De geschiedenis van Studium Generale begint kort na de Tweede Wereldoorlog. Op 5 mei 1945 tekenden de Duitse troepen de capitulatie en was Nederland bevrijd. Maar naast opluchting riep die bevrijding ook een ongemakkelijke vraag op: hoe had het zover kunnen komen? Ook academici keken in de spiegel en vroegen zich af of zij niet meer hadden kunnen doen om de opkomst van fascisme en nazisme te keren. Velen stonden er niet achter, maar boden ook geen actief verzet. 

Om te voorkomen dat die ‘onwetendheid met betrekking tot de gebeurtenissen in de voorgaande decennia’ zich zou herhalen, moest de universiteit zich sterker tot de samenleving verhouden. Daarom kregen Nederlandse en Duitse universiteiten in 1946 van hun ministers de opdracht om ‘Studia Generalia’ op te richten: plekken waar studenten en onderzoekers brede academische vorming meekregen én werden aangesproken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. 

Misschien ligt daar ook vanaf het begin een kern die nog altijd relevant is: niet de geruststelling van het grote gelijk, maar het oefenen van een houding van twijfel. Een grootse missie. Maar hoe heeft Studium Generale daar in de afgelopen 80 jaar vorm aan gegeven?

"Naast een gevoel van opluchting bracht de bevrijding ook een ongemakkelijke vraag met zich mee. Hoe had het zover kunnen komen?"

'De Derde Wereldoorlog is nog steeds niet uitgebroken!'

Met die grote vraag in mijn achterhoofd duik ik als 23-jarige masterstudent Politieke Geschiedenis en kersverse stagiair bij Studium Generale het archief in. Het eerste wat in het oog springt is de kop van een jubileumkrant: ”De Derde Wereldoorlog is nog steeds niet uitgebroken!”. Een ironische, misschien zelfs cynische constatering, die suggereert dat het doel in elk geval deels is bereikt.

Toch is er weinig reden voor geruststelling. Wie vandaag om zich heen kijkt, ziet een escalerende situatie in het Midden-Oosten, geopolitieke spanningen, de democratie onder druk en de opmars van autoritaire politiek. Dat maakt duidelijk hoe actueel de opdracht van Studium Generale nog altijd is. Een greep uit het programma van dit voorjaar: Are populists turning into fascists’, ‘Hybride dreiging, hybride oorlog’ en ‘Zijn we voorbereid op een volgende crisis?’. Niet per se opbeurende kost, maar wel onderwerpen die laten zien dat de grote vragen van toen niet verdwenen zijn. Welkom in de jaren '20 van de 21ste eeuw.  

In de archiefkast in de kelder van het Universiteitsmuseum Utrecht kom ik veel gekleurde, met typemachine geschreven brochures tegen. De halfjaarlijkse uitgaves, die lopen van 1968 tot 2026, bevatten herkenbare thema’s en discussies. Een vraag uit 1969: “Wat is de positie en de funktie van V.N. in de huidige wereld? Is deze organisatie in staat een werkelijke bijdrage te leveren tot een vreedzame oplossing van geschillen?” Het had ook een Nieuwsuur-aflevering van vorige week kunnen zijn. 

En die gedachte keert steeds terug bij het doorspitten van het archief.

De állerlaatste uitbreidingsmogelijkheid

Zo valt een brochure op uit april 1970. Het gaat over de ruimtelijke uitbreiding in de gemeente Utrecht en de woningcrisis van toen. De stad is vol, onleefbaar en volgebouwd met flats die: “een aanslag zijn op de ogen” (Lees: Overvecht). De centrale vraag: waar komen de huizen die Utrecht aan haar 300.000ste inwoner gaat helpen? Het antwoord is de ontwikkeling van Lunetten, volgens de redacteur: “de laatste grote uitbreidingsmogelijkheid van Utrecht”. 

Een bekend geluid. Ook nu klinkt diezelfde urgentie door, bijvoorbeeld in de SG-video Science Café: Wooncrisis, over de vraag hoe we uit de huidige wooncrisis komen. Het idee dat Nederland vol is, en Utrecht al helemaal, duikt telkens weer op. Tegelijk laat de geschiedenis zien hoe betrekkelijk zulke uitspraken zijn. Lunetten bleek niet de laatste uitbreiding; later volgde onder meer vinexwijk Leidsche Rijn, en inmiddels wordt gewerkt aan en verder gekeken naar nieuwe gebieden als de Merwedekanaalzone en de Rijnenburgpolder.

Een blik op het verleden biedt hier geen eenvoudige geruststelling, maar wel perspectief. Utrecht is nooit écht vol. Wanneer de stad over dertig jaar uit haar voegen barst, zal er vast een nieuw weiland worden aangewezen als de ‘laatste uitbreidingsmogelijkheid’.

