Studium Generale
Uitgelicht archief
> Ga terug naar de huidige Uitgelicht
> Bekijk de Uitgelicht afleveringen van 2011
De plastic soep, zoals de enorme hoeveelheid plastic die in de Grote Oceaan drijft wordt genoemd, blijkt een grotere impact te hebben op het zeeleven
dangedacht. Voor het eerst is aangetoond dat het plastic daadwerkelijk invloed heeft op het ecosysteem. De oceaanschaatser, een klein insect, gebruikt de stukjes plastic om zijn eitjes op te leggen. Al eerder werd er gerapporteerd dat vissen en vogels plastic in hun maag krijgen via het voedsel dat ze uit het water oppikken. De plastic soep is een sprekend voorbeeld van de complexe vragen die spelen rond duurzaamheid. Vragen van biologische aard (wat is de invloed op het ecosysteem), van technische aard (hoe ruim je het op), maar ook van politieke aard (wie is verantwoordelijk). Beleidsmakers van over de hele wereld zullen moeten samenwerken met wetenschappers uit verschillende disciplines om tot het begin van een oplossing te komen. Zoals in juni op Rio+20. Studium Generale blikte in de serie People Planet Profit Principles alvast vooruit. Kijk bijvoorbeeld de eerste avond terug, met prof. dr. Bert van der Zwaan (rector magnificus, UU en geoloog), prof. dr. André Faaij (Energiewetenschappen, UU), dr. Appy Sluijs (Aardwetenschappen, UU) en Marjan Minnesma (directeur Stichting Urgenda).
'Een stem tegen Europa', zo worden de verkiezingen in Frankrijk en Griekenland gekarakteriseerd. In Frankrijk won de socialistische presidentskandidaat François Hollande; in Griekenland zegevierden radicale partijen en komt een extreem-rechtse partij in het parlement. De gemene deler is het euroscepticisme. De enorme bezuinigingsmaatregelen die nodig zijn, maar die ook voelen als opgelegd door de EU, wankelen. Ook waren er dit weekend protesten in Rusland tegen Poetin, op het punt van zijn inauguratie als president. De protesten liepen uit op gevechten tussen demonstranten en de politie. Zijn dit tekenen van groeiende polarisatie, op een glijdende schaal van intensiteit? In deze dagen waarin de Tweede Wereldoorlog wordt herdacht, komen de gevaren van polarisatie gauw in een historische context te staan. Daarom is het belangrijk om te blijven herdenken - voor de slachtoffers, maar ook om een scherp oog te houden op de huidige maatschappelijke ontwikkelingen. Afgelopen vrijdag 4 mei sprak prof. dr. Micha de Winter de jaarlijkse herdenkingslezing uit. Hij ging daarin in op mechanismen van in- en uitsluiting en de rol van opvoeding en onderwijs in een humane samenleving en een democratische rechtsstaat. De hele lezing is nu hier terug te zien.
De Utrechtse filmmaker Frans Hofmeester maakte een time-lapsefilmpje waarin je zijn kinderen, de inmiddels twaalfjarige Lotte en de negenjarige Vince, van nul tot nu kunt zien opgroeien. De fragmenten die hij elke week van ze opnam plakte hij achter elkaar en componeerde er muziek bij. Het resultaat heeft na enkele dagen op YouTube al ruim 4 miljoen hits. Zijn vertederende filmpje is niet het eerste time-lapsesucces op internet: eerder gingen ‘compilatiefilmpjes’ van groeiende baarden, zwangere buiken en chronologische familieportretten de wereld over. Hoe kan het dat dit genre van tijdsdocumenten zo populair is? Volgens de Volkskrant is het te danken aan de combinatie van nieuwe media, onze fascinatie voor de vliedende tijd en internet. Maanden en jaren worden teruggebracht tot enkele minuten waarin je ziet hoe tijd de figuranten in de filmpjes verandert. In de serie Tijd spraken onderzoekers uit verschillende disciplines van biologie tot geschiedenis over de wetenschap van tijd. Kijk bijvoorbeeld de lezing van prof. dr. Dick Swaab over Tijd in het brein terug, prof. dr. Renate Loll die vraagt: Was there a 'Time' before the Big Bang? of het compilatiefilmpje Tijd.
