Het aandeel van aandacht
Voor iedere verkiezing in Nederland wordt er door communicatiewetenschappers onderzoek gedaan naar het aandeel van de media-aandacht dat verschillende partijen krijgen. Wat blijkt? Al jarenlang krijgen uiterst rechtse partijen in Nederland disproportioneel veel media-aandacht, meer dan de peilingen op dat moment rechtvaardigen. Omdat media zoveel aandacht genereren voor uiterst rechtse politici, dragen zij in zekere zin bij aan hun succes, stelt politicoloog Sarah de Lange. Waarom krijgen ze deze aandacht? “Uiterst rechtse partijen zorgen voor controverse, en controverse verkoopt”, aldus Van Lange. Daarbij zijn de meeste nieuwsmedia onderdeel van grote mediaconglomeraten, die winst gedreven zijn in hun bedrijfsvoering. Deze medialogica zien we ook terug op redacties: veel staat in het teken van ‘nieuwswaardigheid’. Omdat winst centraal staat, is een bericht nieuwswaardig als het veel lezers trekt en het zijn de controversiële uitspraken die precies dat doen.

Ontmaskeren of een podium geven?
Betekent dit dat de media de extreemrechtse politieke agenda klakkeloos overnemen? Nee. Media fungeren in de democratie als de vierde macht, en worden ook wel de ‘waakhond’ van de democratie genoemd. Een goed functionerende democratie vereist geïnformeerde burgers, zodat zij weloverwogen politieke keuzes kunnen maken. De media spelen een cruciale rol in enerzijds het verstrekken van de nodige informatie aan burgers, en anderzijds in het controleren van de macht. 

Veel redacties zijn zich weldegelijk bewust van hun rol in het publieke debat en zijn kritisch op het geluid van extreemrechts. “Maar zij zijn vaak in de veronderstelling dat het ‘ontmaskeren’ van deze partijen kan werken”, aldus De Lange. Dat wil zeggen dat je als journalist door middel van kritische interviews en analyses aan de lezer kunt laten zien waar deze partijen echt voor staan. Maar onderzoek laat zien dat deze aanpak vaak niet goed werkt. Lezers zien weliswaar dat het gaat om een extreemrechtse partij, maar omdat de ideeën wel gewoon gepubliceerd of uitgezonden worden, draagt het tóch bij aan de legitimering van dit gedachtegoed. Neem het Kamerdebat in mei, waarin FVD-leider Lidewij de Vos sprak van ‘blank Nederland’. Hoewel veel fractievoorzitters vol afschuw reageerden, is haar uitspraak gepasseerd zonder dat de voorzitter haar corrigeerde. Haar uitspraak werd hierdoor een nationaal platform geboden, en dat heeft een legitimerend effect. De Lange: “Je normaliseert deze ideeën door ze een platform te geven”.

De angst regeert
Journalist Lotfi el Hamidi, voormalig chef opinie bij NRC, koppelt dit aan de terughoudendheid van media wat betreft politieke stellingname. “Ze zijn als de dood om voor links of ‘woke’ versleten te worden”, aldus el Hamidi. De media doen heel erg hun best om over te komen als neutraal en afstandelijk, als een soort onpartijdige scheidsrechter. Historicus Ido de Haan (UU) vult aan dat deze houding vooral binnen links progressieve media lijkt te overheersen. “De Telegraaf heeft er nooit een probleem mee gehad om een rechts verhaal te houden. Daar hoor je nooit: we moeten eens een linkse columnist hebben!”. Zo lijken de media, ondanks hun streven naar onpartijdigheid, weldegelijk invloed uit te oefenen op het politiek proces.