Een oliecrisis ligt altijd op de loer

Even later blader ik door een brochure uit 1973: "Israël wordt aangevallen door Arabische strijdkrachten. Nederland ondersteunt Israël en krijgt te maken met een olie-embargo". Het SG-programma Nabije Oosten Naderbij probeerde de geopolitieke situatie in het Midden-Oosten van die tijd te duiden. Toen hadden de spanningen in het Midden-Oosten directe gevolgen voor Nederland. Er volgde een economische crisis, met als bekendste symbool de autovrije zondagen. 

Ook nu werken conflicten in de regio door in de rest van de wereld: Na de recente aanvallen van de oorlogstandem Trump-Netanyahu knijpt Iran de Straat van Hormuz af en stevenen we af op een wereldwijde energiecrisis. De snelwegen zijn nog niet leeg, maar de olieprijs stijgt naar recordhoogte en autobezitters klagen steen en been. Het is de prijs van een energiesysteem dat draait op olie en maakt de kwetsbaarheid van een fossiele afhankelijheid zichtbaar.

Zoals hoogleraar duurzame energiesystemen Gert Jan Kramer in 2019 al noemde, liggen ‘rijen aan de pomp’ en zelfs ‘volksopstanden’ op de loer zodra die fossiele vanzelfsprekendheid onder druk komt te staan. Misschien wordt het tijd om niet alleen onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, maar ook onze autoverslaving zelf ter discussie te stellen, zoals we in 2023 met drie experts bespraken.

Kernwapens en oorlog in Europa

"Ze pokeren met het voortbestaan van onze beschaving als inzet"

Spanningen op het wereldtoneel die zijn er echt altijd. Zo vond ik een brochure uit 1980 gewijd aan de kernwapenwedloop die kopt: Stop de neutronenbom! In die tijd stationeerden de Amerikanen duizenden kernwapens in Europa, om ons tegen de Russen te beschermen. 

Hoogleraar rechtsgeleerdheid Bert Röling, later bekend als juridisch geweten in de Netflix-serie Tokyo Trial, was een van de academici die zich nadrukkelijk mengden in het maatschappelijk debat. Hij liet zien dat de uitbreiding van Amerikaanse militaire macht in Europa vooral een vergroting was van hun economische en ideologische belangen. En hij sprak zich daar duidelijk over uit: “Ze pokeren met het voortbestaan van onze beschaving als inzet”. 

Die zorgen leefden breder. Het verzet tegen de plaatsing van kruisraketten groeide uit tot het grootste protest in de Nederlandse geschiedenis. Op 29 oktober 1983 verzamelden zich 550.000 mensen op het Malieveld in Den Haag. Dat laat zien dat massaal publiek protest een serieus democratisch antwoord kan zijn op existentiële dreiging. De vraag hoe effectief burgerlijke ongehoorzaamheid en activisme kunnen zijn bespraken we ook in 2022 met filosoof Mathijs van de Sande.

Een nieuw tijdperk?

Vanaf 1988 bevindt de internationale politiek zich in een stroomversnelling. Het vallen van de Berlijnse Muur markeert het einde van de Koude Oorlog en de ontmanteling van communistische ideologie. In november 1991 organiseert SG het symposium Naar een humane toekomst? in een poging grip te krijgen op de nieuwe werkelijkheid. 

Volgens de brochure duiden “euforie, verwarring en onzekerheid” het begin van de jaren 90’. De euforie ontstond door het vooruitzicht van een groeiende Europese eenwording. De verwarring en onzekerheid kwamen voort uit het feit: “dat de oude politieke kaders hun structurerende zekerheid hebben verloren, terwijl de nieuwe zich nog niet duidelijk hebben gevormd”. 

Ook nu keert dat gevoel terug. De internationale rechtsorde staat onder druk, machtsverhoudingen verschuiven, en het is allerminst duidelijk wat daarvoor in de plaats komt. Er wordt door verschillende wereldleiders anno nu gegokt met de internationale orde. Zo laat ook rechtsgeleerde Alexandra Hofer in Is Trump killing the international rule-based order? zien. Wat ervan overblijft is ongewis. Wat ervoor in de plaats komt evenzeer. Verwarring en onzekerheid zie ik ook nu overal om mij heen.
 

Klimaatapathie

In dezelfde brochure uit 1991 valt nog iets op: de zorgen over het milieu. Ook toen was het allang geen nieuws meer dat onze uitstoot leidt tot een opwarmende aarde. Ook in die tijd leidde het al tot discussie, maar was het toch nog vooral een toekomstig probleem. 