Slecht nieuws voor het kabinet - goed nieuws voor de student? Na de mislukking van het overleg over de financiële maatregelen zaterdag in het Catshuis, komt de ministerraad maandag bijeen om te kijken hoe het nu verder moet. Nieuwe verkiezingen lijken onvermijdelijk. Eigenlijk zou de Tweede Kamer met Halbe Zijlstra debatteren over het wetsvoorstel Studeren is investeren. Een voorstel dat voor veel studenten slecht nieuws zou betekenen: lenen in plaats van een beurs, de OV-jaarkaart ingeperkt, deeltijdstudies niet meer gefinancierd. En dat alles bovenop de maatregelen die al eerder genomen zijn rondom langstudeerders en het volgen van een tweede master. Het Tweede Kamer-debat is nu uitgesteld en het is onduidelijk wat er met de maatregelen zal gebeuren. Op 18 april organiseerde Studium Generale samen met de Hogeschool Utrecht een Uithofdebat over de toekomst van het hoger onderwijs, Hoger onderwijs voor weinig. Ook al is de politieke realiteit nu aan het schuiven, de vragen over de maatschappelijke waarde van studeren en het ideaal van een breed toegankelijk onderwijssysteem blijven onverminderd actueel.
Donderdag 19 april is de Dag van de Duitse taal. Overal in het land staat het Duits in de spotlights. Geen overbodige luxe, want maar weinig middelbare scholieren doen eindexamen in de taal en het aantal studenten Duits op de universiteiten is haast op twee handen te tellen. En dat is zonde. Duits is de grootste taal in Europa en Duitsland Nederlands belangrijkste handelspartner. Economisch gezien is het dus van groot belang om die taal te beheersen. Daarnaast is de val van de Berlijnse muur een van de defining moments van onze tijd. In Oost en West gaven onder andere dr. Ewout van der Knaap en prof. dr. Maarten van Rossem een beeld van het Duitsland van voor en na de Muur en de manier waarop wij ons tot onze ‘grote broer’ verhouden. Maar de belangrijkste reden om je bezig te houden met Duits is de taal zelf natuurlijk. Woorden als ‘weltschmerz’ en ‘schmusen’ (het favoriete Duitse woord van Herman van Veen) zou je toch voor geen goud willen missen? Kijk voor inspiratie de lezing van dr. Ewout van der Knaap over de Muur en het Duitse culturele geheugen terug.
Een dinosauriër met een gewicht van zo'n 1400 kilo, gehuld in 'kuikenachtig pluisdons'; in China is de Yutyrannus ontdekt, een nieuwe dinosaurussoort. Het is de eerste dino van zo'n groot formaat met veren en daarmee direct het grootste gevederde dier dat ooit op de aardbol heeft rondgelopen. Vliegen deed hij namelijk niet - de veren gebruikte Yutyrannus om warm te blijven. Hij leefde ongeveer 125 miljoen jaar geleden en is een voorganger van misschien wel de beroemdste dinosaurus Tyrannosaurus rex. En - minder voor de hand liggend - ook de voorganger van 'onze' vogels. Prof. Jelle Reumer noemde in zijn serie over de Evolutie van de gewervelden de vogels 'gevederde dinootjes'. De kroon op de evolutie, wat hem betreft. Een kroon waar nu ook de grote parel van de Yutyrannus op prijkt. Voor vele verhalen over dinosauriërs, het ontstaan van veren en de lange weg die de mens én de vogel hebben afgelegd, uit de oersoep naar de steden waarin we nu samen leven is de serie geheel terug te kijken.
