Decennialang is partnergeweld tegen vrouwen weggemoffeld. Het werd afgedaan als ‘echtelijke ruzies’, ‘huiselijk geweld’, iets wat ‘achter de voordeur’ gebeurde. In de afgelopen jaren neemt de aandacht voor dit onderwerp toe. De vreselijke moord op de zeventienjarige Lisa uit Abcoude in de zomer van 2025 en de daaropvolgende campagne 'Wij Eisen De Nacht Op' leidden tot een breed publiek gesprek over de veiligheid van vrouwen, in de publieke ruimte en in relaties. De cijfers zijn schokkend. Het aantal vermoorde vrouwen is al vijftien jaar onverminderd hoog. Iedere acht dagen wordt er in Nederland een vrouw vermoord. In 75% van de gevallen is de dader iemand uit hun directe omgeving: 60% wordt gedood door een partner of ex-partner en 15% door een familielid. Hoe kan het zo ver komen?

Wat is intieme terreur?

Fysiek geweld van een partner komt meestal niet uit het niets, er gaat vaak een patroon van controle, intimidatie en dwang aan vooraf. Dit patroon, de sluipende voorloper van geweld, heeft een naam: intieme terreur. Jurist Ariane Hendriks (TiU), criminoloog Marieke Liem (LEI) en ervaringsdeskundige Claire Derckx gingen op het podium bij Studium Generale in gesprek over waar dit gendergerelateerde geweld vandaan komt. Hendriks leidt in met het idee dat intieme terreur verschillende vormen kent, maar benadrukt dat het altijd een patroon betreft waarbij de man controleert en intimideert. Het kan gaan om isoleren, vernederen, maar ook om seksueel geweld. Denk aan een vrouw die haar vrienden niet meer mag zien van haar partner omdat ze niet zouden deugen. Een ander voorbeeld is een man die het hele huis voorziet van camera’s zodat hij zijn vrouw in de gaten kan houden. Daarnaast kent intieme terreur verschillende fases, waarbij het begin overweldigend romantisch is en de relatie daarna steeds controlerender wordt. Dit gaat over in heftiger, fysiek geweld en kan eindigen met moord. Liem, die data verzamelt over femicide (oftewel vrouwenmoord), legt uit dat intieme terreur voorafgaat aan 50% van de gevallen waarbij een man uiteindelijk zijn vrouw vermoordt.

Wat zorgt ervoor dat mannen zulk gewelddadig gedrag vertonen?

De sprekers noemen verschillende redenen. Liem geeft aan dat daders vaak verwijzen naar hun vrouw als een bezit of een statussymbool en zij een groot deel uitmaken van hun mannelijke identiteit. Wanneer een vrouw niet aan de behoeftes van de man voldoet door aandacht te besteden aan vrienden of hem verlaat, wordt de man geraakt in zijn ego. Iets wat volgens Liem leidt tot "een narcistische krenking”. Hierdoor geeft hij haar de schuld voor de pijn die hij voelt. Vervolgens resulteert deze krenking in het controleren of zelfs pijnigen van zijn vrouw. Derckx herkent het patroon dat Liem omschrijft en voegt toe dat maatschappelijke normen dit gedrag bestendigen: “Het idee dat vrouwen bezit kunnen zijn van mannen is heel erg breed gedragen in de Nederlandse samenleving”. Het zijn niet slechts een aantal mannen met psychische problematiek die zo naar vrouwen kijken, het is een diepgewortelde, genormaliseerde blik op vrouwen. 

Maatschappelijke ideeën over vrouwen voeden geweld

Het geweld van deze daders staat niet op zichzelf. Jens van Tricht, oprichter van Emancipator, een organisatie die jongens en mannen wil emanciperen, legt in magazine OneWorld uit dat het patriarchaat het onderliggende probleem is. Een maatschappij waar mannen de norm zijn en waar seksisme en stereotypes welig tieren. ‘Alledaagse dingen’ zoals fluiten naar langsfietsende vrouwen of seksistische grapjes in de kleedkamer vormen een voedingsbodem voor heftige incidenten als moord en verkrachting. Als we het geweld willen aanpakken moeten we dus de patriarchale ideeën aanpakken. Deze ideeën ontstaan vanuit het beeld dat mannen een ‘echte man’ moeten zijn. Door opgevoed te zijn met het idee dat je niet mag huilen, of geen ruimte krijgt in een relatie om eenzame of onzeker gedachtes te delen, of altijd de verwachting meekrijgt om te scoren op seksueel gebied.

Een blinde vlek in het rechtssysteem

Ook onze wetten zijn geworteld in het patriarchaat. Het rechtssysteem is kort gezegd: ontworpen voor mannen door mannen. Hendriks merkte tijdens haar werk als advocaat dat vrouwen die slachtoffer zijn van intieme terreur structureel worden benadeeld wanneer hun casus bij de familierechter terecht komt. De mannen geven aan dat ze vanwege het welzijn van de kinderen goed contact willen onderhouden met hun ex-partner. Hiermee treden ze in het ‘vechtscheidingsframe’. Hendriks legt uit dat ons rechts- en hulpverleningssysteem ervan is overtuigd dat man en vrouw samen door één deur moeten kunnen om het welzijn van het kind te garanderen. Dit zorgt niet alleen voor ontzettend lastige en pijnlijke situaties voor een vrouw die wordt mishandeld en gestalkt door haar (ex)man, het is ronduit gevaarlijk. 

Hoe nu verder?

Het is duidelijk dat we kampen met een probleem, maar wat voor een? De zaalbezetting deze avond geeft een vreemd beeld: 95% van de bezoekers was vrouw. Betekent dit dat het een vrouwenprobleem is? Of is het een mannenprobleem omdat zij in 95% van de gevallen de dader zijn? Liem: “Het is geen mannenprobleem, en het is geen vrouwenprobleem dóór mannen. Het is een maatschappelijk probleem.” Het aanpakken hiervan begint bij bewustwording over de werking van intieme terreur bij het grote publiek en bij betrokken instanties, denk aan politie, justitie en Veilig Thuis. Daarnaast is het, zoals altijd, tijd dat het patriarchaat op de schop gaat. Dat is een grote opdracht, maar kan klein beginnen. Mannen moeten elkaar aanspreken op omgewenst gedrag. Natuurlijk gaat dat om excessen zoals obsessief controlerend gedrag en stalken. Maar het betekent ook elkaar duidelijk maken dat een opmerking zoals “hé zie je dat lekkere wijf in dat geile topje” of een vraag als "zou je haar doen" écht niet kan. 

Wil je meer weten over intieme terreur? En hoe het komt dat daders vaak niet worden vervolgd? Bekijk dan hieronder de volledige video.