Zijn we alleen in het heelal?
De zoektocht naar leven in het heelal lijkt misschien onbegonnen werk, maar niet voor astrobioloog Inge Loes ten Kate. Ze onderzoekt wat ze in de planeetwetenschap biosignatures noemen, waarnemingen waarvan we denken dat de oorsprong een biologisch proces kan zijn. De zoektocht gaat dus niet zozeer over levende wezens als wel over sporen van de biologische processen die daaraan ten grondslag liggen. Maar het vinden van dit soort sporen is zeer zeldzaam. Hoe begin je aan de zoektocht naar tekenen van leven?
Wat zoeken we?
Kortgezegd zoeken wetenschappers naar leven zoals we dat op aarde kennen. Dat wil zeggen: gebaseerd op DNA en koolstof. Dat klinkt misschien gek, want waarom zou leven van buiten de aarde op ons lijken? Toch is het de enige leidraad die we hebben. “We kennen geen andere vorm en zoeken naar iets dat je niet kent, is vrij lastig”, aldus Ten Kate.
Onderzoekers zijn dus niet op zoek naar groene aliens, maar zoeken wel naar omstandigheden waarin leven kan ontstaan en voortleven. Deze omstandigheden, ook wel de mate van bewoonbaarheid genoemd, moeten aan een aantal basiscondities voldoen. Ten eerste moet er vloeistof op de planeet zijn om stoffen met elkaar te kunnen laten reageren (in gasvormige of vaste toestand gebeurt dit te weinig). Verder moet er energie zijn, en een reeks belangrijke elementen. Ten Kate: “Een planeet waar nooit vloeibaar water is geweest, daar gaan we niet zoeken.”
Onderzoekers kijken ook naar wat leven produceert; wat het achterlaat. Denk bijvoorbeeld aan gassen als CO₂ en methaan of mineralen die achterblijven. Zelfs kleuren kunnen een indicatie van leven zijn. Soms vinden onderzoekers een ‘red edge’ op planeten en dit kan wijzen op vegetatie. Dit is een dipje in het rode deel van het kleurenspectrum waar rood licht wordt opgenomen door vegetatie.
Waar zoeken we?
In haar zoektocht naar buitenaards leven richt Ten Kate haar pijlen op Mars. Dat heeft onder andere te maken met de gelijkenissen tussen de aarde en Mars. De aarde heeft een vloeibare kern die een magneetveld mogelijk maakt, waardoor we beschermd worden tegen de schadelijke straling van de zon. Ook Mars heeft zo’n vloeibare kern en inmiddels is er vastgesteld dat Mars ooit ook een magneetveld heeft gehad. De planeet lijkt qua structuur dus enigszins op de aarde. Maar ook een van de manen van Saturnus, Enceladus, blijkt interessant. Deze maan heeft een diepe oceaan die bedekt is met een dikke laag ijs, waar geisers met grote kracht deeltjes uit omhoog spuiten. Er zijn metingen gedaan naar de deeltjes die door de geisers omhoogkomen, maar onderzoek doen naar het water op Enceladus is tot op heden niet gelukt. Ten Kate: “We hebben geen idee hoe we door tien kilometer ijskorst moeten boren”.
Hoe zoeken we?
De middelen waarmee wetenschappers onderzoek kunnen doen variëren per planeet. Op Mars wordt er met satellieten onderzoek gedaan naar de omstandigheden op de planeet, maar er wordt ook lokaal gekeken met landertjes en karretjes die over het oppervlak rijden. Deze karretjes, zoals Perseverance die in 2021 landde, zoeken bijvoorbeeld naar mineralen in het oppervlak en andere chemische bouwstenen die kunnen wijzen op leven. Die uitgebreide expedities naar Mars hebben al veel opgeleverd. Zo is er inmiddels bekend dat er vroeger heel veel water is geweest op de planeet. Hoewel er geen zeeën of meren te zien zijn, zit er nog wel water in de atmosfeer. Hoe je dat kunt zien? Nog steeds vriest er ’s ochtends vroeg een laagje rijp vast op het oppervlak.
Een definitief antwoord op de vraag of er leven is op andere planeten is er nog niet. Hoewel er hoopvolle signalen zijn, hebben wetenschappers tot nu toe geen concrete tekenen van buitenaards leven gevonden. Maar kijken we wel goed? Ten Kate en collega’s waarschuwen dat onderzoekers aanwijzingen mogelijk niet herkennen, omdat buitenaards leven er heel anders uit kan zien dan leven op aarde, of omdat wetenschappers te voorzichtig zijn. Toch houdt Ten Kate hoop: “Blijf ik zoeken tot ik overtuigd ben? Ja, misschien wel”.