Dat is nu wel even anders. Vanaf 2010 organiseert SG een jaarlijks terugkerende lezingenreeks onder de noemer 'Duurzaamheid als wereldbeeld', en aan de Universiteit Utrecht is het een van de meest urgente thema's van onderzoek. Maar in het politieke debat is het naar de achtergrond geschoven ondanks alle alarmerende berichten die stellen dat de klimaatcrisis een bedreiging vormt voor de nationale veiligheid. Het wordt ondergesneeuwd door geopolitieke issues en migratieproblematiek. Klimaattoppen leiden tot niets. Wereldleiders kijken weg. En burgers lijken apatisch. Alsof overstromingen, droogtes, bosbranden en het uitsterven van biosdiversiteit samen één grote storm vormen die vanzelf wel weer overwaait.

De vraag is dus niet alleen hoe ernstig de crisis is, maar ook hoe je erover blijft spreken zonder dat het publiek afhaakt. Hoe kan de opwarming van de aarde weer volle zalen trekken? Hoe wordt dit onderwerp weer hot? Hierin ligt een duidelijke opdracht voor Studium Generale.

Nieuwe media, nieuwe kansen

Wanneer ik de spinnenwebben uit het archief van mijn gezicht veeg, moet ik alles even laten landen. Wat heb ik veel met de typemachine geschreven boekjes, brochures, posters en krantjes door mijn handen laten gaan. Wat ik vooral zie, zijn terugkerende thema’s: oorlog en vrede, ideologie en democratie, wetenschap en verantwoordelijkheid, milieu en toekomst. De vragen veranderen van vorm, maar verdwijnen niet.

Tegelijk is de manier waarop Studium Generale die vragen aan de orde stelt sterk veranderd. In de begintijd konden studenten zich via een telefoonnummer op een grijs vel papier aanmelden voor klassieke lezingen. Dat velletje papier werd ergens in de universiteit opgehangen, tot op de avond zelf, de studenten binnendruppelden.

Met de komst van internet en sociale media veranderden de mogelijkheden ingrijpend. Vormgeving, bereik en toegankelijkheid werden belangrijker. Inmiddels bereikt Studium Generale naast studenten en UU-medewerkers ook een breed publiek via de website, podcasts, YouTube en Instagram. Er kijken mensen mee vanuit de hele wereld. We organiseren niet alleen lezingen, maar ook Science Café’s, interviews, talkshows en programma’s waarin wetenschap en theater samenkomen. Het Betweter Festival, dat dit jaar tien jaar bestaat, trekt duizenden bezoekers naar TivoliVredenburg.

Juist om de kernmissie van Studium Generale waar te maken, is die verbreding van vorm en publiek essentieel. Wie maatschappelijke verantwoordelijkheid serieus neemt, moet ook zichtbaar en toegankelijk zijn voor meer dan alleen een kleine kring.

Zet aan tot denken

Tot slot blijft één vraag hangen: wat zegt het dat de geschiedenis zich continu lijkt te herhalen? Dat zoveel van de thema’s steeds terugkeren? Dat oorlog, ideologische verharding, internationale spanningen, klimaatcrisis en vragen over publieke verantwoordelijkheid telkens opnieuw opduiken?

Vroeger ging de wereld ook naar de klote, de studenten van toen maakten zich net zo veel zorgen als ik nu. Toch zit ik hier nu rustig aan mijn bureau dit artikel te schrijven... Stelt het me gerust? Nee eigenlijk niet, ik kan niet mijn kop in het zand steken als ik denk aan de mensen in Iran, Gaza, Congo en Soedan. Of aan alle mensen die ontheemd zijn door een klimaatramp. Je kunt niet rustig zitten als het fascisme terug is van (nooit) weggeweest. Dat zou kortzichtig en geprivilegeerd zijn.  

Dus de behoefte aan reflectie verdwijnt niet. Een plek als Studium Generale blijft nodig. Niet om eenvoudige antwoorden te geven of morele geruststelling te bieden, maar om studenten, onderzoekers en een breder publiek te helpen beter te kijken, nauwkeuriger te denken en scherper te oordelen.

Voormalig Studium Generale-directeur Melanie Peters verwoordde in 2010 treffend wat Studium Generale wil meegeven: “[...] het is de houding van twijfel. Intellectuele deugdzaamheid zou Aristoteles dat noemen. Sociale verstandigheid. Omgaan met je kennis en weten wat sociaal en politiek past. Het juiste midden vinden, oordeelsvermogen ontwikkelen en intuïtie die gevoed wordt door ervaring en reflectie. [...] Juist de beperkingen inzien van ratio en wetenschap – dat is een moeilijke boodschap, maar nodig.”

Deze woorden maken duidelijk waarom het nodig is kritisch te blijven. Urgente thema’s te blijven agenderen. Het publiek te blijven aanzetten tot denken. En te blijven twijfelen aan wat vanzelfsprekend lijkt. Die missie is nooit echt af.