Wetenschapsfinancier NWO investeert 2 miljoen in onderzoeken naar begrijpelijke taal. De Utrechtse hoogleraar Taalbeheersing prof. dr. Ted Sanders ontwikkelt een leesbaarheidsvoorspeller. Die kan beoordelen voor welk schoolniveau een tekst geschikt is – van VMBO 1 tot VWO 6 – door onder andere te letten op signaalwoorden zoals dus, want, maar en ten eerste. Onderzoek heeft aangetoond dat leerlingen een tekst met signaalwoorden beter begrijpen, ook al maken ze een zin langer. Zinnen met woorden die intuïtief bij elkaar horen – zoals zomer, warm en zwembad – zijn ook makkelijker te lezen. Volgens Sanders is de tijd rijp voor digitale hulp bij leesbaarheid. Zowel de taalinzichten als de rekenkracht van computers maken nuttige leesbaarheidssoftware mogelijk. Ted Sanders sprak eerder al bij Studium Generale over taalverwerking en -interpretatie in de hersenen en de relatie met waarneming, in de serie Geloof je ogen niet. In deze dubbellezing met prof. dr. Frans Verstraten legt hij uit hoe onze aandacht wordt gericht door kennis die wij al hebben; we zijn altijd op zoek naar een bepaalde causaliteit.
Dat het lastig is om met 190 landen overeenstemming te bereiken over de aanpak van klimaatverandering mag geen verbazing wekken. Toch wordt steeds naar de Verenigde Naties gekeken als het gaat om vraagstukken op het gebied van duurzaamheid. In juni is de volgende klimaatconferentie in Rio de Janeiro, twintig jaar na de afspraken van Rio die uitmondden in het Kyoto-protocol. Niet iedereen is even optimistisch over het nut van deze abstracte discussies op hoog niveau. Is het niet beter om concrete actie te ondernemen? De wetenschap kan het voortouw nemen bij het formuleren van kansen. Politicoloog prof. dr. Frank Biermann vroeg 31 collega's uit de sociale wetenschappen naar concrete plannen om de wereld duurzamer te maken. Het resultaat is een voorstel van twee pagina's, een fact sheet voor een betere toekomst. In de reeks Rights to a green future pleitte Biermann al voor een verandering in de internationale besluitvorming over klimaatproblemen. Kijk voor een opmaat naar Rio+20 ook de korte lezingen in de serie People Planet Profit Principles terug.
De Boekenweek is weer van start gegaan, met als thema 'Vriendschap en andere ongemakken'. Wie iets wil zeggen over vriendschap kan niet om Aristoteles heen en zijn beschrijving van de verschillende soorten vrienden die je hebt. Alle schrijvers die zich met dit onderwerp bezighouden, komen vroeg of laat bij de oude Griek uit. Een goede introductie tot het denken van Aristoteles biedt prof. dr. Joep Dohmen in zijn lezing De deugd ligt in het midden. Wereldberoemd is ook wat een andere filosoof over vriendschap zei: 'Omdat hij het was, omdat ik het was.' Montaigne raakte met deze woorden aan het mysterie van hartsvrienden. Een betere definitie van vriendschap is moeilijk te vinden. Ook over Montaigne sprak Joep Dohmen, in de eerste lezing van de serie Levenskunst.
Stamcelbioloog prof. dr. Hans Clevers is voorgedragen als nieuwe president van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen (KNAW). De KNAW-leden moeten formeel nog over zijn benoeming stemmen, maar aangezien hij de enige voorgedragen kandidaat is, staat zijn benoeming als nieuwe president zo goed als vast. Clevers geniet veel aanzien in zowel binnen- als buitenland en is veelvuldig gelauwerd. Hij is bekend van het op kweek zetten van stukjes darm en maag uit volwassen stamcellen in de hoop deze in de toekomst te kunnen transplanteren, maar Clevers verwierf al eerder internationale roem door zijn ontrafeling van het moleculaire mechanisme achter darmkanker. Door een mutatie in een gen slaat de celdeling op hol waardoor er tumoren ontstaan. Studium Generale besteedde al eerder aandacht aan dit ingewikkelde mechanisme op het Xtracksymposium Beyond the genome, waar biomedische wetenschappers dieper in gingen op de epigenetica. Kijk de lezingen terug en kom alles te weten hoe eiwitten rondom een genoom onze genexpressie kunnen beïnvloeden en hoe dit kan leiden tot ziektes zoals kanker.
