De zwerm

Meer dan de som der delen

Vogels die plotseling een zwerm vormen en in één richting wegvliegen: het is alsof er dan een nieuw groot wezen ontstaat. Fascinerend en beangstigend tegelijk, en niet te begrijpen uit het gedrag van de individuele dieren. Een zwerm heeft emergente eigenschappen, die de vogels individueel niet bezitten. Dieren met een klein brein en beperkt communicatievermogen kunnen door samenwerking complexe taken uitvoeren en inspelen op bedreigingen uit de omgeving. Dit wordt zwermintelligentie genoemd.

Ook de mens gedraagt zich als zwerm. Het kuddegedrag op de beurs, de nieuwe mode waar je zonder nadenken aan meedoet: vaak vinden we dat negatief, maar is het niet de basis voor samenleven in groepen? Wat zegt de massapsychologie? De biologie? Wat is de rol van spiegelneuronen bij onze sociale intelligentie? Wat leren we van mieren, bijen of robotjes, die samenwerken en intelligent gedrag vertonen, over individuele en collectieve intelligentie?

Om deze fenomenen te begrijpen is een klassieke wetenschappelijke, reductionistische benadering ongeschikt. Het geheel is namelijk meer dan de som der delen. Denken in termen van emergentie en zelforganisatie biedt een alternatief. En misschien is de wetenschap zelf wel het meest complexe, intelligente ‘systeem’ dat de geschiedenis heeft voortgebracht.

Van deze reeks is ook een blogbundel verschenen, die hier te downloaden is in pdf-formaat.

Studiewaardeerbaar

Dit programma is als onderdeel van de cursus Wetenschapsfilosofie voor studenten te volgen en wordt georganiseerd i.s.m. de faculteiten Bètawetenschappen, Geesteswetenschappen en Sociale Wetenschappen.

Studenten die de serie De zwerm volgen voor studiepunten dienen uiterlijk om 19.45 uur aanwezig te zijn in de Aula van het Academiegebouw. Een stempel voor je aanwezigheid krijg je bij de lezing.

De reeks is OOK voor algemeen publiek vrij toegankelijk zonder reserveren, dus wees welkom bij één of meer lezingen.

Woensdag 8 februari
De zwerm
Dr. Jaap van Ginneken (massapsycholoog en schrijver)

Woensdag 15 februari
Film: The birds
Film van Alfred Hitchcock. In filmtheater ’t Hoogt, Slachtstraat 6 (Aanmelden verplicht, €5 entree)
Inleider dr. Jaap Bos (Gedragswetenschappen, UU)

Woensdag 22 februari
Delen of gehelen
Dr. Victor Gijsbers (Wetenschapsfilosofie, UL)

Woensdag 29 februari
Zelforganisatie in het dierenrijk
Prof. dr. Charlotte K. Hemelrijk (Zelforganisatie van Sociale Systemen, RUG)

Woensdag 7 maart
Spiegelneuronen en sociale intelligentie / Mirrorneurons and social intelligence
Prof. dr. Christian Keysers (Social Brain Lab, NIN-KNAW en UMCG-RUG)
De lezing is in het Engels

Woensdag 14 maart
I am a crowd
Dr. Rick Dolphijn (Media en Cultuur, UU)

Woensdag 21 maart
Kuddegedrag en de economische crisis
Dr. Liesbeth Noordegraaf-Eelens (Erasmus School of Economics, EUR)

Woensdag 28 maart
Robots denken
Dr. Karl Tuyls (Kunstmatige intelligentie, Maastricht)

