De negatieve framing van tbs’ers zet mensen op het verkeerde been, vindt forensisch psychiater Lilian Kuipers. Niet alleen over wie deze groep is, maar ook over de succeskansen van behandeling. Naast media-framing spelen ook andere factoren een rol in deze beeldvorming, vertelt jurist Johannes Bijlsma (UU). “Toen tbs in de jaren 30, toen nog onder de naam tbr werd ingevoerd, werd eigenlijk iedereen met een stoornis psychopaat genoemd”. Om welke stoornis het ging was irrelevant, alles viel onder de psychopatenwetten. Nu, zo’n honderd jaar later, refereert het grote publiek nog steeds regelmatig naar tbs’ers als psychopaten. Maar dit is allesbehalve waar: heel vaak betreft het iemand met een verslaving, een moeilijk jeugd of agressieproblemen. Het gaat om kwetsbare mensen. Bovendien komen mensen ook met minder grote delicten in een tbs-kliniek terecht zoals brandstichting, vult Kuipers aan.

De tbs-kliniek als “gekkengesticht”
Niet alleen over tbs’er zelf bestaan veel misvattingen, ook over de kliniek is nog weinig bekend. Als je je een kliniek voorstelt, zie je misschien een cellencomplex met strenge bewaking voor je. Wie in de Van Der Hoeven Kliniek in Utrecht rondloopt krijgt echter een heel ander beeld. Daar is de afdeling juist zo ingericht dat je als buitenstaander nauwelijks onderscheid kunt maken tussen patiënt en personeel, iedereen eet samen. In de kliniek staat terugkeer naar de maatschappij (resocialisatie) centraal. Naast de verschillende vormen van therapie kunnen patiënten sporten, werken en basisdiploma’s halen om te wennen aan dagelijkse interacties en relaties. Zo benadrukt medisch antropoloog Nienke Verstegen (UU) het belang van deze werkzaamheden voor de ervaring van patiënten: “Je kan je heel eventjes een heel klein beetje minder dader in behandeling voelen, maar je bent gewoon op die houtwerkplaats samen aan een opdracht aan het werken. Je hebt even een andere rol.” Daarbij wordt iedere twee jaar opnieuw beoordeeld of de maatregel verlengd moet worden. 

Onbekend maakt onbemind?
Wanneer een tbs’er klaar is om de kliniek te verlaten, staat de omgeving niet altijd te springen. Een derde misvatting betreft het risico dat (ex-)tbs’ers vormen. Zo zouden tbs’ers vaak recidiveren en dus weer opnieuw een gevaarlijke misdaad plegen. En dat beeld is helemaal niet zo gek als je de kranten mag geloven: “10 jaar cel voor ontsnapte tbs'er die ex-vriendin neerstak in Soest”; “Oud-tbs'er krijgt tien jaar cel voor wurgen van vriendin in Groningen.” 

Het is logisch dat dit soort heftige incidenten angst aanwakkeren. Maar in verreweg de meeste gevallen gaat het goed. Kuipers: “Van de 85.666 tbs verlofbewegingen in 2025 is er in 0,01% van de gevallen iemand te laat teruggekeerd en in deze grofweg 30 gevallen is er geen enkele keer een delict gepleegd.” Toch zijn het vaak de incidenten die ons bijblijven. 

Bijlsma wijst op de andere kant van het verhaal. We lezen in het nieuws over gevallen waarin het misgaat, waarin een (ex-)tbs’er recidiveert, maar risicoschatting gaat gepaard met een zeer grote voorzichtigheid. “Van iedere tien mensen die beoordeeld worden op gevaar zullen er vijf niet opnieuw recidiveren, maar je weet niet wie dat zijn”. Er zit dus een grote groep vast die in werkelijkheid niet zal recidiveren. Hoe rechtvaardig is het om zo op “safe” te spelen? Grof gezegd betekent dit dat er een grote groep mensen vastzit die helemaal niet opnieuw een ernstige misdaad zal begaan. 

Veel mensen zijn bang en willen daardoor geen ex-tbs’er in hun buurt of wonen liever niet in de buurt van een instelling. Terwijl de mensen die in de buurt van de Van der Hoeven Kliniek wonen juist positief tegenover de kliniek staan. Verstegen werkt als onderzoeker voor die kliniek. “Het beeld dat in de media bestaat is niet gelijk aan het beeld in de buurt. De banden met de buurt zijn juist goed, hoe beter mensen het begrijpen, hoe veiliger patiënten kunnen resocialiseren”.  Want om tbs’ers een tweede kans te geven zijn goede uitstroomplekken essentieel: een woonplek in de wijk of een ggz-instelling en kans op betekenisvol werk.