Op 8 maart 2012 is het Internationale Vrouwendag. De oorsprong ligt bij de demonstraties die Amerikaanse vrouwen organiseerden op 8 maart 1908, gericht op betere werkomstandigheden. Ook de strijd om kiesrecht stond centraal. Met de opleving van het feminisme in de jaren ’60 kwam Internationale Vrouwendag weer in de belangstelling te staan. Sindsdien is het een jaarlijks terugkerende evenement, dat in sommige (socialistische) landen zelfs tot officiële feestdag is uitgeroepen. Bijvoorbeeld in Rusland, waar de hele bevolking vrij krijgt op 8 maart. Mannen kopen bloemen, cosmetica en kleding voor hun moeders, vrouwen en zussen en er wordt volop gefeest. De Verenigde Naties organiseren dit jaar allerlei activiteiten rondom het thema Empower rural women – End hunger and poverty. De strijd voor een betere behandeling van vrouwen is in veel landen nog niet voltooid. Luister bijvoorbeeld naar prof. dr. Dina Siegel die een lezing hield over prostitutie en vrouwenhandel in Moldavië en Nigeria. Eerder sprak Jyotsna Gupta over India: Because she is a girl.
Het was groot nieuws: neutrino's met een snelheid hoger dan die van het licht waren waargenomen door de ultra-geavanceerde meetapparatuur van het CERN. Einstein onttroond en tijdreizen mogelijk? De speculaties overtroffen de sciencefiction ruimschoots. Nu blijkt dat een fout in die meetapparatuur wellicht heeft gezorgd voor het uitzonderlijke resultaat. Is alles dan werkelijk toe te schrijven aan een slecht aangesloten kabel tussen een GPS-eenheid en een computer? Hoe kan zoiets gebeuren? Het goede nieuws is dat de neutrino's ook zonder die bijzondere eigenschap interessant genoeg zijn. Prof. dr. Frank Verbunt vertelt in zijn lezing over De invloed van de zon en maan op de aarde hoe neutrino's met enorme hoeveelheden tegelijk voortdurend in beweging zijn, gestopt door niets of niemand. Letterlijk, want elke seconde razen zestig miljard neutrino’s door elke vierkante centimeter op aarde heen, dus ook door je eigen lichaam. In de reeks Iets nieuws onder de zon scheiden wetenschappers de science van de fiction. Zo hoor je bijvoorbeeld ook waarom tijdreizen onmogelijk is, ook als neutrino's sneller dan het licht zouden gaan en wordt de vraag behandeld of er buitenaardse wezens leven in de uithoeken van het heelal. Het antwoord is verrassend - en levert genoeg stof om over na te denken tot de volgende metingen van het CERN.
De U.S. National Science Advisory Board for Biosecurity besloot dat twee wetenschappelijke publicaties over het vogelgriepvirus H5N1 aangepast dienden te worden voor publicatie. De publicaties volgden naar aanleiding van een Rotterdams onderzoek waarbij onderzoekers de vogelgriep lieten muteren zodat het kon worden overgedragen van een fret in de ene kooi op de fret in de kooi ernaast. Hartstikke gevaarlijk natuurlijk, omdat terroristen met deze informatie aan de haal kunnen gaan. Rechtvaardigt dat censuur? Je kunt het ook anders zien. Het is helemaal niet gevaarlijk, zegt bijvoorbeeld Miquel Ekkelenkamp (UMCU) in het NRC Handelsblad van afgelopen dinsdag: ‘Ontzettend veel ziektes kunnen onder bijzondere omstandigheden van mens op mens worden overgedragen, […] maar dat betekent nog niet dat ze epidemieën kunnen veroorzaken.’ Zijn we overdreven angstig voor nieuwe epidemieën? Of is er reëel gevaar? Het blijven actuele vragen. Prof. dr. Marion Koopmans ging erop in in de lezing Virussen als heersers van de wereld, onderdeel van de serie Vergezichten.