Leestips

Algemeen

- Steven Johnson, The myth of the ant queen (pdf). New Humanities Reader, p. 247-266. Hij gaf ook een TED-lezing over het internet als stad.
- De Sociaal-Wetenschappelijke Raad van de KNAW heeft 'complexe systemen' tot speerpunt gemaakt voor de komende jaren, zie de volgende link en pdf.
- Het internet is als een stad zegt Steven Johnson: gebouwd door velen, door niemand compleet gecontroleerd, veel ingewikkelde onderlinge verbindingen, maar onderdelen die onafhankelijk functioneren. Als op een plek het noodlot toeslaat, gaat het leven ergens anders gewoon door. Bekijk hier zijn TEDtalk.
- Het ontstaan van spontane orde wordt emergentie genoemd. De komst van de computer heeft ons meer inzicht in emergentie gegeven. Zo is het met computers mogelijk het ontstaan van files, zwermen van vogels en insecten te simuleren. Lees het stuk in de Bètacanon en kijk ook het filmpje Chaos: onvoorspelbare gevolgen.
- De oratie van Joachim Duyndam, ' De liefde van Alcestis, Over relationele weerbaarheid en hermeneutische levensbeschouwing' die hij gaf op 9 november 2011, is hier te beluisteren. Deze oratie is gericht op de mimetische theorie van René Girard, en mooie aanvulling bij de lezingenreeks. Voor meer informatie over de mimetische theorie, klik hier.
- Geertje Dekkers, Studie naar complexiteit inspirerend voor sociale wetenschappen. Interview met Ruud Abma (pdf). De Volkskrant, 10 december 2011.
- YouTube-filmpje: Spreeuwenspektakel in Hoograven, Utrecht, en op Vimeo: Murmuration

Jaap van Ginneken
- Bekijk de lezing van Jaap van Ginneken over de zwerm bij Studium Generale in 2009.
- Jaap van Ginneken, Brein-bevingen. Snelle omslagen in opinie en communicatie. Boom, 2000.
- Jaap van Ginneken, De kracht van de zwerm. Zelfsturing in de organisatie. Business Contact, 2009.
- Jaap van Ginneken, Het enthousiasmevirus. Hoe gevoelens zich explosief verspreiden nu iedereen online is. Business Contact, verschijnt maart 2012.
- Op 6 februari 2012 was Jaap van Ginneken te gast bij het NCRV-radioprogramma Casa Luna. Op de site van Radio 1 is het programma terug te luisteren en hier het interview.
- Bouwe van Straten, Kopieer de slimmerik. Over de werking van wisdom of the crowd. Wetenschap24, 14 september 2011. Is de wijsheid van de groep een optelsom van de expertise van de afzonderlijke individuen? Of worden de slimste groepsleden gewoon gekopieerd? Nieuw onderzoek wijst op dat laatste.
- Wetenschapsprogramma Labyrint, De kracht van massa. Een massa mensen is een apart verschijnsel. De gedeelde kennis van een massa is beter dan die van een individu, ook wel wisdom of crowd genoemd. Maar een massa kan ook gevaarlijk zijn.
- Hoe gevoelens besmetten - op afstand. Recensie van Het enthousiasmevirus. Athenaeum.nl

Jaap Bos
- Opvallend en fascinerend reclamefilmpje van France 24 over de rol van Twitter in de ‘Arabische Lente.’ Met sir Alfred Hitchcock (Wikipedia) als de chauffeur van Hosni Mubarak. En Hitchcocks 'The Birds' (IMDb) die kolonel Gadaffi aanvallen.

Victor Gijsbers
- Bekijk de lezing van Victor Gijsbers die hij gaf in de Wetenschapsfilosofiereeks Tijd, voorjaar 2011.
- Reductionism in Biology. Stanford encyclopedia of philosophy, 27 mei 2008.
- Reductionism. Internet Encyclopedia of Philospophy, 10 november 2008.

