Al weken protesteren scholieren in Frankrijk tegen de staat van het onderwijs, maar afgelopen weekend voegden ook de gele hesjes beweging en andere ontevreden burgers zich bij hen om te protesteren tegen het regeringsbeleid en de stijgende kosten van levensonderhoud. Hoe konden deze aanvankelijk vreedzame protesten op geweld en vandalisme uitlopen? Naarmate de protesten in omvang toenamen, voegden ook gemaskerde, zwartgeklede relschoppers zich bij de groepen en transformeerden de protestlocaties tot een soort oorlogsgebied. 

Daarbij waren de landelijke protesten weliswaar aangekondigd, maar kwamen er veel meer mensen opdagen dan verwacht, ongeveer acht keer zoveel. Hierdoor was er onvoldoende mankracht bij de Franse politie om in te grijpen tegen het geweld. De NOS schreef dat de minister van Onderwijs Édouard Geffray op X reageerde: "Opnieuw zijn de stemmen van degenen die demonstreerden om uiteenlopende eisen kenbaar te maken, gesmoord door volstrekt ongebreideld geweld tegen instituties".

Overstemmen wetsovertredingen inderdaad de boodschap van het protest, of draagt het juist bij aan de kracht ervan? Dit bespraken we in 2022 met filosoof en democratiekenner dr. Mathijs van de Sande (Radboud Universiteit). Hij vertelt dat het bewust overtreden van de wet niet nieuw is, en dat dit wordt verstaan onder burgerlijke ongehoorzaamheid. Burgerlijke ongehoorzaamheid, de wet overtreden om een boodschap over te brengen, wordt doorgaans gekenmerkt door geweldloosheid, openbaarheid en de bereidheid om gearresteerd te worden. Denk bijvoorbeeld aan Rosa Parks, die in de VS weigerde haar plaats in de bus af te staan aan een witte passagier (destijds illegaal) of aan een beeld van zijn sokkel trekken. "Wat opvalt is dat activisten in toenemende mate bereid zijn om middelen en strategieën te gebruiken die langs de randen van de wet schuren of daar bewust overheen gaan," aldus Van de Sande.

Maar hoe effectief is activisme als het vooral gaat over de vorm, en minder over de inhoud van het protest? Volgens Van de Sande kan dit toch effectief zijn. Hij stelt dat het niet ten koste gaat van een inhoudelijke discussie over de reden voor het protest, maar dat het ten koste gaat van de zendtijd over andere onderwerpen. Uiteindelijk kan deze ongehoorzaamheid er dus toch toe leiden dat er meer over het onderwerp gesproken wordt. Dit betekent echter niet dat het doel alle middelen, waaronder geweld, heiligt. “Ik denk dat je de legitimiteit van een actie altijd moet bekijken in de context van die actie”, stelt Van de Sande.

Wil je meer weten over burgerlijke ongehoorzaamheid en de grenzen van protest en activisme? Kijk dan hier het interview terug.