Nieuws

13 april 2017

Eén Europa, één Holocaustherinnering?

Ondanks pogingen van Europa om een universeel geldend verhaal van de Holocaust te maken, is er nog steeds geen versie waarin iedereen zich herkent. Een lijn tekent zich af tussen Oost- en West-Europa.

Op 27 januari 1945 werd Auschwitz door het Russische Rode Leger bevrijd. 70 Jaar later was de Russische president Vladimir Poetin tijdens de Holocaust Memorial Day in Auschwitz de opvallende afwezige. De bevrijder werd niet uitgenodigd. Hoe kon dit zo gebeuren? In de lezing 'Van Holocaust tot herinneringsoorlog' legt historicus prof. dr. Rob van der Laarse uit hoe politiek en herinnering onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. 

Nooit meer Auschwitz

De herinnering aan de Holocaust is één van de ideologische fundamenten van de Europese eenwording. In 2000 legden Europese hoogwaardigheidsbekleders de Stockholm-declaratie af. Dit vormde het begin van The International Task Force for International Cooperation in Holocaust Education, Remembrance and Research, kortweg ITF. Boodschap: nooit meer Auschwitz. De Holocaust heeft universele betekenis, omdat het de grondvesten van de beschaving aantastte.

Europa is dus meer dan alleen politieke en economische samenwerking: het is ook een herinneringsgemeenschap. Van der Laarse: “Het Auschwitzparadigma diende om de interne cohesie in de Europese Unie te bevorderen. Het was dus ook van belang dat tijdens de Europese uitbreiding naar het Oosten de Holocaust werd erkend.” Erkenning van de Holocaust, schrijft de historicus Tony Judt in het boek Na de oorlog, was het beste entreebewijs voor de Europese Unie.

Maar ook al is de morele verwerpelijkheid van de Holocaust universeel, een gedeeld Europees verhaal over de Holocaust ligt gecompliceerder. De manier waarop deze historische gebeurtenis is beleefd en herinnerd verschilt namelijk per gebied. In West-Europa is er vanaf de jaren '70 een actieve herinneringscultuur ontstaan. Films als Sophie's Choice (1982) en later Schindler's List (1993) maakten een breed publiek deel van het leed, en beladen plekken zoals Auschwitz werden populaire bedevaartsoorden. De herinnering kreeg een transnationale vorm, met ruimte voor verhalen van mensen met verschillende nationaliteiten. 

Auschwitz lijkt een toeristische trekpleister te worden

De strijd om de herinnering

In Oost-Europa gaat het er anders aan toe, legt Van der Laarse uit: “In plaats van een inclusieve manier van herinneren is er sprake van concurrerende narratieven. Er heerst een felle herinneringsoorlog.” Dat heeft ermee te maken dat het oorlogsverleden in Oost-Europa nooit tot rust kon komen. Op de Duitse bezetting volgde de Sovjetbezetting, waardoor het heldere onderscheid tussen slachtoffer en dader, goed en fout, dat we in West-Europa hanteren, niet meer opgaat. Een ingewikkelde cocktail van veranderende machtsverhoudingen, voortdurend geweld, en verschuivende grenzen sinds de Tweede Wereldoorlog, zorgt ervoor dat er tot op de dag vandaag gestreden wordt om welke verhalen gehoord en verteld moeten worden.

Dit heeft gezorgd voor spanning binnen de Europese gemeenschap, waar de West-Europese manier van herinneren dominant is, en het herdenken van de Holocaust een belangrijke morele pijler is. De nationalistische regering van Polen raakte laatst nog in opspraak toen ze een nieuw Tweede Wereldoorlog museum lieten sluiten in Gdansk, waar een genuanceerd verhaal verteld zou gaan worden, met ruimte voor zowel het Joodse, Russische als katholiek-Poolse perspectief. De regering vond alleen het laatste perspectief relevant. Het laat zien in hoeverre de herinnering van een ver verleden gekleurd wordt door de politieke verhoudingen van het heden. Van der Laarse: “De Holocaust is een complex verhaal dat niet op een objectieve manier gepresenteerd kan worden.”

Ook het Westen laat zich in haar herinnering van de Holocaust weer meer door oplaaiende politieke spanningen leiden, met name de impasse met Poetins Rusland. In 2015 werd de Liberation Route Europe gepresenteerd, in samenwerking met West-Europese landen en Polen. In de route van bevrijding door Liberation Route Europe is er geen rol weggelegd voor het Russische Rode Leger, dat in werkelijkheid een grote rol speelde in de bevrijding van Europa. Op die manier moeten we de afwezigheid van Poetin bij de Holocaust Memorial Day in 2015 begrijpen. De strijd om de herinnering zal voorlopig niet worden beslist.

Amber Striekwold (stagiair)
Copyright Studium Generale
Doorplaatsen uitsluitend met toestemming en onder vermelding van link en auteur.

Delen