Charlotte Hemelrijk
- Puga-Gonzalez, I., Hildenbrandt, H. and Hemelrijk, C.K., Emergent patterns of social affiliation in primates, a model PloS Computational Biology 5 (12) 2009.
- Hemelrijk, C.K., Hildenbrandt, H., Reinders J. , Stamhuis, E. J., Emergence of oblong school shape: models and empirical data of fish Ethology, 116, 1099-1112, 2010.
- Hemelrijk C.K., Hildenbrandt H., Some Causes of the Variable Shape of Flocks of Birds PLoS ONE 6(8), 2011.
- Hemelrijk, C.K., Simple reactions to nearby neighbours and complex social behaviour in primates (pdf). 2011. In: Randolf Menzel en Julia Fischer (red.), Animal Thinking: Contemporary Issues in Comparative Cognition. Strüngmann Forum Report, vol. 8, J. Lupp, series ed. Cambridge, MA: MIT Press. p 223-238, 2011.
- Charlotte K. Hemelrijk & Hanno Hildenbrandt, Self-Organized Shape and Frontal Density of Fish Schools (pdf). Ethology 114, 245–254, 2008.
- Charlotte K. Hemelrijk, Slim of niet? Cognitie of zelforganisatie (pdf). Oratie Rijksuniversiteit Groningen, 8 juni 2010.
- YouTube-filmpje met Charlotte Hemelrijk en Maarten Ducrot: Communities, netwerken en groepsgedrag (parallelsessie) (begint bij 0:40).
- YouTube-filmpje: Logica spreeuwenzwermen ontdekt, interview met Charlotte Hemelrijk over het computermodel StarDisplay, dat nieuwe inzichten heeft gebracht in het mysterie van spreeuwenzwermen.
- Jelle Reumer,De mierenmens. Een evolutieparadox. Historische Uitgeverij, 2011.
- Justin Curry, Lezing over Gödel, Escher, Bach. 2007.
- Spinozawinnaar Ben Scheres (plantenbioloog die samenwerkt met wiskundigen en informatici) hield in 2010 bij Studium Generale de lezing Genetische blauwdruk, over hoe variatie en orde ontstaat.
- Nederlandse doet onderzoek naar logica vogelzwerm. nu.nl, 5 augustus 2011.

Christian Keysers
- Social Brain Lab aan de Rijksuniversiteit Groningen, onder coördinatie van Christian Keysers.
- YouTube-filmpje waarin Christian Keysers geeft uitleg hoe empathie gemeten kan worden.
- Marcus Werner, Spieken bij vogels ook een geliefde strategie (pdf). De Volkskrant, 13 augustus 2011.
- C. Keysers e.a., Audiovisual mirror neurons and action recognition. Exp Brain Res153, 628–636, 2003.
- Christian Keysers, Empathic brain. Zijn boek 'Het empathische brein' is nu ook in het Nederlands verkrijgbaar.

Rick Dolphijn
- Verslag van een conferentie over Batesons ecologische multitude: Multiple Versions of the World A Conference Celebrating Bateson’s Centennial and His Continued Influence bij de Northern Arizona University.
- Brian Rotman, Becoming Beside Ourselves: The Alphabet, Ghosts, and Distributed Human Being. Duke University Press, 2008. Een boek over de manier waarop het alfabet ons heeft vormgegeven en hoe ook andere parallele en seriële patronen (middels diverse media) ons bestaan vormgeven.
- Op YouTube is een lezing te zien van Brian Massumi en Erin Manning: Coming Alive in a World of Texture. 12 november 2010.

Liesbeth Noordegraaf-Eelens
- Bekijk de lezing die Liesbeth Noordegraaf-Eelens gaf bij Studium Generale in 2010 over Verblindende modellen.
- VPRO Tegenlicht, Money & speed: Inside the black box. Tegenlicht, 31 januari 2011.
- Jan Tromp, Leve de onzekerheid. Interview met Liesbeth Noordegraaf-Eelens. De Volkskrant, 13 februari 2010.
- Liesbeth Noordegraaf-Eelens en Jos de Mul, Zoveel schuld en nergens een zondebok. Trouw, 6 november 2011.

Karl Tuyls
-swarmlab.unimaas.nl
-Op http://swarmlab.unimaas.nl/press/ zijn er links naar filmpjes uit de media (bvb. vpro Labyrint en wetenschap24).
- Blog van ir. Maurits Kreijveld: Wisdom of the crowd.
- Alexis Madrigal, Daniel Kahneman on 'Emergent Weirdness' in Artifical Intelligences. The Atlantic, 28 november 2011.
- Een artikel van Elman Veerman over 'Slimme zwermen' op de pagina van wetenschap24.

Programma

Geen resultaten voor deze criteria

Blogs

Er zijn nog geen nieuwsberichten in deze reeks

Opnames

Delen