrecht duurzamer te maken? Lees er hier meer over en schrijf je dan in (tot 25 april).
• Lees hier meer over 'One Health' waar Prof. dr. Frans Miedema over sprak.
• In de publicatie Young mentality en duurzaamheid (pdf) vind je informatie over Natuur- en milieueducatie (NME) voor jongeren van twaalf tot en met achttien jaar. In opdracht van het Programma NME hebben YoungWorks en Motivaction hiernaar onderzoek gedaan. De publicatie biedt handvatten voor iedereen die met jongeren wil communiceren over duurzaamheidsthema’s.
• De Club van 30: Dertigers, allen directeur of manager uit het bedrijfsleven, die werken aan duurzaamheid.
• Lees ook over hoe de Universiteit Utrecht Duurzaamheid invult. (jpg)
• MVO Referentiekader. Meer weten over de rol van het bedrijfsleven voor duurzaamheid? Het boekje ‘MVO referentiekader 2007′ van het MVO platform vertelt je meer over ‘people, planet, profit’. Stuur een mail naar info[at]sg.uu.nl (waarbij je at vervangt door @) t.a.v. ‘Boekje MVO platform’ met je naam en adres en je krijgt het boekje gratis thuisbezorgd!

Video's

Een filmimpressie van de lezingenreeks:

Of bekijk de Prezi gemaakt over de serie:

Film naar aanleiding van de lezingenreeks Mens, milieu en meerwaarde: Duurzaamheid in de 21e eeuw (voorjaar 2010)

Filmpje n.a.v. de lezing van dr. Appy Sluijs (Biomariene Wetenschappen, UU). Sluijs zoekt naar fossiele slachtoffers van klimaatveranderingen in het verleden, om hedendaagse klimaatmodellen te verbeteren.

Filmpje n.a.v. de lezing van prof. dr. ir. Ben Scheres. Scheres (Moleculaire Genetica, UU) doet onderzoek naar stamcellen in planten en stelt dat ze ons veel leren over de gezondheid van vlieg, muis en mens.

In samenwerking met...

Utrecht Centrum voor Aarde en Duurzaamheid

Kenniscentrum Instituties van de Open Samenleving

Faculteit Geowetenschappen

Locatie en tijd

Waar: Aula, Academiegebouw, Utrecht

Wanneer: Acht dinsdagen vanaf 8 februari, 20.00 tot 21.30 uur

Bekijk de lezingen online

De urgentie van duurzaamheid

Prof. dr. Jacqueline Cramer

Prof. ir. Klaas van Egmond

8 februari 2011

Nieuwsblog

Handout

Duurzaamheid lijkt soms even van de politieke agenda verdwenen, maar dat is schijn. Allerlei partijen in de samenleving zijn er mee bezig. Prof. dr. Jacqeline Cramer (directeur UCAD, hoogleraar Duurzaam innoveren bij Geowetenschappen, UU) schetst de urgentie van het vraagstuk op de terreinen van mens, milieu en meerwaarde. Voor het eerst in de geschiedenis is de mens in staat zoveel te gebruiken van de aarde, dat de grenzen van de biologische systemen zijn bereikt. Dit vraagt naast nieuwe technologie om nieuwe instituties en een nieuwe kijk op de mens, de natuur en de samenleving. Wat is de bijdrage van de innovatiewetenschappen aan de verbinding tussen de universiteit, grote en kleine maatschappelijke spelers en de politiek? Prof. ir. Klaas van Egmond (UCAD, faculteitshoogleraar Milieukunde, in het bijzonder veranderingen in aardse systemen (UU)), werkte jarenlang aan de klimaatproblematiek. Hij schets een methode waarin duurzaamheid als zoektocht naar integrale mens- en wereldbeelden kan worden beschreven. Aan de hand van o.a. klimaatscenario’s toont van Egmond wat de invloed is van een eenzijdige nadruk op het individu of de groep, de materiële of de geestelijke wereld. Hoe zien de uitdagingen voor de 21ste eeuw er uit?

