Op 16 oktober 2017 stapt Daphne Caruana Galizia in het Maltese dorpje Bidnija in haar auto. Ze is op weg naar de bank in de hoofdstad Valletta. Die week heeft de rechtbank haar spaargeld bevroren. Daphne is onderweg om de toegang tot haar geld terug te winnen. Haar zoon, Matthew, zwaait haar die dag voor de laatste keer uit. Daphne rijdt weg en kort daarna hoort Matthew een explosie. Hij rent de straat op en weet het meteen: een autobom. Aangekomen bij de weg ziet hij een brandend autowrak en de overblijfselen van zijn moeder. Op 53-jarige leeftijd wordt Daphne Caruana Galizia op gruwelijke wijze vermoord. Haar dood leidt tot een internationaal gesprek over juridische intimidatie en journalistieke vrijheid.

Daphne was journalist en deed onderzoek naar witwasserij, brandstofsmokkel en overheidscorruptie. In eerste instantie doet de moord zich voor als een afrekening in het criminele circuit. Maar Daphnes tragische dood kent een andere aard. Op het moment van de moord zijn er 50 rechtszaken tegen haar aangespannen door politici, overheidsfunctionarissen en zakenlieden. Het aanspannen van deze rechtszaken past binnen een strategie om kritische journalisten, activisten en wetenschappers monddood te maken. In Daphnes geval ging de intimidatie verder en leidde die tot haar dood.

Een rechtszaak die als doel heeft een kritische partij met een publiek belang te intimideren en tot zwijgen te brengen, wordt een SLAPP genoemd. De afkorting SLAPP staat voor strategic lawsuit against public participation (in het Nederlands: strategische rechtszaak tegen publieke participatie). Het zijn rechtszaken die door machtige organisaties, zoals bedrijven met veel geld of overheden, worden ingezet om kritische tegengeluiden uit te schakelen. Niet alle SLAPPs worden met de dood bekocht, maar kleine partijen, NGO’s of wetenschappers zijn vaak niet opgewassen tegen dure advocaten en eindeloze processen. Wie de rechtszaak wint, speelt geen rol. Ondanks het oordeel van de rechtbank resulteert een SLAPP vaak in schade aan de betrouwbaarheid van wetenschappers, gedemotiveerde activisten en een verloren publieke zaak.

Wat een SLAPP met je doet

Overal ter wereld spannen machtige partijen rechtszaken aan om het werk van kritische wetenschappers te dwarsbomen. Zo ook in Nederland. Milieu-epidemioloog Roel Vermeulen (UU) werd doelwit van een SLAPP-zaak en neemt ons tijdens de avond ‘Klimaatwetenschappers onder vuur’ mee in zijn verhaal. In 2001 begint Roel als jonge wetenschapper bij het Amerikaans Nationaal Kankerinstituut om de relatie tussen dieseluitlaatgassen en longkanker te onderzoeken. In diezelfde tijd start een coalitie van partijen uit de olie-, auto- en motorindustrie een rechtszaak tegen het onderzoek. De industrie huurt consultants in en organiseert een ‘contraonderzoek’ om de resultaten te betwisten. Deze consultants onderzoeken mogelijke fouten in de onderzoeksmethoden en alternatieve interpretaties van de data. Echt betrouwbare resultaten levert dit tegenonderzoek niet op; er ontstaat vooral onzekerheid. Het tegenonderzoek doet lijken alsof ‘de wetenschap’ nog niet zeker is over de relatie tussen kanker en dieseluitstoot, waardoor er minder reden is om uitlaatgasbeperkend beleid door te voeren.

Ook bij Roel leidt het tot twijfel. Hij vraagt zich af: “Heb ik een fout gemaakt? Klopt het onderzoek dat ik doe niet?” Tegelijkertijd worden door de lopende rechtszaak alle publieke uitingen gemonitord door advocaten en vertegenwoordigers van de industrie. De langdurige en hevige psychische druk raakt Roel enorm: “Ik ben me zeker anders gaan gedragen. Je wordt heel voorzichtig in wat je doet; ieder woord kan tegen je worden gebruikt.”

Kritische controle verdwijnt

Achttien jaar lang beïnvloedt en vertraagt de dieselindustrie het onderzoek van het Amerikaans Nationaal Kankerinstituut. De vraag “wie heeft deze zaak gewonnen?” is lastig te beantwoorden. Enerzijds krijgt het instituut gelijk: het toont aan dat er een verband is tussen dieseluitstoot en longkanker, wat leidt tot meer uitstootregulatie vanuit de Amerikaanse overheid. Op het eerste gezicht lijkt de wetenschap hiermee te triomferen. Maar de jarenlange intimidatie, druk en onzekerheid leiden tot een afbrokkeling van kritische controle. Het leidt tot wetenschappers die zich niet vrijuit bewegen, zich minder kritisch formuleren en resultaten niet publiceren om een uitputtende rechtszaak te voorkomen. Dit is precies wat grote vervuilende bedrijven willen. Deze juridische strategie vergroot het wantrouwen richting klimaatwetenschappers en beperkt onderzoekers in hun bereidheid zich uit te spreken. De kritische controle, die zo belangrijk is om de democratie te laten bloeien, verdwijnt.

Deze terughoudendheid wordt versterkt doordat een rechtszaak voor een kleine partij vaak uitputtend is. Roel moest ’s avonds, naast zijn werk als onderzoeker, de zaak aanvechten en voorbereiden, terwijl grote bedrijven meerdere advocatenkantoren inhuren om het leven van onderzoekers zuur te maken. Het recht van de sterkste geldt. Wetenschap wordt minder kritisch. Grote bedrijven gaan hun gang en vervuilen de wereld.

Ben jij benieuwd naar het volledige verhaal van Roel? Kijk dan hieronder de hele video.