In Japan ondertekenden de Europese Commissie en enkele Europese landen twee weken geleden het omstreden antipiraterijverdrag ACTA, de Anti-Counterfeiting Trade Agreemeent. Volgens burgerrechtenbeweging Bits of Freedom (BoF) kan het verdrag grote negatieve gevolgen hebben voor de internetvrijheid: internetgebruikers worden gecriminaliseerd en er is risico op steeds meer websiteblokkades. Daarnaast worden providers door ACTA verplicht tot afgifte van persoonlijke informatie, zonder concreet bewijs van onrechtmatig handelen. Meer dan een miljoen handtekeningen tegen ACTA later stelt Polen ratificatie van het verdrag uit, en schort Tsjechië ratificatie helemaal op. In de serie Nooit meer anoniem onderzocht Studium Generale hoe anoniem we eigenlijk zijn op het web. En hoe kun je dat blijven?
Op 7 februari is het tweehonderd jaar geleden dat Charles Dickens werd geboren. Romans en personages van de Engelse schrijver behoren tot het collectieve geheugen. Hard Times, Oliver Twist, Bleak House: als we aan negentiende-eeuws Engeland denken, aan de armoede, de opkomende fabrieken en (on)rechtvaardigheid, dan is het met het gezicht dat Dickens eraan gaf.
Nu nog levert het lezen van die boeken belangrijke inzichten over de inrichting van de maatschappij en hoe die inwerkt op individuele levens. Met een kritische maar zachtaardige pen beschreef hij de mens, niet alleen als persoonlijkheid, maar ook juist in zijn sociale rol. Artsen, juristen, dominees, maar ook historici en sociale wetenschappers kunnen daar veel van opsteken. Prof. mr. Jan Lokin sprak in aanloop naar het Dickensjaar vier keer over het werk van Charles Dickens. Een mooi voorbeeld van hoe literatuur kan werken als bron van mensenkennis en begrip van de wereld. Verdrijf de koude met deze aanstekelijke verhalen, die hier zijn terug te zien. En lees daar ook de nieuwsblogs die verschenen over Dickens of download de blogbundel als pdf.
Tijdens de De Wereld Draait Door-uitzending van 31 januari 2012, besprak Ronald Plasterk het wetsvoorstel dat hij in gaat dienen namens de SP en de PvdA. Hij pleit voor een bonusverbod voor alle banken en verzekeraars. Plasterk meent dat het huidige systeem te vrijblijvend is, en vindt dat er strengere regels moeten komen. In het najaar van 2011 vond het Sustainable Finance Lab plaats, een serie bijeenkomsten over de toekomst van de financiële sector. Dit werd georganiseerd door Utrecht Sustainability Institute (USI) en de Triodos Bank. Na vier discussieavonden presenteerde voorzitter Herman Wijffels een aantal aanbevelingen voor de toekomst. Één daarvan was het stopzetten van het bonussysteem. De bankensector moet op de schop, waarbij er vooral meer aandacht moet worden besteed aan veiligheid en soberheid. Ronald Plasterk kondigde toen aan bezig te zijn met een wetsvoorstel om de bonussystemen te veranderen. Inmiddels ligt het voorstel er dus, en zullen we zien of de andere aanbevelingen van het Sustainable Finance Lab ook in acht worden genomen. Bekijk deze pagina voor de links naar de opnames en de bijbehorende blogs.
Het UMC Utrecht start begin volgend jaar met de eerste Nederlandse eicelbank, waar onvruchtbare vrouwen kunnen aankloppen voor eiceldonatie. Vooralsnog kunnen ze in Nederland nergens terecht, waardoor ze vaak uitwijken naar het buitenland. Eiceldonatie is controversieel, maar past ook in de hedendaagse ontwikkeling van gezinsvorming. Socioloog prof. Pearl Dykstra, die onlangs haar oratie hield aan de Erasmus Universiteit, doet empirisch onderzoek naar demografische veranderingen in de loop van meerdere decennia. Eerder sprak zij bij Studium Generale over De houdbaarheid van het gezin. Het 'standaardgezin' van twee ouders en twee kinderen is maar een zeer recente uitvinding, zo betoogde zij. Het zou goed zijn als we wat meer besef zouden hebben van hoe bijzonder het standaardgezin in historisch perspectief eigenlijk is. Misschien dat er dan ook anders tegen een fenomeen als eiceldonatie kan worden aangekeken. De lezing is hier terug te zien, een verslag ervan staat hier.