Instituties van de open samenleving

Prof. dr. Bas van Bavel

Prof. dr. Hans Schenk

15 februari 2011

Nieuwsblog

Een duurzame samenleving: groei en verdeling van welvaart via markt en staat. Prof. dr. Bas van Bavel (hoogleraar economische en sociale geschiedenis van de Middeleeuwen en trekker van het Kenniscentrum Instituties van de Open Samenleving, UU) laat zien dat de belangrijkste organisatievormen van onze huidige Westerse samenleving (markt en staat) zijn ontstaan in de Middeleeuwen en onderdeel zijn van onze cultuur. Maar ook andere instituties zoals commons, de gilden of de waterschappen zijn ontstaan om collectieve actieproblemen te overwinnen en lange termijnafwegingen mogelijk te maken waarin er balans is tussen mens, milieu en meerwaarde. Wat biedt de kennis van deze organisatievormen ons voor duurzaamheidsvraagstukken in de 21ste eeuw? Prof. dr. Hans Schenk (hoogleraar economie van het Tjalling C. Koopmans Research Institute) onderzocht voor de Commissie de Wit de recente economische crisis. In zijn wetenschappelijk onderzoek als econoom richt Schenk zich op de vraag in hoeverre er in de praktijk steun te vinden is voor de economische theorie van de rationele actor. Dit lijkt een te eenzijdige benadering. Managers zijn minder rationeel dan we denken en concurrentie leidt niet zonder meer tot stabiele markten en gewenste uitkomsten. Is de ontzichtbare hand van de markt een mythe? Hoe ziet de economisch duurzame onderneming van de toekomst er uit? En is die dan ook sociaal en ecologisch duurzaam? Het gaat om macht en tegenmacht - welke voorwaarden voor duurzaamheid zijn er te formuleren vanuit de economie en de geschiedenis van bedrijven en instituten.

Van government naar governance

Prof. dr. Mark Bovens

Prof. dr. Henk Kummeling

22 februari 2011

Nieuwsblog

Van government naar governance: de terugtredende overheid en toch een duurzame maatschappij? De complexiteit van de samenleving, de democratisering en de individualisering stellen de het idee van de alles regulerende staat op de proef. Wetten worden kaders voor gedrag en zijn niet meer gebeiteld in steen. Burgers worden op een andere manier verantwoordelijk voor hun eigen lot. Ook de kennis is in de huidige maatschappij verdeeld. Bestuurders zullen burgers en deskundigen moeten consulteren bij beleidsvorming. De maatschappij kan gezien worden als een stakeholder maatschappij. Maar hoe waarborgen we dan collectieve lange termijnbelangen zoals duurzaamheid? Wie vertegenwoordigd de natuur of de toekomstige generaties? Hoe organiseren we dit op wereldschaal en wat betekent dat dan voor de nationale staat? Prof. dr. Mark Bovens (hoogleraar Bestuurskunde en Directeur Onderzoek aan de Utrechtse School voor Bestuurs- en Organisatiewetenschap, UU) en prof. dr. Henk Kummeling (decaan en hoogleraar Staatsrecht en vergelijkend staatsrecht, UU en voorzitter Kiesraad) illustreren de veranderende rol van de overheid aan het thema water. Hoe beheer je water en hoe ziet global governance er uit? Uitdagingen zijn het probleem van de repressieve staat: Kun je burgers wel dwingen tot bepaald gedrag? En haken lager opgeleiden niet af bij de complexiteit van inspraak?

Lekker en gezond

Prof. dr. Frank Miedema

Prof. dr. Anton Pijpers

1 maart 2011

Nieuwsblog

Wat is duurzaam in de veehouderij en in de gezondheidszorg? Prof. dr. Pijpers (decaan Diergeneeskunde, UU) laat zien dat dat ligt aan de schaal waarop je ernaar kijkt. De dierenarts is er steeds minder voor de gezondheid van het enkele dier, maar voor de dierpopulatie. En meer nog voor de bescherming van de mens tegen besmettelijke dierziekten, zoals de vogelpest. Is vlees eten de risico’s voor mens en milieu nog wel waard? In de risicomaatschappij zijn er feiten, maar ook percepties en maatschappelijke kosten en baten. Ook in de gezondheidszorg is de vraag hoe de zorg voor het individu en de gezondheidskeuzes van het individu staan tegenover public health. Prof. dr. Miedema (decaan geneeskunde, vice-voorzitter van de Raad van Bestuur UMC) gaat in op nieuwe manieren van kennisontwikkeling als een democratisch zoekproces, waarbij patiënten worden betrokken bij de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen. Maar wie is uiteindelijk verantwoordelijk? Hoe kan dialoog leiden tot een duurzame toekomstbestendige visie op gezondheid voor iedereen? Wat definiëren we eigenlijk als gezond?

