We zijn allemaal kwetsbaar. Ook al leven we in een wereld waar het soms lijkt of er alleen nog maar verschillen zijn. Kwetsbaarheid is onontkoombaar: iedereen is moe na een lange dag werken. Iedereen kan zomaar ziek worden. En iedereen gaat een keer dood. Bovendien leven we in een wereld vol dreigingen zoals een klimaatcatastrofe of oorlog. Maar in zware tijden, kan onze hulpbehoevendheid ons juist binden. Socioloog Marguerite van den Berg (UU) doet een oproep voor meer solidariteit: “Dat begint met erkennen dat we allemaal kwetsbaar zijn.”

Mensen begrijpen solidariteit vaak als een moment waarbij je een ander helpt. Maar Van den Berg ziet het op een andere manier. Zij hanteert de omschrijving van Franse vakbondsvrouw Sophie Binet, die solidariteit ziet als collectieve zelfbescherming. Binet verwijst hiermee naar de verzorgingsstaat waarmee we elkaar beschermen tegen risico’s. Denk hierbij aan ons belastinggeld dat bijdraagt aan een betaalbare zorg en goed onderwijs waar iedereen van profiteert. Maar, constateert Van den Berg, het lijkt wel alsof we steeds minder bereid zijn die risico’s samen te dragen. Ook met de nieuwe kabinetsplannen wordt dat beeld bevestigd. Zo zijn er plannen om de AOW-leeftijd te verhogen en wordt de Werkloosheidsuitkering van twee tot een jaar ingekort. Kortom: een verdere afbraak van onze collectieve zelfbescherming.

Als reactie op de kabinetsplannen koppen de kranten dat de kwetsbaren hier de dupe van zijn. Maar volgens Van den Berg moeten we stoppen met het labelen van mensen als kwetsbaar: “Het wordt te makkelijk hun schuld hè, alsof die mensen het gewoon niet goed genoeg voor elkaar hebben gebokst in dat geprivatiseerde verhaal.” Door continu naar “kwetsbare groepen” te verwijzen wordt de verantwoordelijkheid van het systeem naar het individu verplaatst. Alsof het de eigen keuze is van deze mensen om met een nuluren-contract en een beroerd salaris te werken, aldus Van den Berg. 

MAAR HOE ZIET EEN SOLIDAIRE SAMENLEVING ER DAN UIT?

Ogenschijnlijk kleine daden kunnen hierbij al een rol spelen. Zoals vrijwilligerswerk doen bij het verpleeghuis om de hoek. Of een keer een extra maaltijd koken voor een hulpbehoevende in de buurt. Tegelijkertijd is het belangrijk dat er een sterke verzorgingsstaat blijft bestaan. Dat de overheid hiervoor zorgt, is niet vanzelfsprekend. Maar dat hoeft ook niet, ook het ziekenfonds is begin 20e eeuw vanuit onder op de samenleving ontstaan. Een inspirerend voorbeeld, stelt Van den Berg: 

“Toentertijd beseften arbeiders dat ze geen toegang tot zorg hadden wanneer ze ziek thuis belandden. Maar om deze kwetsbaarheid te overwinnen hebben de arbeiders zich verenigd. Zij gingen zelfs van deur tot deur om handtekeningen op te halen en contributie te verzamelen totdat iedereen toegang had tot een huisarts. Later is dit door de overheid geïnstitutionaliseerd tot het ziekenfonds.”

De houding van de arbeiders laat zien dat solidariteit niet altijd bestaat uit liefdadigheid, maar vooral uit eigenbelang. Er was een groot besef dat ze elkaar nodig hadden om zorg te organiseren. Een mentaliteit die we dankzij de individualisering steeds minder gebruiken, stelt Van den Berg, terwijl we die juist nu weer nodig lijken te hebben.

Het is natuurlijk niet leuk om toe te geven dat je ziek kunt worden, je baan kwijt kunt raken en deels afhankelijk bent van de collectieve zekerheid die we samen hebben opgebouwd. Kwetsbaarheid erkennen is moeilijk.  Maar het is wel de eerste stap richting solidariteit. En daar kunnen we allemaal wel wat meer van gebruiken. 

Luister hieronder naar het hele interview met Marguerite van den Berg.