Donderdag 26 januari is het Gedichtendag. In Utrecht wordt dat groots gevierd met het Huis van de Poëzie in het Centraal Museum. Uiteraard is Studium Generale daar ook dit jaar aanwezig. We duiken in de rap en spoken word van de jaren zeventig en tachtig, als voorproefje voor het programma Underground over die periode. Rap en spoken word - beide mengvormen van muziek en poëzie - ontstonden toen en zijn nu weer helemaal terug, met poetry slams en muzikanten en dichters die samen schrijven en werken. Alvast in de stemming komen voor de optredens van onder anderen P.C. Hooft Prijs-winnaar Tonnus Oosterhoff of opener Rutger Kopland? Of voor de presentatie van de nieuwe dichtbundel van Ingmar Heytze, Ademhalen onder de maan? Kijk de lezing van Ingmar Heytze in de serie Encyclopedie van de angst terug, of hoor meer over Pessoa en Lorca en ontdek de link tussen poëzie en natuurkunde in Zwarte gaten.
Een op de vier gasten in talkshows is vrouw, zo blijkt uit recent onderzoek. Het is moeilijk om in de media een evenwicht te vinden tussen mannen en vrouwen, dat zie je meteen als je de televisie aanzet. Zeker als het gaat om actualiteitenprogramma's als Pauw & Witteman of De Wereld Draait Door. De Volkskrant schrijft dit weekend dat vrouwen worden gezien als saai omdat ze 'krampachtig zoeken naar nuance en volledigheid'. En, een praktisch probleem: ze zeggen zo vaak nee. Er is ook een andere kant aan het verhaal: vrouwen voelen zich niet op hun plek aan een tafel met allemaal 'mannen van 50', die niet zelden seksistisch uit de hoek komen. Ook bij Studium Generale proberen we meer vrouwen het podium te bieden en de balans tussen mannelijke en vrouwelijke sprekers in de gaten te houden. Naast Femke Halsema (verkozen tot meest mediagenieke vrouw), vind je bij ons bijvoorbeeld lezingen van (stam)celonderzoeker Carlijn Bouten, econome Henriëtte Prast (foto) en filosofe Marli Huijer. Daarnaast is onder andere een debat over Media & seks(e) terug te kijken.
Femke Halsema bekleedt van januari tot en met juni 2012 de Vrede van Utrecht-leerstoel aan de Universiteit Utrecht. Als gasthoogleraar zal zij zich bezighouden met de betekenis van communicatietechnologie en social media voor mensenrechten en democratie. In de reeks Vergezichten besprak Femke Halsema naar aanleiding van haar boek Geluk! Voorbij de hyperconsumptie, haast en hufterigheid een alternatief voor onze hyperconsumptieve samenleving. Een stijgende welvaart zou moeten staan voor een gelukkiger leven. Daarentegen verandert ons land in een hyperconsumptieve samenleving waarin onderlinge competitie in luxe en macht bepalend lijken te zijn. Hoe moeten we terug naar een eerlijke en solidaire samenleving? Halsema schetst een alternatief, waarvoor nieuwe koersen van politici en burgers nodig zijn. Kijk de lezing terug voor een mooi begin van het nieuwe jaar!
Het is weer de tijd van goede voornemens. Meer ontspannen en minder stress, nemen veel mensen zich voor. Oftewel: bewuster omgaan met je tijd. Prof. Marli Huijer schrijft in haar laatste boek Ritme over onze verstoorde verhouding met het natuurlijke tijdsverloop. Al eerder publiceerde Joke Hermsen Stil de tijd, wat uitgroeide tot een filosofische bestseller. Beiden spraken bij Studium Generale in de serie Oefening baart kunst. Marli Huijer sprak daarin over 'opnieuw beginnen': ook toepasselijk als het gaat om goede voornemens. Iedereen verlangt wel eens naar een nieuwe start, maar is het wel mogelijk je oude ik achter je te laten en een onbeschreven toekomst tegemoet te gaan? Meer weten over de wetenschap van tijd? Kijk dan eens bij de wetenschapsfilosofische serie Tijd.