Migratie en nieuwe identiteit

Prof. dr. Paul Schnabel

Prof. dr. Annelies Zoomers

8 maart 2011

Nieuwsblog

Sociale duurzaamheid op de agenda. Veranderingen op wereldschaal hebben hun uitwerking in Nederland en in ontwikkelingslanden. Globalisering verbindt, maar fragmenteert ook. Prof. dr. Annelies Zoomers (Professor International development Studies, UU) analyseert aan de hand van voorbeelden uit Azie, Latijns Amerika en Afrika hoe ons streven naar duurzaamheid rechtsreeks duurzame ontwikkeling elders beïnvloedt. Door de wereldwijde voedsel- en klimaatcrisis onstaat in veel ontwikkelingslanden een run op land. Wereldwijd is een snelle toename van grondbezit in buitenlandse handen, vooral in Afrika. Zoomers laat zien dat globalisering leidt tot nieuwe vormen van schaarste en nieuwe vormen van mobiliteit. Wat zijn de gevolgen voor de balans tussen people, planet en profit. Hoe hou je het armoedevraagstuk op de agenda, samen met ecologische duurzaamheid? Ook in Nederland is het soms moeilijk te zien hoe sociale en ecologische duurzaamheid zich tot elkaar en tot onze welvaart verhouden. Prof. dr. Paul Schnabel (socioloog, directeur SCP, Universiteitshoogleraar UU) onderzoekt hoe we de 21ste eeuw doorkomen op een verantwoorde manier, zonder te grote discontinuïteit. Onze geïndividualiseerde leefstijl en grote welvaart zijn een groot goed. Wat gaan we merken van oprakende grondstoffen, olie en schaarser wordend schoon water? Hoe verhouden deze zich tot dilemma's rond veroudering, de pensioenleeftijd, de gezondheidsparadox, migratie, en integratie?

Push the right button: gaming voor sociale verandering

Prof. dr. Joost Raessens

Prof. dr. Peter Werkhoven

15 maart 2011

Nieuwsblog

Mensen willen wel iets doen voor duurzaamheid, maar niet iets laten. Naar de glasbak gaan of lid worden van Oxfam dat doe je wel. Maar je studiegenoot op stage niet opzoeken omdat je dan moet vliegen? Dat is veel moeilijker. Hoe kun je het gedrag van groepen mensen sturen op een aantrekkelijke en slimme manier? Prof. dr. Werkhoven (Managing Director Technical Sciences, TNO en professor multimodal interaction in virtual environments, Department of Information and Computing Sciences (Beta), UU) en Prof. dr. Raessens (Mediatheorie, UU) werken beiden vanuit hun discipline aan games. Zij proberen het natuurlijke gedrag van de spelende mens te benutten. Zo is er de game ‘World without oil’ die ideeën verzamelt en mensen bij elkaar brengt om na te denken over de wereld die zij zouden willen. Via games kunnen we ons ook bewust worden van waardeoriëntaties en leren te denken vanuit het perspectief van anderen. Is dit het leren van de toekomst? En vormen social media de sociale verbanden van de toekomst?

Beelden van mens en natuur

Prof. dr. Rosemarie Buikema

Prof. dr. Bert Theunissen

22 maart 2011

Nieuwsblog

Puur natuur, dat is toch goed? Maar wat is natuur, wat is natuurlijk en hoe verhouden wij ons ten opzichte van elkaar en de natuur. Wat is vooruitgang? Relatieve concepten zijn het, maar door er over na te denken, kunnen we ook nieuwe toekomstbeelden vormen en een eigen identiteit. Bewustzijn van onze beelden en overtuigingen is een eerste stap om ons handelen te kunnen begrijpen. Ook als we willen bepalen wat kwaliteit van leven is zullen we dit moeten onderzoeken. Prof. dr. Rosemarie Buikema (Art, Culture and Diversity, UU) onderzoekt hoe kunst, verhalen en geschiedenis ons in staat stellen op een nieuwe manier de toekomst in te richten. Belangrijk is te bedenken wie het dominante verhaal bepalen en of er ook andere belangen zijn. Prof. dr. Theunissen (Geschiedenis van de Natuurwetenschappen, UU) zal laten zien hoe het reductionistisch wereldbeeld heeft geleid tot onze huidige opvattingen van wetenschap en technologie. Kennis van de wetenschapsgeschiedenis geeft inzicht in de rol van technologie in de duurzaamheiddiscussie en maakt ons zelfs kritisch ten opzichte van technologiekritiek of het idee dat de natuur als vanzelf in balans is.

Transities en perspectieven voor een nieuw wereldbeeld

Prof. dr. Herman Wijffels

Prof. dr. Jan Luiten van Zanden

29 maart 2011

Nieuwsblog

Prof. dr. Jan Luiten van Zanden (hoogleraar Economische Geschiedenis, UU) zal een overzicht geven van de geschiedenis van de mens vanaf de prehistorie. Deze lange lijn geeft inzicht in de manieren waarop de mens samenlevingen heeft gevormd die dilemma’s rond schaarste en verdeling hebben opgelost. Hoe zien een duurzame economie en samenleving er uit in de 21ste eeuw, als de bevolking stabiliseert over enkele jaren op het niveau van 9 miljard wereldbewoners? Een economie zonder groei is niet mogelijk, maar hoe dan wel? Prof. dr. Herman Wijffels (hoogleraar Duurzaamheid en Maatschappelijke Verandering, UU) zal schetsen welke transities nodig zijn wereldwijd. Zowel technologie, organisatie, als bewustwording van gedrag en onze wederzijdse afhankelijkheden is van belang voor duurzaamheid. Het gaat tenslotte om een vorm van beschaving.

Summarizing video 'Sustainability as a world view'

19 april 2011